Жети бир тууган

Алтай жомогу

Эзелки-эзелки бир эсте калбаган убактарда Алтайда али адамдар байырлай элек кезде бул жерге биринчи болуп жети бир тууган келиптир. Алар түз өскөн, бийик, бышык жети карагайдай бой жетип, жети күрөң аюудай бакубат, жети көк карышкырдай ынтымак болуптур.

Алардын бирөөсүн гана көтөрүп жүрө алчу ат бул жер үстүнөн табылчу эмес. Ошон үчүн алар бир жерден экинчи жерге жез түркүккө таянып басып барышчу. Булар басканда жер бетинде эң тез учкан куштар да жете алчу эмес, тоого чыкса, жеңил бут кабаргалар* да булардан калып калчу.

Жетөөнүн ичинен алтоосунун чачы бирдей – буурул эле да, жетинчисиники – эң кенжесиники – кара карганын канатындай кара болчу.

Бир жолу уудан жолдуу кайтып келип, бир туугандар кышкы отту тегеректей отуруп кеңеш курушту:

— Биз алтообуз буурул чач болуп, бирдей карып калдык. Жетинчибиз бирок али жаш. Көрүп жүрөбүз, бул жети тоону жерлеген, жети суудан ичкен, жети токойду кезген адам баласынан эч ким жок. Андай болсо бул жетинчибизди үйлөнтүү үчүн келинди кайдан издейбиз да, кантип табабыз?

Ошентип масилет* кылып атышса, кичүүсү асманды карап минтет:

— Тээтигил Үркөр-каан калаасында ай жамалдуу Алтын-солон деген кыз турак кылат. Ал ийнедей түптүз. Аны менен мен бир өргөө тигип, бир от жагып жашагым келет.

Кичүүсү ушул сөздү айтып оозун жыя электе, Үркөр тараптан үмүттүү көзүн тартып ала электе эле, бир туугандары ууга чыккандай ордуларынан ыргып турушуп, тоо башына жөнөп калды.

Алар көгүлтүр тоодон көтөрүлдү, ак мармар* тоодон өттү, муз жаткан кара тоолорду басты.

Булуттар тээ төмөндө калды, жылдыздар жакын эле жерлерде жүрүшөт, улуулары — алтындан, кичүүлөрү колодон курал-жарак көтөргөн. Шашылбай жылдыздар акырын каалгыйт, бир туугандар аларды таяктары менен жылдырат.

— Бирок, – дейт бир убакта ойлонуп кенже бир тууган, – Үркөр-каан мага окшогон жөнөкөй бир мергенчиге Алтын-солон кызын берер бекен?

— Ооба, – дейт бир туугандардын улуусу, – биз түпкү тегибиз менен мактана албайбыз, ата-бабалардын аты-жөнүн да дурустап билбейбиз. Лекин биз деген карагайлардан түптүзбүз, аюулардан айбаттуубуз, бөрүлөрдөн ынтымакпыз.

Ошентти да бир туугандар тоо башына жетип, таяктары менен жер таянып, асмандын түпкүрүнө сүңгүштү.

Кишилердин келгенин билип Үркөр-каандын алтын өргөсүнүн алдындагы алтын жебелерге байланган асман аттары кишенеп жиберишти.

Бир туугандардын мында келатканын туюп алтын чынжыр менен күмүш казыктарга байланган жаалдуу иттер коркконунан куйруктарын чаттарына кыпчып, үндөрү жаңы көзүн ачкан күчүктүн үнүндөй араң эле угулуп атты. Бир туугандар жети кырлуу алтын мамыларга таянып, алтын өргө ичине кирди. Алтын өргө ичиндеги конокторго сан жетпейт. Бардык жети катар асман астынан жана асман үстүнөн бул жерге тойго кудайлар, керемет жаныбарлар жана ажайып алп баатырлар келген.

Бир туугандар таазим кыла конокторго баш ийкеди.

Жети баштуу Делбеген киши жегич жети бир тууганды көрдү да жети түрдүү үн чыгарып, жети түрдүү каткырды:

— А-а-а, ха-ха! А-а-а… Сонун тамак ушинтип өзү эле эки аягы менен басып келиптир! Ха-ха! А-а-а!..

Кобон-очун-балбан болсо дайым ат үстүндө чалкалап жүрөт, ал жети бир туугандарды көрүп, темир мүштөгүн ооздон чыгарбай, чылымынан чыккан көк түтүн арасынан көзүн тигилерге агытты. Келгендердин таазимин тиңине алып да койбоду.

Асман ханы Теңири-каандын темир ат минип жүргөн тентек, балбан уулу Темир-мизе болсо конокторго ийилип карап да отурбады. Түлкү тебетейине тагылган чачысы былк этпей, сол кулагын жаап өткөн айдар чачы кыймылга келбеди.

Үркөр-каан өзү болсо үч катар алтын такта жайма жай отурат. Анын көзү – мелтиреп тынч жаткан көл сыңары, мурундары – тоолордой, муруттары ийинге артылып, далысына түшсө, сакалы тизесине жетет.

Бир туугандар дагы бир жолу ага ийилип-ийилип таазим кылышты.

Үркөр-каан оң жак кашын серпип көтөрүп, сол көзүн жүлжүйтүп айтты:

— Силер атсыз жетөөң, силер үйсүз жетөөң! Менин үй-жайымды Жер жыты менен булгабагыла, кой терисинен жасалган ичигиңер менен сасытпагыла!

Жети бир тууган кезерип жети күн турду, жети түн турду, белек-бечкектерин берүүнү суранды.

Үлкөр-каан алардын сөзүн угууну каалабады, белектерин карап да койбоду.

— Жер балдары, кайра келген жагыңарга – Жериңерге кеткиле!

Бирок бир туугандар кетпеди, алар түз өскөн, бийик, бышык жети карагайдай бой тиреп, жети күрөң аюудай бакубат, жети көк карышкырдай ынтымак эмес беле, ошентип тура берди.

— Не иш берсеңиз иштейли, кандай тапшырма берсеңиз аткаралы! – дешти жетөө бир ооздон, – Бир гана сураныч – биздин сөздү угуңуз. Биз сиздин кызыңыз Алтын-солонго ашык болгон кичүүбүздүн аманатын айтып келдик, биз сизге кудалашалы деген ниеттебиз.

— Эки чыйырдуу бутактын оту алоолонуп жакшы жанар, эки асман ханынын балдарынын оту бир өргөөдө жакшы күйөр… Бу жаштар Темир-мизе-баатыр менен силер айткан Алтын-солон бири бирине бап келишкен, бири бирине ылайыкташкан жуптар.

— Чак түштөгү Күндү алып келгиле деп буйрук бериңиз – алып келебиз! Он күндүк Айды тоголотуп келгиле деңиз – аны да аткарабыз!

— Оо, – деди Үркөр-каан таң кала. – Андай болсо мүйүзүндө жетимиш шагы бар кара аркарды таап келгилечи! Ал аркар ошол мүйүзү менен көктөгү жылдыздарды ары-бери калчайт, аларды таманынын астына салып тебелеп ойнойт, чынжыр кылып көктөгү жылдыздарды мүйүзүнө тизип чыгат. Ал аркар жети деңиз жээгинде, жетимиш кырка кеткен жетимиш тоонун арасында жашайт. Ким ошол аркарды кармап келип, мамысы менен менин өргөмдүн астына байлап берсе, ким анын терисинен кымыз куяр аркыт* тигип көрсөтсө, мен ошого кызымды – Алтын-солонду берем.

Жети баштуу Делбеген баарынан мурда ак кийизден өйдө болду. Ал өргөдөн чыгып эле көк өгүзүн чакырып, анын ийри мүйүзүнөн кармап, күмүш жана коло менен капталган кең ээрине отурду.

Ачуу айкырып, алаамат ышкырып, муштуму менен көк өгүзүн улам өзөртө согуп жети деңиз жээгиндеги, жетимиш тоонун арасындагы, жетимиш кырканын ашташкан жерине сыйкырчыдай алып учуп барат.

Асман падышасынын уулу Темир-мизе-баатыр болсо темир ак боз ат минип, сегиз өрүм камчысы менен атын улам ургулап, шамал менен жарышып жөнөдү.

Кобон-очун-балбан атын алкынтып, бекем тартып коё берилген жаанын жебесиндей сызып барат.

Жети баатыр болсо, жети жез тирөөчкө таянып, шашылбай баарынан артта. Алар бир кадам басканда артта бир чакырым калтырат. Жети күндө жети бир тууган Делбегенден жети бурум алга озуп кетти.

— У-у-у! Ушул бир туугандардыкы өттү! Аларга жетип эле, жутуп салбасамбы! – деп кара көк болуп айкырат Делбеген.

Бир туугандар көк өгүздүн оор дүбүртүн угат, анын көлөкөсү да көрүнө түшөт.

Жигиттердин улуусу мойнун буруп, тоо көлүн шимирди да, аны кайра жолго бүркүп салды.

Анан ат дүбүртү угулуп, темир тулпардын келатканы билинди, сегиз өрүм камчы көтөргөн Темир-мизе-алптын көлөкөсү жете келди.

Бир туугандардын улуусунан кийинкиси тоонун бир кыркасына кол сунуп, аны катуу тартып жулуп алды да, токойлуу тоонун ошол бөлүгүн кең жолго туурасынан коюп таштады.

Эми дагы дүбүрт угулуп, алар улам жакындап, Кобон-очун-алптын темир мүштөгүнүн көлөкөсү бир туугандарга жетип калды.

Бир туугандардын үчүнчүсү миң пуддук гранит* тоо ташын чапчып алып, аны алаканы менен мыжыга кармап жолго сээп салды эле, жолдун баары чачыраган шише сыныктар болуп эч ким өтө албас жерге айланды.

Ошентип бир туугандар жети деңиз жээгине биринчи болуп жете келди. Төртүнчү бир тууган жетимиш кырка кеткен, жетимиш тоону желе жортту. Анын кыйкырыгынан сестенип, анын дүрбүртүнөн жүрөгү дүпөйүл болуп кара аркар жетимиш кыркалуу жетимиш тоонун кыл чокусуна жете барды. Жаныбардын башы булуттардан өйдө болуп, мүйүзү болсо жылдыздарды ары-бери кыймылдатат да, аларды чынжыр кылып илип алат.

Бешинчи бир тууган туман арасынан, булуттардын ары жагынан жетимиш шак-бутак байлаган аркардын жашыл мүйүзүн аңдады. Анан ал желкесиндеги темир жаага колун жеткирип, жебесин салып, кылын тартты эле, оң колунун баш бармагынан түтүн чыгып кетти. Учкун жебе көзгө илешпей барып аркардын жүрөгүн тепчип өттү.

Анча көп болбой бир туугандар Үркөр-каандын турагына келишти. Алар алтын өргөнүн күмүш каалгасынын каршысына аркардын ажайып бир көп шактуу мүйүзүн койду. Аркар терисинен сонун кылып тигилген кымыз куяр аркытты болсо хандын дал бутунун алдына таштады. Аркыт асмандын жарымын жапкан коюу туман менен көмүлүп калды.

Үркөр-каан үч катар алтын тагында адаттагыдай эле жайма жай отуруп, тигилердин алып келгендерине карап да койбоду, бир туугандардын жүздөрүнө ким келди дегендей үңүлгөн да жок. Бир көзү менен Айга тигилип, экинчи көзүн Күнгө агытты:

— Мен силердин кандай мергенчилик кылганыңарды көргөн жокмун да, кандай эрдик кылганыңар тууралуу ырларды эшитпедим. Ошон үчүн ууга кеткен калган баатырларды күтөлү.

Кеткендерден биринчи болуп жети жыл өткөн соң жети баштуу Делберген желпинип жете келди. Он жыл өткөн соң ойдологон Темир-мизе-алп да акырын басып каан өргөөсүнөн көрүндү. Аны ээрчиген Кобон-очун-баатыр бар.

Үркөр-каан үшкүрүнүп, башын шылкыйтты, тумандуу көзүн араң ачты:

— Эми башка жарлык – өз кызым Алтын-солонду ким эгер кызыктуу жомок ырдап берсе, ошого берем!

— Мен ырдайм! Мен! Мен! – Жети баштуу Делбергендин жети башы тең жарыша кыйкырды.

Анын ырынан чымчыктар үркүп, уясын таштап качышты. Үйүр-үйүр малдар топтолуп, жайытын калтырып жоголушту. Балдарын таштап не бир азуулуу жырткычтар туш тарапка таркады.

— Сиз өтө эле начар ырдайт экенсиз, – деди Үркөр-каан, – мүмкүн болсо, жаагыңызды басыңыз! Биздин малдарды үркөтпөңүз! Биздин элди дүрбөлөң түшүрбөңүз! Биз турак кылган жердин кыйсыпырын чыгарбаңыз!

Делбеген уялгандан өзү да көк өгүзүндөй көгөрүп, букасынын бийик ээрине секирип минди да, заматта көздөн кайым болду.

Эми өз жомогун жаш жигит Темир-мизе-баатыр ырдап кирди. Ага Кобон-очун-балбан кошулду.

Мындай көңүлсүз ырдан, кусалуу обондон куштар уктап, жырткычтар коңурук тартып баштады.

— Силердин ырыңар эч нерсеге арзыбайт экен, – Үркөр-каандын бүт денеси үрктү, – болду, жетишет, токтоткула!

Темир-мизе-баатыр менен Кобон-очун-балбан жыйнанып, бири-бирине карабай үйлөрүнө шашты.

Бир туугандардын алтынчысы колуна топшуурун алып, манжалары менен кылдарга тийди эле бир сонун назик үн чыгып, ага кошо өзү да сыбызгытып обон созду.

Уктаган куштар ойгонуп, үрккөн малдар үйүр-үйүр болуп кайтып келип, жырткычтар жыргап бийлеп, бак-дарактар кыймылдабай катып ыр угуп, өзүнчө бир керемет болду. Жалбырактар жигитке жакындап, күнгө ийилгендей ийилет. Ошерге бир сонун, майин жагымдуу жамгыр дыбыратып, жан жыргатар жел жортуп, күн көккө дагы бийик көтөрүлүп, ырчынын далысына түркүн түстүү күн желеси түшүп турду.

Ал ырдын, ал көрүнүштүн сүрөтүн тартууга сөз күчү жетпесир, ов!

Бул жомок-ырды тыңдап Үркөр-каан алыс-алыстагы топ жылдыздарга тоорулуп тиктеп турду. Анын тизелери бошошуп, эриндери дирилдеп, көз жашы сакалдарын жууп атты. Ошентип жигиттин ырын төрт күн тыңдады, төрт күн ырахат кучагында термелди, төрт күн башын жаздыкка койбоду:

— Жок, мен бул жети бир тууганды жеңе алгыдай эмесмин! – деди акыры айласы куруп.

Ошол кезде ай жарыгынан согулган кийимин келиштире кийип, ай жүздүү Алтын-солон өзү басып чыга калбаспы.

Бир туугандардын жетинчиси оң буту менен тизелеп, Алтын-солонго оң колун узатты:

— Биз экөөбүз Жер үстүндө бир от жагабыз! – деди ал кызга таазим кыла.

— Бир өргөнүн чамгарагын курабыз! – Алтын-солон жигитке кошулуп ушинтти да, жети бир тууганды ээрчип атасынын турагын калтырып кетти.

Үркөр-каан эриндерин кан чыгара кырча тиштеп, буту менен жер тээп, кызыл ашыгын чыгарып да алды.

Өкүмдардын ачуу жашы жерге жамгыр болуп төгүлүп жатат.

— Мен бул жети бир тууганды аябай каардуу жазалабасам элеби, анда падыша атым өчсүн?!

Бир туугандар болсо кең аймагында келишимдүү келиндин тоюн берип, ыр ырдап ырахаттанып аткан.

Бир убак эле асмандан мөндүрлөр от болуп жаап, кыпкызыл жылдыз оттору түшө баштады.

— Ой, агалар, – кичинесинин чый-пыйы чыкты, – асман жоокерлери бизге согуш ачты!

Эң улуу агасы Белуха тоосунун башындагы муз чокусун алып турду эле калгандар ал муз дубалдын ичине кирип кетти.

Муз каптаган тоо башына от мөндүрлөр мурдагыдан да көп төгүп, муз дубалды тынымсыз ургулап атты. Жылдыз жалындар жан койбой тоо башын чапкылайт. Албуут дайра тоо башындагы муз дубалдын үстүндө оюн салат.

— Алтын-солон, – Үркөр-каан ээ-жаа бербей айкырат, – азыр тез үйгө кайт!

— Мен жерлик адам балдарына берилеп калдым, эми алардан айрылбаймын! – Атасына кыйкырат Алтын-солон.

Ошондо асмандагы жылдыздын баары Жерге чымын-чиркейлердей жайнап түштү.

Айласы алты болгон жети бир тууган каарданып көккө тигилишти:

— Бизге Жерде жашоого мүмкүндүк бербедиңер! Жакшы! Эми анда биз да силерге – асманга чыгалы!

Алтын-солон, жаркырак жылдыз, өзүнүн жаш жарынан жарым карыш да узак кетпеди. Алар көккө көтөрүлүп чыгышты да, жети бир тууган жана аларга берилген Алтын-солон катар-катары менен жайылып, жайнап турду.

Үркөр-каан тигилерден өз кызын күч менен тартып кете албайт, артынан аскери менен басып кирип кармап алгысы келет. Бирок бир туугандар дайыма сак, сергек, ар убак жүзүн Үркөргө карап буруп турат.

Ошентип алар асманда бири бирин аңдып, бири бирине каршылашып келет.

Силер, балдар, кечинде түнкү асманда Үркөр жылдызын, жети бир тууганды жана Алтын казыкты көрөсүңөр, алар биздин жомоктогу Чоң Жетиген жылдыздар тобу.

Которгон Абдыкерим МУРАТОВ

Сөздүк:

Кабарга – Сибирде жашаган бугу тукумуна кирүүчү, мүйүзсүз жаныбар.
Масилет – кеңеш куруу, акылдашуу.
Мармар – мрамор, ак таш.
Аркыт – кымыз куюучу тери идиш, кыргыздардын чаначы сыяктуу буюм.
Гранит – кара кочкул асыл таш.

Кыяс МОЛДОКАСЫМОВ: Оторчулук саясаттын тарыхый аталыштарга таасири  

Орусия империясынын оторчулук саясатын ар тараптан ачып берүү тарыхчылардын башкы милдеттеринин бири. Ансыз эгемендүүлүктүн баркын аңдап билүү мүмкүн эмес. Оторчулук аракет – бул жаңыдан каратылган калктын үстүнөн бир тараптуу чечимдердин кабыл алынышы, укуктарынын болуп көрбөгөндөй чектелиши, алардын ой-пикири, каада салты, маданияты, дини, тарыхынын басмыртталышы, кыскасы, карамагындагы калкты кыңк эттирбей башкаруу. Кыргыз эли Орусия империясына баш ийдирилгенден соң оторчулук саясаттын туташ зомбулугуна кабылган. Алардын бири кыргыз элинин тарыхый эстутумуна каршы жасалган аракеттер.

ХIХ кылымдын 2-жарымынан тарта Түркстан чөлкөмүн башкарган падышалык төбөлдөр, кыргыз жергесине көчүп келген славян калкынын өкүлдөрү айыл-кыштактардын, шаарлардын аталыштарын өзгөртүү менен элдин эстутумунан нукура тарыхый аталыштарды чыгарууну, каратылган аймакты Орусиянын катардагы бир провинциясына айландырууну көздөшкөн. Ала-Тоо аймагындагы, айрыкча Сары-Өзөн-Чүй боору менен ыйык туткан Ысык-Көлдүн тегерегиндеги Александровка, Николаевка, Ивановка, Алексеевка, Петровка, Романовка, Семеновка, Быстровка, Гавриловка, Орловка сыяктуу айыл-кыштактарды аралаганда өзүңдү Кыргызстанда эмес, Орусияда жүргөндөй сезесиң. Алардын тарыхын изилдей келгенде кызыктуу маалыматтар ортого калкып чыгат.

Оторчулуктун алгачкы жылдарында Кыргызстандын көк мелжиген кооз бир тоо кыркасы «Александровский хребет» деп аталып калган. Аны аймакка келген орус саякатчылары падышага жагынуу, жасакерленүү үчүн ыйгарышкан. Ошондон тарта кыргыз тоолоруна чоочун ысымдарды коюу уланып, 1988-жылы Теңир-Тоонун бир чокусуна «Орус чокунганына 1000 жыл» деп коюлса, 2010-жылы эле Чүй облусундагы дагы бир чокуга Владимир Путиндин ысмы берилген. Оторчулук доордо башталып, совет доорунда уланган бул салт эгемендүүлүк жылдарында тыйылган жок. Ошентип, Орусия империясынын оторчулук аракетинен улам, санжыралуу кыргыз жер-суу аталыштары оңду-солду орусча аталыштар менен алмаштырыла баштаган. Натыйжада тарыхка сокку урулган. Анткени жер-суу аттары тарыхты окуп билүүдө зор мааниге ээ. Экинчи жагынан дыйканчылыкка ыңгайлуу эгин талааларын, кыштоолорун «артыкбаш жерге» чыгарышып, кыргыздарды тоо таянта сүрүп, бошотулган жерлерди Борбордук Орусиядан жана Сибирден жер которуп келген келгиндерге күч менен тартып берген оторчулуктун зордук-зомбулугун билдирет.

Архивдик булактарга көз чаптырсак, 1868-жылдан 1892-жылга чейин кыргыздар басымдуу жашаган Жети-Суу облусуна 4200 үй-бүлө көчүрүлүп, 100гө жакын орус-украин кыштагы түптөлгөн. Кыргыздарды өз жерлеринен сүрүп чыгаруу аракети ХX кылымдын башында өзгөчө күчөгөнүн архивдик маалыматтар да ырастайт. Ал тууралуу Жети-Суу облусунда чыгуучу «Семиреченские областные ведомости» гезити 1912-жылы 9-декабрда сыймыктануу менен мындайча жазат: «пишпек уездинин башчысы п.н. затинщиковдун келгиндер башкармалыгынын кызматкерлери менен биргелешип иштегендигинин натыйжасында, пишпек уездинде колониялаштыруу иштери эң мыкты жыйынтыктарды берди. Уездде келгиндерди орноштуруу үчүн жүздөй бөлүмдөр түзүлүп, бош жерлер арбын табылып, анын 28ине (28 кыштагына – м.к.) орустар жайгаштырылды». Бул жылдары кыргыздардын жерлерин келгиндерге тартып берүү Пржеваль уездинде да өтө тездик менен жүргөн. Аны Түркстан чөлкөмүнүн ошол кездеги генерал-губернатору, генерал-лейтенант Кондратевич 1906-жылы Ысык-Көлдү кыдырганда, Талды-Булактан баштап кыргыздардын турмушу өтө начар экендигин, алардын дыйканчылыкка ыңгайлуу 50 миң теше жерин келгин орустар тартып алганынан көрөт. Натыйжада, 1907-жылдан 1912-жылга чейин Пржеваль уездинде 22 орус кыштагы, 14 хутор түптөлгөн. Бул айыл-кыштактар жаңыча аталып, тарыхый аталыштарынан кол жууп калганын көптөгөн тарыхый булактар далилдейт. Оторчулук доордо ыйгарылган айылкыштактардын аталыштарын изилдей келгенде алар:

– Падыша жана алардын үй-бүлө мүчөлөрүнүн ысымдары менен;

– П а д ы ш а м и н и с т р л е р и н и н , ж е р г и л и к т ү ү г е н е р а л -губернаторлордун, төбөлдөрдүн ысымынан;

– Христиан чиркөөсүнүн аттары менен;

– Алгач көчүп келген орус дыйкандарынын, ал жерде жашаган кулактардын, алардын бала-чакасынын аттары менен;

– Борбордон келген ар кандай мартабалуу коноктордун, саякатчылардын убактылуу токтогон же каза болгон жерлерине алардын ысымдарын ыйгаруу аркылуу;

– Орусиядагы айыл, шаар, губерниялардын аталыштары менен;

– Кыргыз тилинин тоскоолдугунан улам которулганына күбө болдук. Шаар, айыл-кыштактардын атын өзгөртүүдө же жаңы коюуда жергиликтүү эл менен кеңешүү эч болбогонун архив булактарынан кезиктирдик. Бардыгы бир ууч гана келгин элдин өкүлдөрүнүн демилгелери менен ишке ашып турган. Анда Алма-Ата, Ташкент, Санкт-Петербург шаарларынан жыйналган архивдик материалдарга таянып, оторчулук доордо шаар, айыл-кыштактардын орусча аталып калганына кененирээк токтололу.

Падыша жана алардын үй-бүлө мүчөлөрүнүн ысымдары менен аталган шаарлар жана кыштактар

Падыша ысымдары менен шаарларды, айыл-кыштактарды, жер-сууларды атоо айрыкча Орусия мамлекетинде көп таркаган. Дүйнөнүн түркүн мамлекеттеринде адам атын ыйгаруу Орусиядагыдай көп учурай бербейт. Балким, бул ар бир улуттун өзгөчөлүгүнөн уламдыр же маданий өнүгүш деңгээлине жарашадыр. Айтор, падыша же жалпы эле адам ысымдары менен шаарларды атоо башка мамлекеттерде чанда гана кездешет. Ошондон уламбы, Кыргызстандагы тарыхый аталыштардын алмашуусу Орусия империясынын оторчулук доорунда, андан соң аны мурастап калган совет доорунда өтө тездик менен жүргөн.

Жогоруда айтылгандай Кыргыз тоолоруна «Александровский хребет» деген аталышты жергебизге келишкен алгачкы тыңчы-саякатчылар падышага жасакерленүү үчүн ыйгара салышкан. Мындай аракет Түркстан чөлкөмүндө оторчулук саясаттын күчөшү менен өрчүйт. Чөлкөмгө «жарым пааша» болуп келген фон Кауфман башта падышанын эң жакын кишиси болгонун эч унута албай, ошондой эле Ташкентке келгенинин 10 жылдыгынын урматына Ташкент шаарын «Александроград шаары» деп аталышына өзгөчө кызыкдар болгон. Ал 1877-жылы 30-августта Согуш министрине: «Сиздин улуу урматыңызга таазим кыла, сизден Ташкент шаарын «Александроград шаары» деп өзгөртүүгө болоор бекен, урматтоо менен сураныч кылам», – деген өтүнүч катын жолдойт. Өтүнүчтү министрликтин жыйынында атайын карап чыгып: «… Түркстан генерал-губернаторунун өтүнүчүн канааттандырууну Ташкентке көпчүлүк калк (Орусиядан көчүп барышкан – К.М.) отурукташмайынча жана жалпы эле биздин Орто Азиядагы ишибиз чыңдалгыча коё турууну Комитет ыңгайлуудур деп тапты» – деп жооп беришкен.

Ташкент ал убакта Түркстан чөлкөмүнүн борбору болгон. Кийин бул иштин кайра каралбай калганын падыша Александр, андан соң «жарым пааша» аталган фон Кауфмандын каза болушу менен байланыштырууга болот. Ошентип өз убагында бүтүндөй Түркстан чөлкөмүнүн борбору Ташкент Александроград шаары деп аталып калышына аз калган. Бирок Ташкент шаарынын аталышы сакталып калганы менен ал мезгилде чөлкөмдөгү айыл-кыштактар, шаарлар падышанын, анын балачакасынын ысымдары менен аталып турган. Алсак, Кыргызстандагы Александровка, Петровка, Петропавловка, Алексеевка, Николаевка, Романовка аталышындагы кыштактар падышага жасакерленүү менен коюлганын архивдик маалыматтарда баяндалат.

Кыргызстанда Николаевка, Ново-Николаевка деген аталыштагы айылдардын бири Пржеваль, бири Пишпек уездинде пайда болгон. Пишпек уездиндеги Каракунуз деген дунгандардын айылында 1903-жылы 14-январда болуштук курултай өтөт. Анда каракунуздук дунгандар өздөрүнүн Кытайдан жер которуп келгендигинин 25-жылдыгын белгилөө үчүн падышага жасакерленип төмөндөгүдөй салтанатты өткөрүүнү чечим кылышат:

Каракунуздагы бардык мечиттерде император Николай Александровичтин ден соолугун, узак өмүрүн тилеп жана бейиши болгур Александр IIни эстеп, алар менен бирге генерал Г.А. Колпаковскийдин арбагына арнап кудайга сыйынуу иштерин жүргүзүүнү…

Каракунуз айылын учурда бийлик жүргүзүп жаткан император Николай Александровичтин ысымына которууну жогору жактан өтүнүшүп кайрылышат. Бул өтүнүч катка 51 адам кол коёт. Бирговордун (өтүнүч каттын) жасалма эмес экендигин бышыктап болуш Санджур Лющенло өзүнүн мөөрүн басып, колун коёт. 1903-жылы 17-августта император Николай өзү Каракунуз айылын Николаевский деп аталуусуна макулдугун берет.

Жогоруда келтирилгендей өтүнүч каттын негизинде Анжиян уездинде жаңы пайда болгон айылга да Николайдын ысмы берилет. Ошондой эле азыркы Москва районундагы дунгандар жашаган Александровка айылына да падышанын аты ыйгарылган. Ошол кезде падышанын ысмын өз кыштактарына ыйгаруу жараяны зор атаандашууну жаратып, натыйжада Кыргызстанда ондогон айылдар падышанын ысымдары менен аталып калат.

Ушундай эле атаандашуу менен Кыргызстанга көчүп келген орус, украин дыйкандары падышанын үй-бүлө мүчөлөрүнүн ысымдарын өз айылдарына коюуга ашыгышкан. Андай аталыштардын бири – Алексеевка.

1904-жылы август айында падыша уулдуу болот. Ал кезде мураскор төрөлүшү өзгөчө шаан-шөөкөт менен белгиленип, анын урматына атайын Манифест кабыл алынчу. Бул Манифесттин маанисин салыштырмалуу алганда, 1905-жылы Биринчи Орус революциясынын натыйжасында кабыл алынган 17-октябрдагы Манифесттен алда канча жогору турган. Мындай «маанилүү» окуяны падышанын кошоматчылары текке кетирбей, жагынуунун мүмкүн болушунча жолдорун пайдаланып калышчу. Кыргызстандык келгин орустар өздөрү жашап жатышкан кыштактарын падышанын мурасчысы Алексейдин ысмы менен атоого шашылышкан. Алсак, 1904-жылы 19-сентябрда Пржеваль уездинин Ой-Тал айылынын тургундары өз ара кеңешип бирговор жазышат. Бул бирговор боюнча мурасчы Алексейдин туулгандыгына байланыштуу айылын Алексеевское деп аталуусуна уруксат сурап жогорку бийликтегилерге кайрылышат. Жыйынтыгында, бул маселе боюнча Согуш министринин билдирүүсүн император колдоп, 21-ноябрда Ой-Талдын Алексеевка болуп өзгөрүшүнө макулдугун берет. Ушундай эле аракетти кийинчерээк Олуя-Ата уездинин Карабаевка айылынын жашоочулары кайталашкан. Ага төмөнкү өтүнүч кат ачык далил болот:

«Жогорку даражалуу Түркстан чөлкөмүнүн баш начальнигине Карабаевка айылынын ишенимдүү адамдары Григорий Герасименко жана Степан Лобановдон

Өтүнүч нааме

Биз жашап жаткан кыштак башынан баштап, ушул убакытка чейин Карабаевка деп аталат. Бул ат мусулманча (жергиликтүү элдин тилинде – К.М.) аталгандыгы үчүн бизди катуу ызалантат. Анын үстүнө биздин кыштакка жерин бошотуп берген кыргыздын айылы карабай болгондуктан, айыл анын атын алып калды. Мындан сырткары Кара-Балтадагы чиркөөнүн каттоо дептеринде биздин айыл Алексеевский деп жазылуу. Ошол үчүн биздин айылдык коом кыштагыбыздын атын «Алексеевское» деп аталуусун каалайт …

5-май 1910-жыл». Көп өтпөй Карабаевка айылы Алексеевское болуп өзгөртүүгө жогортодон макулдук келет.

1913-жылы Романовдор династиясынын 300 жылдыгы Орусияда чоң салтанат менен белгиленген. Ал салтанатка көлдүк Кыдыр аке баштаган кыргыз өкүлдөрү да катышып келген. Ушул салтанаттын алдында жана андан кийин Кыргызстандагы айрым айылдар Романовка болуп аталышына жогортон уруксат алганга жетишет. Сокулук болушундагы «Таялы-Арык» деген айылдык коом да 1912-жылы октябрь айында «Романовское» деп атын алмаштырууга жетишкен. Мындан сырткары бүгүнкү күндө да белгилүү болгон Петровское (Москва району), Ново-Павловка (Сокулук району) деген аталыштар оторчулук доордо пайда болгон тарыхый мурастарга кирет.

Ошентип падыша жана анын үй-бүлө мүчөлөрүнүн ысымдарына арналып коюлган аталыштар оторчулук доордо кеңири тараган. Кыргыз эли андай аталыштардын жайылышына каршы чыга алган эмес. Антүүгө ал мезгилде акысы да, укугу да жок эле. Жергиликтүү эл менен кеңешүү оторчулук доорго жат көрүнүш болгон.

Падыша министрлеринин, жергиликтүү генерал-губернаторлордун, төбөлдөрдүн ысымынан коюлган аталыштар

Оторчулук доордогу шаар-кыштактардын аталыштарын изилдөөгө алганда падышанын жакын жан-жөкөрлөрүнүн, жергиликтүү төбөлдөрүнүн ысымдары менен да көптөгөн айыл-кыштактар аталганын тактадык. Түркстан чөлкөмүнө Орусия империясынын оторчулук саясатын түптөөгө жана жайылтууга алгачкы генерал-губернатор же «жарым пааша» фон Кауфмандын «ишмердиги» өзгөчө орунда турат.

Ал 1867-жылдын 14-июлунан 1882-жылдын 4-майына чейин Түркстан чөлкөмүнүн «жарым паашасы» болуп турган учурунда анын ысмы айрым кыштактарга ыйгарылып, Теңир-Тоонун бир бучкагында Кауфман чокусу деген аталыш пайда болгон. Ошондой эле Кыргызстанда өскөн кооз гүлдөрдүн бирине да Кауфман гүлү деген ат берилип, ботаника илиминде түбөлүк орун алды. Бул кооз гүлдү ал Ала-Тоо бооруна алыскы Орусиядан алып келип отургузган да эмес, болгону Түркстанга келген саякатчылар фон Кауфманга жагыныш үчүн ыйгарышкан.

Жергиликтүү губернаторлорго жасакерленүү айрыкча Жети-Суу облусунда катуу өрчүгөн. Аталган облуста 1887–1899-жылдары аскер губернатору болуп генерал-лейтенант Г.И. Иванов турган. Ушул мезгилде Пишпек уездинин келгиндери ага жагыныш үчүн анын ысмын өздөрү жашаган кыштакка ыйгаргысы келген, натыйжада алардын мүдөөсүн Борбор бекитип берген. Анын ысымындагы Ивановка кыштагы бүгүнкү күнгө чейин Бишкек–Токмок жолунан орун алып, аталышын сактап келет.

Жети-Суу облусун Г.И. Ивановдон кийин Михаил Ефремович Ионов төрө жетектеп калат. Ионов төрө тууралуу Эл жазуучусу Т.Касымбековдун чыгармаларында кеңири баяндалып, окурмандарга тааныш ысым. Ал 1875-жылдан 1899-жылга чейин Фергана өрөөнүндө кызмат өтөгөн. Кокон көтөрүлүшүн басууга, Алай жортуулуна катышкан, айтылуу «Алай канышасы» Курманжан датка менен алгачкы жолугушкан, аны туткунга алып генерал Скобелевге алып келген аскер адамы. Ош уездинин алгачкы начальниги. Ал майордон генерал-лейтенантка, Жети-Суу облусунун губернаторуна (1899–1907-ж.ж.) чейин жеткен. Ионов Жети-Суу облусуна губернатор болуп келгенден көп өтпөй, ага жасакерленүү үчүн Верный уездинин Чилик, Карам айылынын төбөлдөрү 1907-жылдын 21-апрелинде өтүнүч менен кайрылышат. Өтүнүчтө Чилик айылын Ионовский деп, Карамды анын аялы Ольганын атынан Ольгинская деп алышканы айтылып, аны бекитип берүүнү суранышкан. Бирок генерал Ионов ага каршы чыгып: «Менин атым коюлгудай эмгек сиңире элекмин, качан мен кеткенде, менин ишим калыс бааланса, ошондо койсоңор болот», – деп макул болбой койгон. Ал учурда Ионовдой каршы чыккан падышалык төбөлдөрдү кезиктирүү өтө сейрек көрүнүш эле. Ал губернаторлуктан кеткенден кийин Пишпек уездинин арасан айылында жашаган келгин орустардын сунушу менен 1911-жылдын 28-январында бул айыл «Ионовское» деп алмаштырылган. Ошондой эле Алайдагы жайлоолордун бирине анын аялынын аты ыйгарылып, «Ольгинская луг» деп аталып калган.

Генерал Ионовдон кийинки Жети-Суу облусуна губернатору Самсонов, андан кийинки Фольбаумдун урматына Пишпек уездиндеги кыштактарга алардын ысымдары ыйгарылган. Пишпек, Пржеваль уездинин келгиндери облус губернаторлорунан башка айрым министрлердин аттарын да айыл-кыштактарына коюп алышкан.

Реформачыл аталган Столыпин менен Согуш министри Сухомлиновскийдин (1911-ж. 22-февраль, Пржеваль уезди) ысымдары ЫсыкКөл жээгиндеги айылдарга ыйгарылган. Ал эми Полот хан (Молдо Исхак) жетектеген Кокон көтөрүлүшүн ырайымсыз жол менен басып, Фергана өрөөнүн Орусия империясына каратууда кыргындуу жүрүштөрдү уюштурган генерал Д.Скобелевдин ысмы Фергана облусунун борбору Жаңы-Маргалаң шаарына коюлган. Ал 1875-жылдын август айынан 1877-жылдын 9-февралына чейин Фергана өрөөнүндө мыкаачылык, зомбулук жолу менен жергиликтүү элди баш ийдирип, башкарган Фергана облусунун алгачкы губернатору. Облустагы падышалык төбөлдөр генерал Скобелевдин өлгөнүнүн 25 жылдыгынын урматына ага эстелик тургузуу жана Жаңы-Маргалаңды анын ысымына которуу өтүнүчү менен Ташкент, Санкт-Петербургга кайрылышкан. Алардын бул өтүнүчү бат эле колдоо таап, 1907-жылдын 6-декабрында облус борбору Скобелевдин атынан коюлсун деген чечим кабыл алынган. Мында да Фергана облусунда жашаган кыргыз, өзбек, кыпчак, тажик жана башка элдер четте калган. Чөлкөмдөгү шаар-кыштактарга бир тараптуу ат коюуларды жаза берсек, учугу улана берчүдөй.

Чиркөөлөрдүн атынан коюлган айыл-кыштактар

Оторчулук доордо Кыргызстандын аймагында жаңыдан пайда болгон орус, украин кыштактарын трактирсиз (вино, самогон ичилүүчү жай), айылдын ортосунда курулган чиркөөлөрсүз элестетүү кыйын. Аларсыз бул кыштактар көркүнө чыкчу эмес. Ошол эле учурда айрым кыштактар андагы чиркөө аттары менен да аталып турган. Ал тууралуу айрым архивдик маалыматтарга кайрылсак.

Жети-Өгүз районунун борбору азыркыга чейин Покровка аталышын алып жүрөт. Покровка мурда Сливкина деп аталчу. Сливкинага чейин ал жердин тарыхый аты Кызыл-Суу деп аталган. Анткени тоо тараптан агып түшкөн суу кызыл түстө болгондугуна байланыштуу кыргыздар ал жерге ушундай атты энчилешкен. Ал эми Сливкина деген алгачкы аталышы ал жерге биринчи көчүп келген орус дыйканы Трофим Сливкиндин атынан коюлган.

1893-жылдын 10-июлунда Сливкинанын атын өзгөртүү үчүн Ысык-Көл уездинин башчысынын Жети-Суу облусунун аскер губернаторуна жазган өтүнүч каты бул кыштактын аталышына байланыштуу кызыктуу маалыматты ачыктап берет. Анда уезд башчысы: «Каракол болушунун старшинасы (ыстарчыны – М.К) мага сливкиндик дыйкандардын өтүнүч катын алып келди. Ал өтүнүч ушул жылдын 24-июнунда ошол айылдын жалпы жыйынында жазылган. Анда айылдын жашоочулары Сливкина деген атты айылда Покровка Пресвятой Богородицанын наамына курулуп жаткан чиркөөнүн аты менен алмаштырып атоону каалашат. Негизги себеби, Трофим Сливкин өзүнүн коомдогу абалын ашыкча пайдаланат экен. Кийинки кездерде анын пейили бузулуп, адамдык сапаты да өтө начарлап кетиптир. Эч кандай сый-урматка да ээ эмес экен. Жашап жаткан айылыбыз мындай начар адамдын ысмы менен аталышын каалабайбыз, ошол үчүн Сливкинаны Покровский деп алмаштырып берсеңиз, ал эң туура болор эле, – деп жазылыптыр. Ошол себептен улуу урматтуу төрөм, бул өтүнүчтүн ишке ашышына көмөктөшсөңүз», – деп облус губернаторуна кайрылат.

Бул өтүнүч 1893-жылы 28-августта Талаа генерал-губернатору тарабынан канааттандырылып, Сливкина айылы Покровка деген аталышты алат. (Казак Республикасынын БМАсы, 44-фонд, 31682-иш дептери, 5-бет.)

Алма-Ата шаарында сакталып турган бул архивдик маалымат ашыкча чечмелөөнү талап кылбасы анык. Ушундай эле мазмундагы өтүнүч кат 1894-жылы 11-февралда Пишпек уездинин башчысы Талызин тарабынан Жети-Суу облусунун аскер губернаторуна жолдонгон. Анда: «Пишпек уездинин кыштактарында жашаган дыйкандар өздөрү жашаган айылдарды орусча аталыштар менен каалашарын билдиришти. Мыйзамда тыюу салынгандыгына карабастан, алардын каалоолорун ишке ашырыш үчүн, бул маселени айылдык жыйында талкуулап, анын чечимин жазуу түрүндө бергиле деп кеңеш бердим. Алар берген кеңешимди эске алышып, кичи Токмоктук дыйкандар кыштакты «Покровский» деп аталышын өтүнүп кайрылышты. Эмне себептен алмаштыруу керектигин алар: бизде чоң Токмок, кичи Токмок деген эки Токмок бар. Биз эки Токмокту бири-бирине алмаштырып алып кыйналып жатабыз. Ошондуктан кичи Токмок Покровский аталса деп түшүндүрүшөт. Кичи токмоктуктар менен бирге эле Пишпек уездинин Сокулук кыштагында жашаган дыйкандар да Сокулукту «Новотроицкий» аталса деп өтүнүшөт. Алар аталыштын өзгөртүлүшүнүн себеби катары буларды айтышат: «Бир дагы дыйкан өз кыштагынын атын туура айталышпай кыйналып жатышат. Сокулукту – Сахулук, Сахалук деп аташып, эч кимиси Сокулук деп айта алышпайт», – деп жазышат (Каз. Респ. БМАсы, 44-фонд, 472-иш дептери, 1-бет). Ушул өтүнүчтүн негизинде 1894-жылдын 10-мартында «Кичи Токмок – Покровский болуп, Сокулук-Новотроицк болуп аталсын» деген Талаа губернаторунун чечими чыгат. Экөө тең христиан чиркөөсүнүн аттары. Ошондой эле бул жерде орус дыйкандарына кеңешти уезддин башчысы өзү бергендигин да жашырбай ачык жазган.

Түп кыштагынын аты да 1907-жылы Преображенский делип чиркөөнүн аты менен аталган. Преображенскийдеги славян калкы жердин атын гана алмаштырбай, көлдүн жээгиндеги жыш өскөн чычырканактарды четинен кыйып, өрттөп жок кыла баштаган. Жергиликтүү кыргыздар касиеттүү көл жээгинин кунарын кетирип жаткан мындай бейадепсиздикти айыптап жогору жакка кайрылышкан. Ал эми бул жердеги келгиндер чычырканак дыйканчылык талааларына жолтоо болуп жатат деген шылтоолорду айтып кутулушкан. Мындай арыздар кошуна Ой-Тал айылында жашаган кыргыздардан да түшкөнүн архивдик документтер ырастайт. Демек, Ысык-Көлдүн экологиялык абалына кыргыздар ошол мезгилде эле тынчсызданып, келгиндердин жосунсуз аракетине каршы чыкканын көрүүгө болот. (Өзб. Респ. БМАсы, 1-фонд, 18-опись, 96-иш дептери, 36-бет.)

1899-жылы 18-ноябрда Пишпек уездинин Кара-Булак айылындагы келгиндер (бул жерге алгачкы 10 үй-бүлө 1868-жылы жайгаштырылган – К.М.) өздөрү жашаган айыл атын өзгөртүүгө байланыштуу № 10 бирговорун түзүшкөн. Бул бирговордун маңызы мындай: «1899-жылдын 18-ноябрында биз төмөндө кол коюп жаткан КараБулак айылынын дыйкандары биздин айыл старчыны Назаров катышкан айылдык жыйында жалпы добуш берүүбүз менен айылыбызды «Михайловский» кылып өзгөртүү сунушу менен жогору жакка кайрылууну чечтик. Биринчиден, биз айылыбыздын КараБулак деп жергиликтүү элдин тилинде аталышын каалабайбыз жана экинчиден, биз майрамдап жаткан архангел Михаилдин урматына айылыбыз «Михайловский» болсун деген чечимге келип, ушул өтүнүчкө дыйкандар Тимофей Калентьев, Осип Тимофеев, Алексей Позмогов, Иван Сидельников жана башкалар колубузду коёбуз. 23-ноябрь 1899-жыл».

Ушул өтүнүч 1900-жылдын 14-мартында Түркстан чөлкөмүнүн генерал-губернатору тарабынан канааттандырылып, Кара-Булак айылы Михайловский болуп аталып калат (Өзб.Респ. БМАсы, 1-фонд, 17-опись, 141-иш дептери, 2–3-беттер).

Көп өтпөй 1907-жылы Пишпек уездинде жаңы негизделген Вознесенский (670 келгин), Архангельский (678 жашоочу), Новопокровский (1616 киши) кыштактары Христиан динине байланышкан аталышка ээ болгон (Туркестанская ведомость, 1909, 4-январь, № 3).

ХIX кылымдын аягында орус-украин дыйкандары Фергана облусуна да көчүп келишип, сугат жерлерди ээлешип, бир нече кыштакты негиздешкен. Тактап айтканда, 1901-жылга чейин 7 орус кыштагы болсо, алардын бешөө христиан динине байланышкан аталыштар эле.

  1. Покровское – Ош уездинде 1893-жылы 192 үйдөн турган алгачкы орус кыштагы чиркөөнүн атына коюлган.
  2. Николаевское – Анжыян уездинде 1897-жылы түптөлгөн (50 үй).
  3. Русское село (эски аты Миң-Төбө, Анжыян көтөрүлүшүнүн жетекчиси, ийикчи Мадали эшендин айылы жер менен жексен кылынып, ордуна орус кыштагы негизделген. Скобелев уезди, 1898- жылы негизделген (210 үй).
  4. Успенское – Наманган уездинде, 1898-ж. (76 үй).
  5. Благовещенское – Анжыян уезди, 1899-ж. (100 үй).
  6. Спасское – Анжыян уезди, 1901-ж. 40 үй).
  7. Рождественское – Ош уезди, 1901-ж. (70 үй).

Оторчулук доордо негизделген (азыркы Сузак, Өзгөн райондорунда) бул кыштактардын аталыштары азыркыга чейин айтылып келүүдө. Ал учурда кыштактардын атын коюуда же алмаштырууда жергиликтүү элдин пикири эске алынган эмес. Башаламан атала берген. Алсак, Покровка аттуу кыштактан эле Кыргызстанда бир нечеси болгон. Ал эми падышанын жана анын үй-бүлө мүчөлөрүнүн ысымдары менен бирдей аталган айыл-кыштактардын саны андан да көп болгон.

Алгач көчүп келген орус дыйкандарынын, алардын бала-чакасынын ысымдары менен аталган айыл-кыштактар

Жогоруда архивдик маалыматта баяндалган Трофим Сливкин сыяктуу алгач көчүп келген келгиндердин, алардын бала-чакаларынын ысымдары менен аталган айыл-кыштактар да Кыргызстанда ондоп саналган. Алар өз аттарын коюуда жогору жактын уруксатын да сураган эмес. Жергиликтүү калк, атүгүл айылдаштары менен да кеңешкен эмес. Жөн гана коюп алышчу. Ошол кезде Ысык-Көлдүн жээгинен кыргыздарды сүрүп чыгарып, жаңыдан пайда болгон Семеновское (Он жети Карагай Ысык-Көл району) – Семеновдун, Григориевка – Григориевдин, Валериановское (Боз-Учук) – Валериановдун, Лизогубовка – Лизогубов, Соколовка (Ак-Суу району) – Соколовдун, Богатыровка (Жети-Өгүз району) – Богатыровдун, Липинка (Жети-Өгүз району) – Липанын, Парфеново – Парфеновдун, Баженовка – Баженовдун атынан коюлган кыштактар ал жердин тургундарынын атынан коюлган. Алар ошол айылдын эле дыйкандары же кулактары болгон. 1916-жылы боштондук күрөшкө чыккан элди жазалагандардын башында тургандар эле. «ЫсыкКөлдүн тегерегинде жергиликтүү эл жашабасын, айылы болбосун, башка жакка көчүрүлсүн, көчүп келген эл гана жашасын» деген талапты коюп, 1916-жылы октябрь айында анын аткарылышын бышыктаган чечимдин кабыл алынышына шыкак бергендер болчу. 1916-жылдын 16-октябрында Түркстан чөлкөмүнүн төбөлдөрүнүн атайын кеңешмесинде козголоң чыгарган кыргыздарды көчүргөндөн кийин бошогон жерлерге жалаң орус калкынан турган Пржевальск уездин түзүү боюнча чечим кабыл алынган. (Каз. Респ. БМАсы, 44-фонд, Өзб. Респ. БМАсы, 1-фонд, 27-опись, 246- иш кагазы.) Алма-Ата шаарындагы архивден табылган маалыматка ылайык, Пржеваль уездиндеги (азыркы Жети-Өгүз районундагы – К.М.) Липинка деген кыштак, ошол айылда жашаган кулактын Липа деген кызынын атынан коюлган. Көрсө, ал кулактын кызы кыштакты аралап аккан тоо суусуна агып өлүп, кыштак анын атынан Липинка деп аталып калганы айтылат.

Кыргызстанга алгач көчүп келген орус-украин дыйкандарынын ысымдары менен аталган айыл-кыштактар Чүй өрөөнүндө да көп кездешкен. Оторчулук доордо Чүйдө пайда болгон Ильинское, Орловка, Быстровка, Гавриловка, Воронцовка сыяктуу аталыштагы кыштактар ошол катаал учурдун жандуу эстелиги.

Борбордон келген төбөлдөрдүн, саякатчылардын ысымдарынын ыйгарылышы

Оторчулук учурунда Теңир-Тоо тереңине кээде текшерүүгө же эс алууга, айрым учурда тыңчылык жагдайында алыскы борбордон жогорку мартабалуу коноктор келип-кетип турушкан. Алар көпчүлүк убактарда орус кыштактарына токтошуп, сый көрүшүп, катар-катар жайгашкан жаңы конуштарга курсант болуп кайтышчу.

Кокусунан келген андай конокторго жагыныш үчүн ал кыштактын башчылары демилге көтөрүшүп, элин көндүрүшүп, келген коноктун ысмы менен айылын атоого ашыгышкан. Андайлардын катарына Пржеваль уездинин Жергес айылынын айрым тургундарынын аракетин атоого болот. Анткени алар айылында мейман болгон сенатор, граф Палендин ысмын Жергес айылына ыйгарууну өтүнүп, 1908-жылы 14-сентябрда жогорку бийлик өкүлдөрүнө кайрылышкан. Ал өтүнүчтө: «Биз төмөндө кол коюп жаткан жергес айылынын 60 үй ээлеринин үчтөн экиси, тактап айтканда, 43 адам айыл старостасы Дмитрий Зубковдун катышуусу менен чогулуп, анын (старостанын К.М.) жергес айылына граф Палендин 1908-жылы 8-августунда келишинин урматына анын атын айылга ыйгаруу жөнүндө сунушун уктук жана биз бир добуштан мартабалуу сенатор, граф Палендин келип кеткен айылын эстелик катары Жергес дебестен, граф Пален айылы деп атоого чечим кабыл алдык». (Өзб. Респ. БМАсы, 1-фонд, 13-опись, 756-иш дептери, 2-бет.)

1909-жылы 25-майда граф Пален да Жергес айылынын айрым тургундарынын өтүнүчүнө каршы эместигин билдирген (756-иш дептери, 5-бет). Архивдик маалыматтар тастыктагандай айылына бир келип кеткен падышалык төбөлдүн ысмын өз айылына ыйгарып алуу кошоматтыктын жеткен чеги эмей эмне? Экинчи жактан граф Пален алардын аракетинин ишке ашуусуна өзү да түрткү болгонун анын жообу далилдеп турат. Жети-Суу облусунда текшерүүчүлүк ишин жүргүзгөн Сенатор граф Палендин ишин, ал чогулткан материалдардын тарых илими үчүн бүгүнкү күндөгү маанисин танууга болбойт. Бирок ошол эле учурда анын ревизордук иши Гоголдун каарманын эске салат.

Оторчулук доордо Кырызстанга саякаттап келген коноктун атына коюлган дагы бир шаар болгон. Ал азыркы Каракол, мурдагы Пржеваль шаары. Караколдун Пржеваль аталып калышы жогорудагыга үндөшүп кетет. Ал Борбор Азияга саякаттаганда Ысык-Көл аркылуу өткөнү, Караколго токтогону тарыхтан маалым. Көрүнүктүү орус саякатчысы ошол сапарларынын биринде жугуштуу ооруга чалдыгып, Каракол шаарында каза болуп, сөөгү Ысык-Көлдүн жээгине коюлганы да чын. Ал өзү ооруп жатып, сөөгүн Караколго коюлушун керээз кылып кеткен. Бирок өз атынан Каракол шаарын атоону өтүнгөн эмес. 1899-жылы 7-мартта Каракол шаарындагы орус калкынын өтүнүчүнөн улам шаар анын ысмы менен алмашып, 100 жылдан ашуун саякатчынын аты менен аталып келди. Анын эмгеги Каракол шаарына сиңгени тууралуу маалыматтарды анын күндөлүгүнөн да, тарыхый булактардан да таппадык. Ал оторчулук саясатты жактоочулардын көрүнүктүү өкүлү катары белгилүү. Ал эми Каракол шаарына токтоп өткөнүнүн себеби, ага алыскы жолго чыгуу үчүн жакшы төөлөр, аттар, азык-түлүк керек болгон. Аларды ар кандай жолдор менен жергиликтүү элден жыйнатып, колунда жоктордун минип жүргөн аттарына чейин тарттырып алганы тарыхта дайын. Жергиликтүү элди теңине албай, басынта сүрөттөгөнүн эмгектеринен кезиктирүүгө болот. Өз убагында унаа аттардын даярдалбай калганына дооматын артып, Шабдан баатырды жазалоо сунушу менен жогору жакка кат жолдогон. Анын арызы жергиликтүү төбөлдөр тарабынан териштирилип, 1888-жылы февраль айында Пишпек уездинин 36 жергиликтүү тургуну түшүнүк жазууга аргасыз болгону, алардын жазаланганы тууралуу маалымат АлмаАта шаарындагы архивде сакталуу (Каз.Респ. БМАсы, 44-фонд, 35769-иш дептери, 12–34-беттер). Мына ушундай саякатчынын ысмы Каракол шаарына берилген. Анын ким экендигин шаарга жакын айылдарда жашаган кыргыздар билишкен эмес. Бул тууралуу Жети-Суу облусунда чыгуучу «Семиреченские областные ведомости» гезитине борбордон келген бир текшерүүчү: «Пржеваль шаарынан, шаарга жакын жайгашкан кыргыз айылынын жаңы шайланган болушунан: «Шаардын аты кимдин атын алып жүрөт, Пржеваль деген ким?» – деп сурап калдым. Болуш кебелбестен: «Мен жаңы эле болуш болдум таксыр, аларды үйрөнүүгө жетише элекмин» – деп жооп берди. Азыр жер-суу аталыштары ушунчалык көп алмашкандыгынан баш айланат», – деп жазган. Бул бир чети күлкүлүү, бир чети ачуу чындыкты ачык жазган маалымат ошол кездеги абалды айгинелеп турат. Түшүндүрмөнүн да кереги жок.

Орусиядагы айыл, шаар, губерниялардын аталышын ыйгаруу

Оторчулук заманда кыргыз жергесине жер которушкан келгиндер өз кыштактарын тарыхый мекениндеги аталыштар менен да атап алышкан. Андыктан Ала-Тоо аймагында Орусиянын губернияларынын, шаарларынын, империяга таандык жалпы аталыштар көбөйгөн. Айрым учурда Чүй, Ысык-Көл өрөөнүнө жаңы Орусияны курабыз деген максатта Новороссийский сыяктуу аталыштарды өздөрү орун-очок алып жайгашкан кыштакка ыйгарышкан. 1912-жылы күзүндө Чоң-Кеминдеги айылдардын бирине Новороссийский деген атты ыроолошкон. Ушул эле жылдары Пишпек уездиндеги дагы бир айыл Молдовановка аталса, башка бир кыштактар Петропавловка, Полтавка, Пржеваль уездинде Курск деп аталып калган.

Оторчулук доордогу мындай аталыштар ошол уезддин башчысынын кеңешинен улам же анда жашаган бир ууч тургундардын аракетине жараша өзгөрүп турганын архивдик маалыматтар ырастайт.

Кыргыз тилинин тоскоолдугунан улам которулган аталыштар

Ушундай себептен улам айыл-кыштактын аталыштары алмаштырылганын да архивдик маалыматтар бышыктайт. Кыргызстанда келгиндердин алгачкы айылдары 1868-жылы пайда болгон. Алардын бири Пишпек (ал кезде Токмок уезди – К.М.) уездиндеги Ак-Суу айылы. Жаңы көчүп келип, орун-очок алып жашай баштаганда жергиликтүү элден айбыгышып, айылдын атын орусчалатканга батына алышкан эмес. Оторчулуктун оту тутанып, күчүнө кире баштаганда бул айылдын аты Беловодский болуп которулуп калган. Пишпек уездиндеги (азыркы Ысык-Ата районундагы – К.М.) Кызыл-Суу айылы 1913-жылга чейин эле Краснореченское болуп которулган.

Пишпек уездиндеги Жылуу-Булак (Аламүдүн районундагы – К.М.) оторчулуктун ооматы жүрө баштаган жылдары Теплоключенка болуп, айыл тургундарынын өтүнүчү менен кыргызчадан орусчага которулуп калган. Пржеваль уездиндеги Кара-Ой айылы Долинка, Кочкор кыштагы Кочкорка болуп алмаштырылган. Пржеваль уездиндеги бир айылдын аты ал жерде чычырканактын көптүгүнөн улам кыргыздар Чычырканактуу деп атап келишсе, орустар аны алгач Облепиховкага алмаштырса, ал дагы жакпай, 1874-жылы сентябрь айында бул айылга Түркстан чөлкөмүнүн генерал-губернатору келгенде айыл тургундары «Теплоключенское» деп аталышын өтүнүп кайрылышкан. Ал өтүнүч көп өтпөй оң чечилип, бүгүнкү күнгө чейин Теплоключенка (Ак-Суу району) деп аталып келүүдө (Өзб. Респ. БМАсы, 1-фонд, 27-опись, 868-иш дептери, 2-бет).

Айрым айылдарды көчүп келген келгиндер тилибиз келбейт деген шылтоо менен кыргызчадан орусча аталышка алмаштырып алып турушкан. Сокулукту Новотроицкий деп өзгөртүү учурунда айыл тургундары ачык эле: «…бир дагы дыйкан өз кыштагынын атын туура айта алышпай кыйналып атышат. Сокулукту – Сахулук, Сахалук деп аташып, эч кимиси Сокулук деп айта алышпайт» деп өтүнүчтөрүндө жазып жатышпайбы (Каз. Респ. БМАсы, 44-фонд, 472-иш дептери, 1-бет). Мына ушундай себептен улам Пишпек уездинде бир айыл Лебединовка аталып калган. Айылдын тарыхый аты Аламүдүн болчу. Аны алмаштыруунун негизги себебин 1893-жылы 17-ноябрда Пишпек уездинин башчысы Жети-Суу облусунун губернаторуна жолдогон кайрылуусунда мындайча түшүндүрөт: «Аламүдүн айылында, биринчиден, бир өңчөй орус калкы жашайт, а орус тили бай тил, кыргыз аталышын орус аталышка айырбаштоого кудурети жетет. Экинчиден, «Аламүдүн» деген сөздү айтууга орус дыйкандары кыйналып жатат. Алар тили келбегендиктен өз ара аны Лебединовка деп атап алышты. Ошол үчүн Аламүдүндү Лебединовка деп өзгөртүүгө көмөктөшсөңүз». Мына ушул өтүнүч кат жазылгандан туура бир ай өткөндөн кийин Талаа губернатору аны канааттандырып, Аламүдүндү Лебединовка болсун деген чечимин чыгарып берген (Каз.Респ. БМасы, 44-фонд, 436-иш дептери, 1–3-беттер).

Айрым учурда жер-суу аталыштарын туура айтууну үйрөнүштү намыс көрүшүп, кыргызчанын алгачкы маанисин бузуп, Ысык-Көлдү – Иссык-Куль, Жыргалаңды – Джергалан, Жети-Өгүздү – Джети-Огуз, Өзгөндү – Озгонд же Узгенд, Боомду – Баум жана башка ушул сыяктуу туура эмес айтып, жазып келүү ошол оторчулук доордо башталган. Пишпек уезди, анын борбору Пишпек шаары да келгиндер тарабынан туура эмес жазылып келгенин ошол кездеги белгилүү чыгыштаануучу Пантусов да мойнуна алып, 1876-жылы 8-июлда «Туркестанские ведомости» гезитине: Пишпек жайгашкан жерде мындан 100 жыл мурда Бишкек аттуу кандайдыр бир кыргыз баатырынын сөөгү коюлган экен. Ошондон улам анын атынан шаар аталып, кийин «Пишкек» деп бузулуп айтылып калган. Кыргыздын сөөгү дөңсөөгө коюлуп, кийинчерээк кокондуктар күмбөздү жер менен тегиздеп салышып, ал жерге чеп курдуруптур», – деп жазып калтырган. Демек, Бишкек баатырдын атын алып жүргөн шаар да көп жыл бою келгиндер тарабынан Пишпек болуп, туура эмес жазылып келген.

Жыйынтыктап айтканда, жарым кылымдан ашуун убакытка созулган оторчулук саясаттын оорчулугу жер-суу, шаар-кыштактардын тарыхый аталышына да тийип, алар алмашылып, натыйжада Кыргызстан Орусиядан анча деле айырмаланбай калган.

Тарыхый аталыштарды алмаштыруу менен кыргыз элинин тарыхый эстутумуна оор сокку урулган. Оторчулук доордо кыргыз эли өз Мекенинде өгөйлөнүп, жери бөтөн болуп, тарыхтын катаал сыноосун баштарынан кечирген. Бул, тарыхтын эң оор сабагы.

Ашым ЖАКЫПБЕКОВ: Адабий тарыхка акыйкат кеп калсын

АДАБИЙ МУРАС

Редакциядан: Котормочу А.Жакыпбековдун чыгармачылык өнөрканасына кошо турган бул интервьюну өз кезегинде Чолпон Жолдошева уюштурган экен. Ал өз мезгилинде өтө популярдуу гезит – «Кыргызстан маданиятына» жарыяланган (18-август, 1993-ж.) Арийне, адабият илиминде бул урунттуу жагдай айтматов изилдөө илимине чымындай үйүлгөн адабиятчылардын, илимпоздордун көңүл сыртында келатыр. Ошол олуттуу маселени окурман эсине салып коюуну эп көрдүк.

(Алым Токтомушевдин жеке архивинен)

А.Жакыпбеков кыргыз окурмандарына кадыресе таанымал жазуучу. Бирок Чыңгыз Айтматовдун бир топ чыгармаларын кыргызчалатканы көпчүлүккө анчалык дайын эместей. Сөз ошол тууралуу болсун. Алгачкы котормолору – Ч.Айтматовдун атактуу «Гүлсараты» менен «Ак кемеси», анан «Эрте келген турналар». Бул повесттер кыргыз тилинде өзүнчө жыйнак болуп 1978-жылы чыккан. Кийин Ч.Айтматовдун «Делбирим» деген жыйнагы чыкты. Ага А.Жакыпбеков которгон ошол «Делбирим», «Деңиз бойлой жорткон ала дөбөт», «Ботокөз булак», «Кызыл алма» повесттери жана «Фудзиямада – кадыр түн» драмасы кирген. «Делбирим» жыйнагына кирген чыгармалардын «кыргызча котормосу…» деген сөзү бар, бирок ким которгону (А.Жакыпбеков) мында да көрсөтүлгөн эмес.
Ч.Айтматовдун үч томдук чыгармалар жыйнагына (Фрунзе, 1982 – 1983) кирген котормолорго да А.Жакыпбековдун аты аталган эмес. Бул үч томдукка Ч.Айтматовдун «Кылым карытар бир күн» романы да кирген, аны да А.Жакыпбеков которгон, бирок анда да котормочу көрсөтүлбөйт. 1988-жылы «Адабият» басмасы Ч.Айтматовдун экинчи романы «Кыяматты» өзүнчө китеп кылып чыгарды. Мына ушул китептин этегинде гана «Которгондор Ашым Жакыпбеков (I, II бөлүм), Аман Токтогулов (III бөлүм) деген көрсөтмө жүрөт. Бу роман текстинин этегине берилгенинде кандай сыр бар?
Чыңгыз Айтматовдун табериктей чыгармаларын кыргыз окурмандарына жеткирүү үчүн Ашым Жакыпбеков жыйырма жыл чамасында эмгектенип келатат. Анын атын атактуу жазуучунун көлөкөсүндө көмүскө калтырбай, таланттуу котормолоруна тиешелүү баа берип, чыгармачылык тажрыйбасын изилдөөгө мезгил алда качан жетпедиби.

Чолпон ЖОЛДОШЕВА: Кыргыз окурмандарына сиз Ч.Айтматовдун орусча жазылган чыгармаларынын кыргызча туруктуу котормочусу катары белгилүүсүз. 60-жылдардын ортосунан кийин Ч.Айтматовдун түздөн-түз орусча жазып келаткан чыгармаларынын бардыгын дээрлик сиз которуп келатасыз. Ошондуктан табийгы суроо туулат: – Ч.Айтматовдун чыгармачылыгы менен болгон байланышыңыз кандайча башталган? Деги өзүңүздүн котормочулук ишиңиздин башаты кайдан?

Ашым ЖАКЫПБЕКОВ: Чыңгыз Айтматов мага чыгармачылыгы менен гана эмес, айылдаштыгы, агалык ымаласы менен да жакын. Мен дагы атактуу жазуучубуз туулган Шекер айылынан болом. Ч.Айтматов чыгармаларынын драматургиясын, философиясын, темалык проблемасын өз башында бышырардан мурда, менин байкоомдо, турмуштук түрткүсүн турмуш чындыгынын фактысынан, кээде конкрет кишилерден же окуялардан алат. Ошол үчүн чыгармаларынын көбүндө мен өзүбүздүн эле Шекердин кишилеринин кейп-кебетесин, сүйлөө ыгын, атүгүл диалекттик өзгөчөлүгүн, же болбосо мен өзүм бала чагымда көргөн-уккан окуялардын илебин көрүп-угуп, туюп турамын.

Ч.Айтматовдун алгачкы чыгармалары «Жамийла», «Бетме-бет», «Саманчынын жолу» ж.б. өз колунан кыргызча чыгып, жалпы кыргыз турмушунун чындыгын чагылдырып, ошону менен бирге, балким, анча сезиле бербеген, бирок мага белгилүү Шекер турмушунун чындыгы, анын ызгаары да, жылуулугу да айрыкча байкалган. 60-жылдардын ортосунда «Гүлсарат» орус тилинде чыкты. Бүт Союз окурмандары кызыгып окуду, бирок орус тилин билбеген кыргыз окурмандарынын катмарына жетпей турду. Эсиңиздедир, ошол жылдарда «Советтик Кыргызстан» гезитинин эки-үч санына, «Танабайдын келиши» деген ат менен беле, үзүндү жарыяланды. Баарыбыз үзүлө түшүп окудук. Анда автор ошол эле чыгарманы жаңыдан, башкача жагынан баштаптыр. Анысы таң калыштуу эмес: жазуучу бир чыгармасын эки тилде эки жолу жазганда толкундоонун жетеги күчтүү болот, жаңы багытка алып кетиши ыктымал. Ага биз таң калган жокпуз, бүт Союзда дүң болуп жаткан чыгарманын кыргызча эртерээк чыгышын гана күттүк. Атүгүл жазуучулар арасында колу тийбесе бизге бербейби, которуп салат элек деген кызыгыштуу сөздөр да болду.
Ошондой күндөрдүн биринде Чыңгыз ага мени чакырып калды: – Кыргызча кайра жазып чыгууга колум тийбей жатыры. Бирок окурмандар өз учурунда окуп калышса жакшы болор эле. Кыргызга жеткирүү жагын сен өз колуңа албайсыңбы, – деди.
Мен өзүм да бүйрүм кызып жүргөм. Экинчиден, аганын сөзү буйрук. Макул болдум. Анда Чыке дагы айтты:
– Өзүң билесиң, – деп, – Гүлсары аттын тагдырын, Керимбек агасынын ж. б. шекерликтердин тагдыр-мүнөздөрүн кеп кылып калды, алардын мүнөздөрүндөгү, же кейп-кебетелериндеги же дагы бир окуялардын майда илинчектери түрткү болгонун айтып отурду. Анан мындай деп кошумчалады: «Котормочулук да өзүнчө чыгармачылык, андыктан сен, биринчиден, кысынбай эркин котор, керек жерин сүйлөшүп тургунуң, экинчиден, аны биз макулдашылган дейбизби, орусча айтканда «авторизованный» деп беребиз. Сенин котормочулук укугуң сакталат…»

Мен бу сөздөрүн магнитофонго жазып алган эмесмин, бирок мааниси дал ушундай болуучу, кай бир сөздөр өзгөрсө өзгөргөндүр, маңызы ушундай.
Кийин эле мен аталбас болуп калдым. Оболу ал кишиден ыйбаа кылып, унчукпай жүрдүм. Бирок Чыкең аны билмек турсун, ойлонбоптур. Көрсө, быякта алдыртан жыбылжып, жууркан астындагы сасык жыттай саясат жүргүзгөндөр бар экен. Баары эле Ч.Айтматовду аарылардай айлана-тегерек учуп жабалактап, кошоматты кош айтып жүрүшкөндөр. Бул «арамдык» айрыкча Ч.Айтматовдун үч томдугу кыргызча жарык көргөндө ачык билинди.

Кеңешбек Асаналиев деген атактуу окумуштуубуз, адабиятчысынчыбыз бар эмеспи. Өзү жакшы киши го. Үч томдуктун редколлегиясы түзүлгөн, анда төрт-беш киши барбыз. Баш редактору К.Асаналиев болгон. Үч томдуктун ар бир китебинин титул бетине түкүнчө чыгармаларды кыргызчага которгон деп, менин аты-жөнүм жазылган. Чыңгыз Айтматовдун ансыз да бийик наамын «коргогон» К.Асаналиев басмага барып, менин дайнымды таптакыр жоготуптур.

Мен кечигип билип калдым, китеп басууга түшүп кетиптир. Куру кошомат менен башка бирөөнүн адабий тагдырына доо кетирүү деген ошондой болгон. Болбосо Ч.Айтматовдун мен которгон чыгармаларынын дээрлик бардыгы оболу «Ала-Тоо» журналына басылып турду. Анда автор өзү айткандай болуп, этегинде «автор менен макулдашылган» котормо деген жазуу бар. Китеп чыкканда эле «күзөтчү» жаздырбай коёт. Котормо да иш, анын да мээнет акысы болот. Ал тууралуу кээ бирөөлөр ушактагандай мен Чыкеге эч сөз тийгизе албаймын. Анткени алиги үч томдук чыгып жатканда дагы да болсо, Чыкең өзү чакырып алып, кайсы чыгармалары менин котормомдо чыкканын тизмелеп жазып, кол коюп берген кагазы азыр да басманын планбух. архивинде жатат. Ал болбосо мага кантип төлөмөк.

Сиз сөзүңүздүн башында бул интервью котормочулук өнөрканаңы изилдөө боюнча жетилген иштин башы дегендей айтпадыңызбы. Ушундан-улам ойго келет: академияданбы, университеттенби, жаш илимпоздор сурап калган учурлары болду Ч.Айтматовдун тили боюнча илимий иш жазуу керектигин айтышып. Мен айттым: жазуучунун өзү кыргызча жазгандары бештен белгилүү, ал эми котормо жагын, б.а., котормонун тили тууралуу кимдики деп изилдейсиңер, аны тарых чечсин, шашсаңар К.Асаналиевден сурап алгыла.
Жыйырма жылдай чыгармачылык өмүр сарп болду. Ага мен кейибейм. Ч.Айтматовдун чыгармаларын которуу мага чыгармачылык көп байлык берди. Болгондо же котормодо айтылбаса, же өз чыгармаларың жазылбай токтоп калса, ич күйөт. Буларды айтпай эле жүргөм, бирок адабият тарыхында, айрыкча Чыңгыз Айтматовдун улуу иштериндеги менин кичинекей үлүшүм көз жаздымда калса адилеттик болбос.

– Сиздин оюңузда котормолоруңуздун кайсыларын эң мыкты деп эсептейсиз?

– Мен мурда деле которуп келгем. М.Ю.Лермонтовдун «Биздин замандын уулу» деген романын которгом, ал басмадан эки жолу чыкты. Начар болсо антишпейт эле го дейм. С.Цвейгдин «Бейтааныш аялдын каты» деген ат менен бир топ аңгемелерин бир жыйнак кылып которгом. Ал котормо элге аябай тез тарап кетти. Кийин басма кайра чыгаралы дегенде өзүм бирин таппай калдым. А.П.Чеховдун, А.М.Горькийдин пьесаларын которгом, алар театрларга коюлуп өттү. Ал эми Ч.Айтматовдун чыгармаларын которууга келгенде, «Гүлсарат» менен «Ак кемени» ырдап-жыргап эле котордум. Жана айтпадымбы, Ч.Айтматов айылдын колоритин укмуш берет, баягы эле тааныш кишилердин арасында, баягы эле тааныш окуялардын ичинде жүргөндөй болосуң. Ошондо да мени аябай кыйнаган, бирок эң мыкты чыккан котормо «Деңиз бойлой жорткон ала дөбөт» сезилет.

Баштай албай кыйналып 1,5–2 айдай жүрдүм. Тартып турат, бирок кол барбайт. Жүрөксүнгөндөн эмес, өтө эле аялуу. Бир баштап натура стилге түшүп алсаң, анан оңдоо кыйын, кайра баштап которгуң келбей көңүл кайт болуп калышы мүмкүн. Экинчиден, мурдагы чыгармаларында сүрөттөлгөн турмуш өзүбүздүн кыргыздыкы болсо, бу жолу алыскы бир нивхи деген деңиз элинин турмуш-тагдырына багышталган. Ырас, алыс-жуук эки элдин ыйман, максат, келечек, жашоо үчүн күрөш проблемалары акыр түбү барып жалпы адамзаттын баарыга тең проблемасына – өмүр жана өлүм, жакшылык жана жамандык өңдүү түпкүлүктүү маселелерге такалат. Мени кыйнаган жана ишке киришүүгө шаштырып дегдеткени – повесттин бөтөнчө трагедиялуу лиризми, прозанын татаал формасы менен поэзиянын жүрөк тызылдаткан ритмикасы – ушул сапаттарын кыргызча бузбай жеткирүү болду…

Анан которууга отуруп калдым. Автор повестин декабрь-январь – эки айдын ичинде жазып бүткөн экен. Менин котормом да ошондой эле илеп тарткан бир дем менен бүттү. Өзүм да ыраазы болуп калдым. Ушул котормомду жакшы көрөм дегеним – алигидей кыйнаганы жана шыр кеткени.

– Сиздин көз карашыңызда котормонун мыкты болушун, оригиналына төп келишин талап кылган принциптер кайсылар? Ошол принциптердин ичинен сизге эң башкылары кайсылар?

– Менимче, көркөм котормо – чыгарманы жараткан автор менен башка тилде тең сүйлөшүү, көлөкөсүндө эмес үзөңгүлөш жүрүү. Котормонун түрлөрү көп: илимий-техникалык адабияттын котормосу өзүнчө, өкмөттүн катып калган официал протокол тилинин котормосу бир башка, ал эми көркөм адабияттын котормосу назилинде нукура көркөм чыгармачылык. Ырас мында ар түр «сорттор» чыгып кетпедиби: сөз кууп которгон жармачтык бар, арбын, бирок ал чыгармачылык эмес, эптеп жан бакмай. Оригиналдын көркөмдүк тереңдигин тайыздатып, карапайым окурмандарына ылайыктайм деп жупунулантып, жүдөтүп жибермей котормолор да бар. Бул жол оригинал алдында, автор алдында чыккынчылык. Илгери улуу М.Ауэзов Л.Толстойдун «Согуш жана тынчтык» романын кыргызча которуп чыккан С.Бектурсуновдун эрдигин мактап жатып айтканы бар эмеспи: «Толстойду элдин деңгээлине түшүрүп жибериш жарабайт, кайра элди Толстойдун деңгээлине умтулгудай кылып аракеттенүү керек» – деп. Адилет сөз. Эркин котормо бар, мисал алыс эмес, Алыкул Осмоновдун «Жолборс терисин жамынган баатыры» (Ш. Руставели). Бул – оригиналдан теманы, мазмунду, сюжет, образдарды алып, жаңы чыгарма жазып чыгуу деген кеп. Бул улуу эмгек.

Ал эми менин жөнүм өзүмчө. Чыңгыз Айтматов баарынан мурда кыргыз жазуучусу, нукура кыргыздын топурагынан жаралган. Чыңгыз Айтматов прозадагы акын, философиялык ойлоосу да кыргыз кеменгерлеринин ыгында, дүйнөлүк адабияттын, маданияттын тунук асылзаттарын баарыбыздан мурун өздөштүрүп, кыргызчылыгы менен жуурулуштуруп жиберген. Мен кыргыз жазуучусунун жазганын гана кыргыз окурмандарына төкпөй-чачпай жеткирүүнүн аракетинде болдум.

«Гүлсаратты» которуп жаткандагы ырахат алганым эсимде. Биздин Шекерде биз бала кезде (анда Чыке 14–15терде болсо, мен 7–8дерде болом) Октору, Акбайпак, Гүлсары деген күлүк аттар болгон. Чоңдор талашып, барктап минип, аягында (согуш учурунда жана кийинки жылдары) кошко салынып, жоор болуп, жүгөрү огороддорго «уруулукка» кирип, кемпир-кесектердин таягын жеп жүрүп күндөрү бүткөн. Гүлсары тууралуу Раймалы, Султанмурат деген айыл ырчыларыбыз ыр чыгарып, жоролордо ырдап жүрүшчү. Жана да Танабай – Керимбек деген карыя өттү биздин айылдан. Чыкенин агалары болчу. Өмүрү бүт жылкы менен өттү. Ошол катаал жылдардагы бир окуяны Чыке өзү айтып берди эле: башкарма Чыңгызды Керимбек акесине жумшаптыр, баланча атты берсин, мен минем дептир. Чыкең акесине барса укурук менен жонго салып кууп чыгыптыр… Ушинетип чыгарманын образдык системасына, мазмундук азыгына түрткү болгон майда-чүйдө турмуштук деталдар көз алдыда турган соң ал чыгарманы которуу өзүнчө ыр ырдагандай ырахат, ошону менен бирге автордун көркөмдүк ченем сезими өтө ничке, өтө бийик болуп турса, аны бузуп албайын деген сактык дайыма жаныңда отурат.

– Котормочулук эң оболу чыгарманын атын которгондон башталса керек. Ар качан эле оригиналдын аты сөзмө-сөз которулбасын көрүп жүрөбүз. Бу жагдайдагы сиздин тажрыйбаңызды билсек. Анан дагы, чыгарманын атын которуу болобу же башка учурундабы, сиз автор менен кандай иштештиңиз?

– Жанаракта айтпадымбы, чыгармаларын которууда Ч.Айтматов мага толук эркиндик берген. Бирок эркиндик деген теңирден тетири басуу эмес да. Ч.Айтматов өзү ара-чолодо иштин жүрүшүн сурап туруучу, кээде айрыкча 50 жылдыгына арналып чыга турган китептеринин мөөнөтү кысып келатканда шаштырып турду. Көбүнесе авторго мен өзүм кайрылчумун. Андай учур көп болду. «Ак кемеде» «Тянь-Шань» деген түпкүлүгүндө кыргыздын эле «Теңир Тоо» деген сөзү экенин, анын кытайча которулуп, илимий-тарыхый колдонууга кирип кеткендиги тууралуу, айрыкча «Кыяматтагы» Исус Машаяктын (Христос) философиясына байланыштуу татаал түшүнүктөрдү чечмелөөдө, кээ бир түшүнүксүз, кыргыз эмес орустар түшүндүрүп бере албай койгон сөздөрдүн мааниси тууралуу ж.у.с. көп учурларда акылдашып-макулдашып турдум. Бир кызыгы, Ч.Айтматов кыргыз фольклорунун мотивдерин пайдаланып калганда орус жана андан аркы окурмандарга түшүнүктүү болсун деп, кыргызга эзелтен белгилүү жагдайларды түшүндүрүп жиберген учурлары да жолугат. Ал жерлердин кыргыз окурманына ашыкча болор деп кыскартуу тууралуу макулдашып алып жүрдүм. Алигиде өзү айткан «авторизованный» котормо деген, менимче, ушул.

Ал эми чыгармаларынын аттарын которууда эң оболу автордун өзүнөн сурачумун. Мисалга: мен «Жаныбарым, Гүлсары» деп барсам, «Гүлсарат» деп эле кой – деди. Туура, так, кыска, эл оозундагыдай.
Мен «Кызыл жоолук мөлмөлүм» деп барсам, «Делбирим» деп атап берди. Муну кээ бир жазуучулар жактырбады, «жинди» деген көз деп. Сүйүүнүн өртүнө түшкөн киши жинди-делбе болуп кетпегенде кантчү эле. «Эрте келген турналарды» бир топтор «эрте жаздагы» дебейсиңби дешти, бирок түп маанисин карайлычы, кеп турналар тууралуу эмес, эрте жетилген балдар жөнүндө болуп жатат. Аттиң, ушул атты учурунда автор менен макулдашпай калган экем, ал киши кийин «эрте учкан турналар» дебедиби. Эң туура! Китеп чыгып кеткен. Балким, кийинки бир чыгышында оңдоп койсо болот. Баарынан кыйнаганы «Плаха» болду. Же сурап алышка автор алыста. Гезит-журналдарда ар ким ар кандай которду: «Жаңырык», «Баталга» дешип. Бирок бу сөздөр жөн гана урунган буюмдун аты. А чыгармада болсо дүйнөнүн аңтар-теңтер болгону тууралуу сөз жүрүп жатат. Акыры мен «Акыр заман» деп токтодум. Автор келип калган экен. Айтсам, жалпысынан макул болуп, дагы ойлонолучу деди, чучугун жеген сөзмөр Т.Касымбеков менен бир сүйлөшүп калганда ал: «Кыямат» деген атты сунуш кылды. Көңүлгө уюй түштү. Автор да жактырды. Автор менен иштешүүдө мына ушундай карым-катнашсыз ийгилик болмокпу.

– Өзүңүз жыргап которгон «Гүлсарат» кыргыз окурмандарына жазылганынан он эки жыл өткөндө араң жетти. Ч.Айтматовдун кээ бир башка повесттери да кыргыз тилинде кечигип чыгып турду. Ушул жагдайга өзүңүздү кыргыз окурмандарынын алдында күнөөкөр сезбейсизби? Караңызчы, Ч.Айтматовдун кээ бир чыгармалары чет өлкөлүк окурмандар окугандан кийин кыргызга араң жетип жатты.

– Жыйырма жылга чамалаш өмүрүмдү «сайып» коюп, өз чыгармачылыгымды таштап коюп, Ч.Айтматовдун чыгармаларын кыргыз окурмандарына жеткирүүнүн аракетинде болгонум үчүн мен өзүмдү күнөөлөй албаймын. «Күнөөкөр» – автор өзү. Эсиңиздедир. «Гүлсарат», «Ак кеме, «Бото көз булак», «Эрте келген турналар» орусча чыккандан кийин баарыбыз эле автор бул чыгармаларын качан кыргызча жазып берер экен деп ак эткенден так эттик. Автор да өзү айткандай, чыгынып отурууга, кыргызча жазып чыгууга камынып бир топ жыл жүрүп калды. Убакыт ошентип өтүп кетти. Акыры, биринчиден, колу тийбестигине көзү жеткенде, экинчиден, котороюн десе эле жаңы чыгарма жазылып кетерин билип, антейин десе ойго келип турган жаңы чыгармалар жазылбай өлөрүн түшүнүп, анан гана кыргызча которууну башка бирөөгө ишенип берүүгө аргасыз болгон. Мында таң калар эчтеме жок, жазуучунун тагдыры.

Эгер Ч.Айтматов орусча жазгандарын өзү кыргызча кайра жазып чыкса, ал орусча оригиналынан алдаганча өзгөчөлөнүп турса, орусчасынан да мыкты жазып коёрунда шек жок, – анда кыргызчасын кайрадан орусча котором деп, дагы жаңы чыгарма жазып жиберсе, эмне болмок, өмүр бою айланкөчөк болуп бир чыгарманын тегирмен ташында тегерене бермекпи?! Жазуучунун, айрыкча Ч.Айтматовдун фантазиясында жүгөн жок… Демек, баары жөндүү, түшүнүктүү. Ошентип, Ч.Айтматов чыгармаларын кыргызча которууну башка бирөөгө ишенип берүүнү чечкенден кийинки жазган роман, повесттери, айырмасы эки-үч жыл болбосо, көп кечикпей эле кыргызча чыгып жатты.

– Дагы бир, акыркы суроо: «Кыяматтан» кийин Ч.Айтматовдун чыгармаларын которууну койдуңуз. Эмне себеп, көңүлүңүз калдыбы, чарчадыңызбы же дагы башка себеппи?

– Чыкеден көңүл калды деш кесирлик болор, андай эмес. Ошол кишинин тапшыруусу менен мен 1985-жылдан баштап «Манас» эпосу боюнча карасөздөгү чыгарма жазууга отуруп калгам. Ал өтө оор жумуш болду. Даярданыш эле эки жылдай убакты алды. Анан кызып иштеп калганда «Кыямат» чыкты. Ыраматылык Аман Токтогулов мыкты акын, мыкты котормочу эле. Р.Гамзатовдун «Менин Дагстаным» деген чыгармасын эле которгонун карагылачы. Менин оюмда, «Кыяматты» ошол Аман которот деген ишенимде болчумун, ал тууралуу экөөбүз учкай сүйлөшкөнбүз. Бирок эмне болгонун билбейм, бир күнү Жазуучулар союзуна кирип калсам, бир секретарь туш-тушка телефон чалып, «Кыяматты» көрүнгөн котормочуларга бөлүштүрүп жатыптыр. Ошондой да болчу беле. «Кыямат» чоңдордун доклады бекен, ар-ар ким бөлүп-бөлүп алып, бир түндө тытмалап которо койгудай. Көрсө, Амандын да бир зарыл иштер менен колу бошобой жаткан экен. Анан экөөбүз макулдаштык, ал жумушун үздү, мен «Манасты» токтото турууну ойлодум, анткени бул иш көп жылга созулмак. Ошентип, «Кыяматты» алдык да, бел чечпей отуруп эки айдын ичинде бүтүрүп бердик. Андан бери Ч.Айтматов деле бүткөн чоң чыгарма бере элек. Бергени «Чынгыс хандын ак булуту», аны Аман которду. Чыңгыз Айтматовдун эмки келер чоң чыгармасына да котормочу табылар. Мен болсом, айтпадымбы, ал киши өзү тапшырган «Манасты» бүткөм, бир жарым жыл болду, алигиче чыга турган жылчыгы көрүнбөйт. Заманыбыз жуң-жандардын ширисиндей куурулбадыбы. Бирок ага карабай менин алдымда «Семетей» турат. Ошол жооптуу иштин убарасындамын.

Жунай МАВЛЯНОВ: Нан

АҢГЕМЕ

Мындан үч-төрт күн илгери Жаныбек, жаңы таамил алма багынын бир четинде чычкан кулагындай бариктерин эртели-кеч жүргөн желге жалмалатып турчу жалгыз түп талдын көзүнө карабай, эки түз кадасын кыйган болучу. Кабыгын аарчып таштаганга тез кургаса керек, кечинде жакшылап чыңдалган эки кетменди аларга аштап кийгизди да, бүгүн күн али нурлуу жүзүн ааламга көрсөтө элек маалда, биринин артынан экинчисин удаа тамдын төбөсүнө ыргытты.

Жан жыгачы күнгө күйүп, эскиси жеткен шатыга бут койгондо майланбаган арабанын күпчөгүндөй андан «кыйч-кыйч» эткен жагымсыз добуш чыгып турду. Белгилүү Бозбунун зааркы жели…

Эрте менен кечинде ал тараптан соккон сыдырымга жылаңач көкүрөк тосуп, ооз ачып туруу өзүнчө ырахат!
Тамдын төбөсүнө чыгары менен ушул желге кабылган Жаныбектин бою сергелең тарта, жеңи каруусуна чейин түрүлгөн колдорун капталына өйдө көтөрө берди эле, учууга камынган илегилектей далдая түштү.
Түн ичинде алыстан көрүнгөн өрттүн алабындай мала кызыл тартып тыктана баштаган күн чыгыш тарапка саамга тиктеп турду да, ал маңдай жагы терге маңарланган чий калпагын кайруусунан кармап, пешенесин көздөй басып койду. Мына, ал отуз төрт жылдан бери өмүр кечирип келаткан жер – Жайылма айылы. Алакандын отунда жайлашкандай анын бүт турпаты азыр мунун көз алдында. Бир канаты тээтиги өзбектин бак-дарактуу кыштагынан тартып, береги Бозбу тоосунун этегине чейин созулган бул кыштактын айлана-тегереги көл бетиндей тегиз. Этектеш толкундардай жерге ыкшала ыргалган буудай массивинин арасынан атылып чыккан торгойлор заматта асман бооруна асыла калат да, канаттарын дирилдете алда немелерди күүгө сала безеленет…

Үй жанындагы кол арыкта суу шылдырт… шылдырт…
Кетмен сабына жөлөнгөн Жаныбек кыштагына көз чаптырды. Эки тарабына окшош жаңы үйлөргө толуп келаткан мобереки түптүз жол «Жаңы-Көчө» деп аталат. Анын көз жоосун алып жаткан ушул көчөнүн боюндагы жаңы үйлөр. Баксыз короо жок. Айрым үй ээлери колдоруна бак бычагын кармап, дарактагы бейпайда өскөн шак-бутакты торой кесип жүрсө, дагы бирөөлөр короо ичине эгилген пал-пал пияз, сабиздеринин жөөгүнө суу жылжытуу менен алек.

Жаш балдар болсо, чүрмөктүү челек алышып, короо ичиндеги жыпар чачкан гүлдөргө «жамгыр жаадырып» жүрүшөт. Жумушка кеткенге чейин үй тиричилигин бүткөрүп коюуга көнгөн колхозчу калк эрте турат эмеспи. Бүгүн таң заардан там башында турган Жаныбектин көзүнө биринчи болуп Карабай урунду.
Чөп чапкандарга жөнөсө керек, ал эки жагын аңдабай сопол куйрук карагерин капталга катуу теминип баратат. Аны карап туруп, Жаныбек эмнегедир бырс этип күлүп алды. Ал азыр суктана тиктеп турган «Жаңы-Көчөнүн» бар четинде өңчөй жаштардын арасындагы мойсотуп кишидей, көзгө комсоо көрүнгөн үй ушунуку – Карабай акеники. Аны уруштан бир жыл мурун тургузган эле. Ал кезде Карабай аке райондогу бакандай чоңдордун бири. Ошондой болсо да, акыры өз кыштагына келерине көзү жеткен белем, ушул үйдү тургузган болучу. Учурунда кимдер ага суктанбады дейсиң. «Бу дүйнөгө устун болуп калбагандан кийин, жарым күн болсо да, Карабайдыкындай үйдө жашаганга не жетсин!

Асты такта, шыбы фанер, туш-тарабы терезе… ичи-тышы аппак. Кирген кишинин баари ачылат. Үй болбосоң коё кал. Колунан иш келбесе да, Карабайдын зайыбынын ырысы бар неме экен». Карабайдын ушул үйү бүткөндө анын какондосуна барып келген күнкү таңдана айткан апасынын бул сөзү азыр анын кулагында угулгансыды. Бардык нерсеге оор салмактуу карап, башканын жакшы нерсесине көз артканды жаман көргөн, тармал сакал атасы ошондогу кемпиринин тигинтип, шилекей чууртканын этибарга албай, өз оюн билдирип гана тим болгон эле: «Ээ, кемпир, антип суктанганыңы кой бирөөнүн мүлкүнө. Катындыгыңа барат экенсиң да. Башканын жаңы көйнөгүн көрсөңөр да силердин тукум туталанып кетмей адатыңар бар. Эмне, Карабай алтын сарай куруп койду дейсиңби. Бир үй да. Акча болсо, жаңгалда шорпо», – дейт өзбек туугандар. Аның сыңары андагы акча болсо, мен мындан он эки эсе артык үй тургузууга акылым жетип турат. Эңкеми кесип турган эле акча. Колхоз ушинтип эле туруп алат дейсиңби жарды болуп? Бизге да кезек келер. Ошондо бул Карабай менен мелдешип көрөрбүз. Мына, кудайга шүгүр, үч чүрпөбүз да биринин артынан бири ишке жарап келатат. Бизге жомоктогудай алтын сарайды ушулар салып берет, кемпир, кеп чыдап күтүштө».

Энеси менен атасынын бул сөзүн ошондо угуп турган алардын кенже уулу ушул Жаныбек карып бараткан тигилердин алдында кандай карызы бар экендигин анда биринчи жолу ойлободу беле. Бүбүш эне эле дейсиңби? Чакырылбаса деле, Карабайдын бул үйүн көрүш үчүн дасторконуна эки нан болсо да ороп алып, өрүлүктөбөгөн катын бул айылда калбаган чыгар. Үйлөрүнө кайтып келгенден кийин алардын өз эрлерине сес көрсөткөнүн коё кал. Дасторконду ашкана жакка ыргытып жиберип: «Сызда туулуп, сызда жатып өлөт экенбиз да. Сат, уйду. Жетпесе, тиги эки эчкини кошо сат. Кара катык аш ичсек да, жарыгыраак үйдө олтуруп ичеличи, тирүүлөй көргө камалбай. Очокко от жаксаң, мурдуңан башка жериң жылыбаса. Сандалга отурсаң, бутуң ысыйт да, мурдуң какшайт. Ушул да турмушпу?» – деп, болбогон жерден буркан-шаркан түшкөн ичи тар аялдарын күйөөлөрү араң жоошуткандыгы тууралуу Жаныбек көп уккан.

«Карабайдыкындай үй салыш үчүн оболу Карабай болуш керек. Андай болуш керек дегеним, ошондой райондун бир жак тизгинин өз колуна кармаган чоң болуш керек, эси жок. Алган айлыгы канча экенин билесиңби? Биздин жарым жыл иштеп тапканыбызды ал бир айда алат имиш. Андан башка чоңдордун элден канча аларын ким билсин. Биз эмнебизге там салабыз? Макул, уйду саталы. Ага кошуп эчкини деле пулдайлы. Ошол эле жетип калат дейсиңби? Жыгачыңа, дубалыңа жетсин дейли. Шифер деген неменин канча турарын билесиңби? Аны магазинден таппайсың. Колдон алган буюм ар убак кымбат. А макул, ага деле жетсин дейли. Уста акысына эмнени беребиз? Көп оолукпа, катын. Ар нерсенин өз убактысы бар. Колхозго да доор келер. Азыркыдай жыл маалына иштесең, бирок эмгегиңе алганың тамагыңан артпаса, анан Карабайдыкындай үй салыш тууралуу ойлогонубуз чекилик болор, төшөккө жараша эле бут сунганыбыз эле жакшы. Жалгыз уйдан же эки эчкиден ажыраганда, кышында кар жеп, жайында жамгыр суусун ичип олтурабызбы?» – деген камбыл эркектер.

Койчу, ошол жылы Карабайдын үйүнүн арзавасы жыл маалына созулду. Согуштун алааматы гана элдин көз артканын тыйып, көңүлүн өлүм менен өмүр маңдай-тескей тура калган жакка буруп кетти. Мындан он беш жыл мурун айтылган элдин сөздөрүн мойнуна алып, бүгүн Карабай ошол «даңазалуу үйүнөн» аттанып чыкканда Жаныбектин бырс күлгөн себеби ошол.

Бир кезде ошентип, Карабайдын бул үйүнө сугун арткандар азыр анын жанынан күлүп өтүшчү болду. Кимди шылдыңдамак эле? Карабайдыбы? Жалгыз аны гана эмес, өздөрүн кошо шылдыңдашып жатпайбы. Тиги Батыш Европаны колуна мылтык кармап, жөө басып чыккан элдин тагдырын коргоочу кыргыз жигиттери да далайларды көрүп кайтпадыбы. Карабайдын үйүн адегенде шылдыңга айландыргандар да ошолор болду. «Ушул үйдүн эмнесин аваз кылдык экен, ошондо. Пайдубалын кара. Жерди ойбой-нетпей эле кирпич коё берген тура, кайран неме. Азыр көрчү, жайлоонун шүүдүрүмүн аралап мал издеген кишинин чапан этегиндей нымданганы нымданган. Ичине киргендер болсо, ышка карайып эски талдын кабыгындай дал-далынан кеткен фанерлерин, такыр жуулбагандыктан, жерге айланып калган тактайын көрүшөт да: «Байкуш Карабай далай жыл чоң болуп жүрдү эле, шып менен тактайды эч болбосо жыл аралатып майлатып койгонду билген эмес экен да. Зайыбычы – зайыбы. Тактанын үстүндө жатканды билген киши, аны жууп-тазалаганды эмне үчүн үйрөнүп албады экен?» – деп, анын өзүн жана үйүн аяп, сөз кылышат.

Азыр колхоздо тоют бригадасын башкарып жүргөн Карабай акенин теңтуштары көп. Алар жүздөшө калган сайын ага шылкым аралаш азил ташташат: «Каке, үйүңү тезирээк оңдобосоң, түбүндө каласың го. Баягы жылкыдай жер каарына алып, бир силкип койчу болсо, түбүнөн заги кетпеген немең туруштук бере албас».
Карабай буурул мурутун кулагын көздөй баш бармак менен сөөмөйдүн арасында чыйрата кармап, андай азилге терикчү эмес, кайра шакабага өзү кошулуп: «Мен бул айылга жаңы типтеги үйдү биринчи болуп тургузгам. Эми элдин эң акырында курайын деп чечтим. Башкармага да менин үйүм тизменин этек жагында боло берсин десем күлдү. «Коёндун териси жарым жылга чарыкка чыдаптыр» – дейт, дагы бир жылга урабас. Уулум армиядан кайтаар жылы киришем. Дагы бир жылдан кийин анын мөөнөтү бүтмөк. Күлбөгүлө, досторум, менин үйүмө. Силердин ата-энеңердин бир кезде шилекейин чуурта суктандырган үй ушул. Ар нерсе өз учурунда кооз. Убакыттын жылышы менен сулуулук да жашы өткөн кишидей көз кумарын кандырбай калат. Көрөм, силердин азыр макталып жаткан үйүңөрдү дагы, он беш-жыйырма жылдан кийин. Шаарларда газ менен ичи ысыган, өзүндө мончосу бар, ысык, муздак суусу үзүлбөй аккан үйлөр пайда болуп атыптыр. Газет окуйсуңарбы деги? Мына, ошол үйлөр бул айылга келгенде силердин көзүңөргө алтын сарай болуп көрүнгөн мобереки үйүңөр менин бул үйүмүн кейпин кийип калаары жөнүндө ойлодуңарбы?» – дечү теңтуштарынын ичиндеги жаштарына шылдыңдуу карап.

Кетмендин сабын бооруна такап, бүгүн өзүнүн көз алдындагы кыймылга келген кыштагына суктана тиктеп турган Жаныбектин оюн анчага дейре алагды кылган Карабай акенин карааны үзүлө бергенде гана анын үйү тууралуу ою токтоду.

Жаныбек тогуз жылдан бери ушул колхоздун тамеки бригадасын башкарат. Айылды аралап бригадирлерден бөлөк ким жүрөт? Бирок кыштагынын көркүн бүгүнкүдөй суктанып караган эмес. Кийинки жети-сегиз жылдан бери нугу ачылган арыктан аккан суудай айылына кирип берекеге а да эли менен кошо маашыр. Антпегендечи! Кыйынчылыктын, талаш-тартыштын баары жетишпегендиктен тура. Эл башкаргандарды суук тумшук кылып, калкы менен аларды ачуу-аразга алып барган да турмуштун ошол өңгүл-дөңгүлү эмеспи. Колхозчулар эмгегине тонналап эгин, тутамдап акча алгандан бери маңдайы жарылып, паанайы жарык. Кайсы үйгө кирбегин – дасторкон толо нан, дөбөлөнгөн мөмө-чөмө, үй жаңылаган киши. Короосуна кирсең бут алдың шибер, төбөңдө саябан. Баксыз короону көрбөйсүз. Жаныбекти колхозчулары «чуруш маңдай» дешчү. Ал аты деле азыр калып кетти. Анын да азыр маңдайындагы тырышы жазылып, күлкүсү көбөйүп калган кез.

Үй куруунун максаты февралдын башында жылдык жыйынтыкка карата өткөрүлгөн чогулуштан кайтып келген күнү болгон. Дасторкондун четинде олтуруп, Жаныбек, жеңеси Айсалкын болуп, бул үй-бүлөнүн өткөн жыл ичинде тапкан кирешеси дагы бир сыйра эсептелип чыккан болучу: үч миңден ашык акча, төрт тоннага жакын эгин. Чекене киреше эмес да!

Кеч күздө буларга келип кошулган Жеңишбекти эсептебегенде бул үч кишинин гана иштеп тапканы. Жаныбек аялы менен, жеңеси Айсалкын – үчөөнүкү.
– Менин сыйлыкка бүгүн алган алтын саатым буга кошулбасын, – деп күлдү Айсалкын. – Аны эчак эле сандыкка салып койгомун. Жеңишим үйлөнгөндө колуктусунун колуна тагамын.
Баарынан төмөн жагына олтуруп, буларга чай сунуп жаткан Жеңишбек апасынын бул сөзүн укканда кулагына чейин кызарып, башын эңкейтип, желкесин кашынды.

– Жок, жеңе, саатыңызды кирешеге кошконум жок. Ансыз деле жетет экен жаңы үй тургузууга. Анча-мынча даярдап койгон курулуш материалыбыз деги бар, – деп Жаныбек жадырап койгон.
Эки күндөн кийин колхоздогу курулуш бригадасы кезек боюнча булардын үйүнө келмек. Ошондуктан, Жаныбек менен Жеңишбек бүгүн эски үйдү бузуш үчүн жумушка барбай калышкан. Жеңишбектин тамдын төбөсүнө чыга келиши тигинин жанагы желеленген оюн үзүп койду.

Жеңишбек – Жаныбектин улуу агасы Сарымсактан калган жалгыз туяк. Майкечен ал там башында мизи өйдө карап жаткан экинчи кетменди ала койду да, күнгө күйгөн билек булчуңдары түйүлө калып, ары-бери тултуңдады. Көөнөргөн кара кепкасынын алдынан көрүнгөн жазы маңдайы, коёндукундай бакыракай көздөрү, оң кашын жаап уюлгуган тармал коюу чачы куду атасыныкындай. Анын кебетесине алдыртан тиктеп турган Жаныбектин көз алдына агасы Сарымсактын элеси тартыла берди…

Жеңишбек армиядан күздө кайтып келди. Азыр колхоздо ошол жактан үйрөнүп келген кесиби боюнча монтёр болуп иштеп жүрөт. Онунчу классты бүткөндөн кийин армияга чакырылгандар кайткан соң көпчүлүгү окууга же шаарга жумушка орношуп кетишкен.
– Муну деле ошентет ко, азыркы жаштар ата-эненин, агатуугандын тилин алчу беле, – деп анын армиядан келер тушун болжол менен билишкен жакындары салкын мамиле кылышканы ырас. Жок, Жеңишбек антпеди.
– Эми, окууга кетерсиң, Жеңиш? – деп апасынын сынап берген суроосуна:
– Жок, апа, силердей колхозчу эле болоюн деп турам. Атам колхозчу, апам колхозчу экенсиңер. Мен да колхозчу болууну чечтим. Баарыбыз эле шаарды көздөй кете берсек, колхоздо ким калат? Керек деп тапса, окууга колхоз өзү деле жиберет. Иши кылып окууга барсам да, колхоз аркылуу барам, апа, – деп тигилердин санаасын тындырып койгон.

Атасына окшоп, оор басырык сүйлөп, сабырдуу жүргөнүнөн апасы менен агасы андан үмүттүү. Жеңиш колуна кетменди алары менен «бери бас» дегенсип, Жаныбек үйдүн бир четин көздөй кадам шилтеди.
Далистин тушуна барып, арык колдорунун тарамыштарын түйүлтө, кетменин төбөсүнө көтөрдү да чаппастан Жаныбек кайра жерге койду. Эмне үчүн? Анын маңдай териси жыйрыла түштү, кырдач мурдунун таноолору кериле берди. Ким билет, балким, ичинде ата-энесинин өмүрү өтүп, агалары төрөлгөн бул үй азыр жаш балапандардын уясындай ыйык көрүнүп, бузууга дити барбай жаткандыр. Мындай болушу да ыктымал. Баягы жылы бир актив чыкма жигит атасынын эски имаратын бузганда, Жаныбектин апасы кыйын нааразы болгон:

– Ботом атасынын жайын бузат деген кандай шумдук? Ата жайын байлуканага айландырып таштап, жаңы үйүндө мамыр-жумур жашаганын көрүп турабыз го. Арбак ыраазы болмоюн, тирүү жан жарыбайт. Атасынын колу менен курулган жайды бузганы – арбактарды безиткени.
Балким, аны ыргылжың кылып турган апасынын ушул сөзүдүр. Андай болсо, кийинки беш-алты жылдан бери жыл сайын бул кыштакта он беш-жыйырмадан эски жайлар кулап, ордуна үстү шифер, тунуке же черепица менен жабылып, пайдубалы жарым метрче цементке отургузулган, кош терезелүү үйлөр курулуп эле жатпайбы?

Жаныбек жеңеси Айсалкын экөө да ошондой үй тургузууну көптөн бери дегдеп жүрүшпөдү беле? Антпегенде бүлө көбөйүп да баратат. Эки үй, бир далис кимисине калкалагыч болсун? Бети-башын жалмалап өтүп жаткан зааркы желден ичиркенгендей Жаныбек далысын куушура бир жыйрылып алды да, таңданган мүнөздө өзүнө карап турган Жеңишбекти көрө коюп, уялып кетти көрүнөт, ошол замат кетмендин сабына колдору ороло түштү.

Өмүргө өмүр кошомун деп, мунарыктана көз учуна араң урунган горизонттун тээ береги четинен, ааламга күлө карап шаша чыккан күндүн нурлары менен Жаныбек төбөсүнө бийик көтөргөн кетмендин пеши кездеше калды окшойт, айнекке күзгү тоскондой ал жарк эте берди. Соңунан лакыйган кетменден ыргытылган топурак тамдын арт жагына барып күп этти да, чаң-тозоңу оболоп жөнөдү.

Жеңишбектин кетмени да ушул көрүнүштү кайталап жатты. Түшкө дейре бир үйдүн төбөсүн тизеден келген кара чирик саман аралаш топурактан экөө араң арытышты. Экинчисинин үстүн жарымдаган кезде, Жаныбек кууш маңдайынан мончоктогон терди жеңи менен шыпыра аарчынып, анан тамеки тутантты. Топурактан арыган торсундун бирине көчүк басып, экинчисине узун буттарын тирей отура кетти да, жаак этин капшыра папиросун соро баштады.

Кебетеси ишке берилип кетип, ага кумары аша түшкөнбү, кайра-кайра тартып, оозунан, мурдунан көгүш түтүн булатып жатты. Бул дем алыштан пайдаланып Жеңишбек шатыны кайчылдата, суусун ичип келейин деп төмөн түшүп кеткен.
Дароо эле катуу кагазына жете түшкөн папироско чырт эттире тиш арасынан түкүргөн Жаныбек аны бут арасынан ылдый чертип жиберди. Өзү эмнегедир, жаш балачасынан анын кайда барып түшөрүнө көз салды. Үстүн жука топурак каптаган тегерек нерсенин үстүнө барып бир тийгенде гана папиростун күлгө айланган жагы үзүлүп кетти.

– Тегерек нерсе эмне болду. Кичинебизде апам бизге аш куюп берчү кара аяк эмеспи? Аякка окшобойт. Те тамдын төбөсүнөн түшкөн кесектин калдырканы бекен?..
Кандайдыр бир сезим Жаныбектин жүрөгүн жанып өттү:
– Нан!.. Баягы нан!..
Муунган кишидей анын добушу каргылданып чыкты. Додолонгон топурактын үстүнө тик секирген Жаныбек алигини кош колдоп ала койду да, бетиндеги топуракты үйлөп жиберип, бооруна кысты. Чын эле нан экен!..
– Муну Айсалкын жеңем кантип унутуп койду? Бул үйдүн какыр-чикирин өзү баш болуп жыйнаштырбады беле? Кантип нанды унутуп калды? Же: «Ырымдалганы менен не пайда берди, андан көрө топурак алдында тапталып калганы артык эмеспи» – деп атайлап таштады бекен?

Андай болууга тийиш эмес эле. Далай жылдан бери ушул үйдүн шыбында ак калтага илинип турчу бу нанды бапестеп, бетин жөргөмүштүн желесине бастырбай, маңар байлатпай апам өлгөндөн бери сактап келаткан өзү эмес беле?
Жаныбек азыр бооруна кысып турган нандын четинен үч жери кетилген. Анын экөө улуу агаларынын тиши тийген жер. Үчүнчүсү – өзүнүкү.
Бу нанды Бүбүш апа өзү жаап, өз колу менен биринчи жолу тун баласы Сарымсак кан майданга жөнөп жатканда ат жалына сунган:
– Четинен тиштеп кой, балам! Ылайым туз-насибиң өз үйүңөн буюрсун!
Ушул тилек менен экинчи уулу Асылбекти, кийинчерээк Жаныбегин атказган. Жок, эненин тилегениндей болбой калды. Ал тилек кылгандай Сарымсак менен Асылбек кайрылып келип, эне колу сунган алиги нандан тиштебей калышты. Урушка жетпей кенже баласы Жаныбек гана кайрылып, бул үйдөн кайра даам татты, бирок аны эне көрбөй калды. Жеңиш жылы төрт жыл бою тиктеген анын көзү түбөлүккө жумулган болучу.

Агалары менен энесинин ал эстелиги бут астында тепселип калганын көргөн Жаныбектин каңырыгы түтөй түштү: апасынын, уялаштарынын жыты ушул нанда сакталып калгандай аны бетине кармап жыттай берди эле, көз жашы чаңдуу жүзүнөн төмөн көздөй из салды. Ушул кезде нары жактан суу ичип чыккан Жеңишбек агасынын тиги абалын көрүп селт этти…
Эки жарым айдан кийин ак калтага салынган нан жаңы үйдүн шыбынан кайра орун алды…
1956

Александр ПУШКИН: Ар кай жылдагы байкоолор, учкул ойлор жана үзүндүлөр

* * *

Бизде адабият бар, бирок адабий сын али түптөлөлек. Вольтерди билбеген, франмосондор тууралуу түшүнүгү да жок кемпирлер куу чирендерди франмосон, волтерянчы деп тилдеген сыяктуу эле журналисттер жазуучуларды романтика менен тилдейт.

* * *

Француз сынчыларынын романтизм тууралуу өз түшүнүгү бар. Алар кырданып кыялданган же кайгырып ындыны өчкөн чыгармалардын баарын эле романтика деп коюшат. Атүгүл айрымдары жаңыраак сөздөр менен сабатсыз саптарды да романтизмге такайт. Ошентип байыркы салттарга байланган, грек ыр түзүлүшүн француз тилине жөндөп салалбаган акын андрей Шенье да романтик акындардын тизмесинен орун алат.

* * *

Котормочулар — агартуу почтосунун аттары.

* * *

Көралбастык — сөздүн жакшы маанисинде мелдеш мерчеми.

* * *

Грамматика тил мыйзамын түзбөйт, тек анын салт-санаасын түшүндүрөт жана бекитет.

* * *

Түштө ичер ашыңды кечкиге калтырба.

* * *

Окумал адамдын ашказанында да ак жүрөктүк касиет бар: ал сезимтал, алкышчыл келет.

* * *

Табиятын талант даарыбаган окумуштуу Мухамеддин осуяттарын орундатам деп, куранды туурап жеген кембагал молдого окшоп кетет.

* * *

Жазуучунун бир беткейлиги, канчалык терең болсо дагы акылдын бир жактуулугун айгинелейт.

* * *

Биз канчалык салкын, аяр, сак болсок, шылдыңдан ошончолук алыс болобуз. Өзүмчүлдүк, мүмкүн, өтө жаман сапаттыр, арийне, андан акыл-эс байкалгандыктан анчалык күлкү чакырбайт. Бирок өзүн өзгөчө өнтөлөп жакшы көргөн, өз көсөмдүгүнө таңдайы ката тамшанган, өзүнө болгон жакшылыктарды ушунчалык жыргап, анча-мынча жамандыкты ушунчалык куурап ойлонгон адамдар болот, алардын өзүмчүлдүгү ашкере жандуулугу жагынан да, ашкере жашыктыгы жагынан да аргасыз кыйгыл күлкү жаратат.

* * *

Биздин бир акындын көкүрөк кере айтканы бар: менин ырларымдан, мүмкүн, тантыктык табылар, бирок прозаны эч качан таппайсыңар.

Байрон айрым ырларын түшүнүктүү айтып бералчу эмес. Поэзиядагы тантыктыктын эки түрү бар: бири – сөзгө айлантар сезим менен ойдун чукактыгынан чыгат; бири – сезим менен ойдун молдугунан, аны ырга айлантар сөздүн чукактыгынан чыгат.

* * *

«Геометрияга канат байлагандын баары бизге канат байлайт» – деген Паскаль. Деген да өзүнүн философиялык ойлорун жазган.

* * *

Un sonnet sans default vaut seul un long poeme[1]. Жакшы эпиграмма жаман трагедиядан өйдө… Бул эмне дегендик? Жаман аба ырайынан эртең мененки жакшы тамак артык десе болобу?

* * *

Tous les genres sont lons, excepte J`ennuyeux[2]. Биринчи айтканда бул жакшы угулат, бирок бул улуу чындыкты кайталоонун кандай зарылчылыгы бар? Вольтердин бул тамаша сөзү адабият скептиктеринин[3] үстүрт сынына, албетте, шынаа болот, бирок скептизм ашкере акылдуусунун ары дегенде алгачкы кадамы. Арийне Вольтер egalement bons[4] деп айтпаганын эч ким аңдабай калса керек.

* * *

Эргүү – бул таасирлер менен түшүнүктөр насилин элестүү кабыл алууга, албетте, аны айтып берүүгө болгон жандүйнөнүн даярдыгы. Эргүү поэзия сыяктуу эле геометрияга да керек.

* * *

Сергектик али акылдан кабар бербейт. Келесоолор, атүгүл ашкан жиндилер деле тирукмуш сергек келет. Адатта абдан жөнөкөй, бардыгына калыс, тегиз, улуу насыл-нарктуу генийлерге кээде сергектик жетишпегендигин кошумчаласак болот.

* * *

Бизде прозаны катардагы жамакчылык катары карашат: турмуш чындыгын чагылдыруу, керектүү ой айтуу зарылчылыгына эмес, көйрөң форма көрсөтүү максатына колдонушат.

* * *

Дээрлик бардык окуу жайларында балдар адабият менен алек болот, коом түзүшөт, атүгүл жазган чыгармаларын жарандык журналдарга жарыялашат. Анын баары аларды билим алуудан алаксытат, балдарды жеңил-желпи ийгиликтерге азгырат, бизде ансыз дагы чектелүү идеяларды чектейт.

Которгон Алым ТОКТОМУШЕВ

[1] Узун поэмадан кынтыксыз бир сонет өтөт (француз тилинен).
[2] Зериктирме жанрлардан башкасынын баары жакшы (франц.)
[3] Бардык нерсеге шек көз менен караган киши; объективдүү дүйнөнү таануу мүмкүн эмес деген философиялык агым.
[4] Бирдей жакшы (франц.)