Бир күнү падышага бир кайырчы дербиш келип мындай дейт:

— О шах! Мен бир сыйкырдуу сөздү билем. Эгер мен ал сөздү айтчу болсом менин жаным каалаган жансыз денеге көчүп кетет.

Шах өлгөн казды алып келүүнү буйрук кылып, ал алынып келингенде мындай дейт:

— Кана көрөлүчү, сенин жаның ушул казга өтө алар бекен?

Дербиш сыйкырдуу сөздү күбүрөнгөндө каз дароо эле жанданып, ал эми дербиш өлүп калат.

Муну көргөн падыша абдан таңгалды. Ал эми бөлмө ичинде каркылдап жүргөн каз кайра эле баягы сыйкырдуу сөздү айтканда дербиш жанданып өзү өлүп калды. Падыша дербишке көп сыйлык берип, бул сыйкырлуу сөздү жаттап алды.

Бир нече күндөн кийин падыша вазирин ээрчитип мергенчиликке чыгып, бугу атып алышты. Андан кийин хан вазиринин көзүнчө жанын өлүк бугуга көчүрүп, өзү жансыз калып, анан кайра сыйкырдуу сөздүн жардамы менен тирилип, буга вазир абдан таңгалып, мындай өнөрдү кайдан үйрөнгөнүн сурайт.

— Мен муну бир дербиштен үйрөндүм, — дейт хан.

— Мага да бул сыйкырдуу сөздү үйрөтчү! — деп сурана баштайт вазир.

Вазир көпкө сурангандан кийин ак көңүл хан акырында сыйкырдуу сөздү ага үйрөтөт. Ошентип дагы бир жолу падыша менен вазир бакта сейилдеп жүрүшүп, дарак түбүндө өлүп жаткан тоту кушту көрүшөт.

— Ханым сен ушул тоту кушту тирилте аласыңбы? — дейт вазир.

Вазиринин арам оюн билбеген хан дароо эле сыйкырдуу сөздү айтып, тоту кушка өз жанын которуп тирилтет. Ошондо вазир дароо сыйкырдуу сөздү айтып, жанын хандын денесине көчүрүп, курч кылычын сууруп алып, өз денесин бөлө-бөлө чапкылап салат да, жигиттерди чакырып, вазир өзүн өлтүрмөкчү болгондо кылыч менен чапкылап салганын түшүндүрүп, хан катары жансыз денени көмүп салууну буюрат. Ошентип вазир ханга айланып, хан тотукуш бойдон калат. Вазирдин арам оюн эми гана билген хан эч нерсе кылалбай, шакта кайгырып отуруп калат.

Ал эми хандын денесине ээ болгон вазир эч нерсе болбогондон бетер хансарайга келип өлкөнү башкара баштайт. Тоту кушка айланган хан учуп отуруп куш саткан базарга келип, капастын үстүнө конуп, адамча сүйлөй баштайт. Мындай өзү келип берген кымбат олжону соодагерлер койо беришмек беле. Дароо тор ыргытып кармап алышып, капаска салып, адамча сүйлөй алгандыгы үчүн жогорку баа коюшуп, кардарларга сунуштай башташат. Адамча сүйлөп, адамдай акылдуу кеңештерди айткандыгы үчүн көптөр кызыккандары менен кымбаттыгынан улам аны эч ким сатып ала албайт. Бир убакта эки соодагер урушуп кетишет. Көрсө, бир соодагер түшүндө экинчисине жүз алтын тыйын карызга берген экен, эми ошону доолап жатыптыр.

— Сен ошондо карыз алып жатканыңда жума күнү берем дегенсиң. Бүгүн жума, келе, акчамды! — дейт биринчиси.

— Мен сенден качан жүз алтын тыйын алдым эле? Жөн эле догуруна бербечи! — дейт экинчиси.

— Түшүмдө бербедим беле!

— Качан? Алган эмесмин!

— Алгансың!

— Түштөгү акчаны дагы доолайбы?

Эки соодагер ушинтип кызыл чеке болуп уруша башташат. Алардын жанына ар ким чогулуп, кызыга карап калышат. Кээси калыс сөздөрүн айтышат. Бирок чатакташкандар эч  кимдин сөзүнө ынанышпайт.

— Кандай макоо немесиң, түштө берген акчаны да доолайбы? Сеники туура эмес экенин тээтиги тоту куш деле айтат! — дейт бир соодагер. — Кел, ошондон сурайбыз.

— Сураса сурайбыз! — экинчиси макул болуп, аркасынан көп кишилерди ээрчиткен алар баягы тоту кушка айланган ханга келишип, болгонун болгондой айтып беришип, калыстык кылуусун суранышат.

— Акчаны түштө алган киши төлөп бериши керек,- дейт тотукуш.

Угуп тургандар бул чымчыктын калыссыздыгына нааразы болсо, жөн жеринен акча төлөмөр болуп жаткан соодагер сөгүнүп жиберет.

— Бирок түшүндө,- дегенде тоту куш элдин баары анын акылдуулугуна ыраазы болуп, кол чаап жиберишет.

— Мен буга макул эмесмин!- дейт соодагер. — Мен биринчиден, түш көрүш үчүн азыр чак түштө жатып уктай албайм. Экинчиден, бул менден акча алып жатканда жума күнү соодасы болгондо кайтарып берем деген!

— Андай болсо азыр бул жерге чоң күзгү алып келгиле,- дейт тотукуш.

Кызыгып карап тургандар базарда сатыкта турган күзгүнү көтөрүп жетип келишет.

— Сен,- дейт анда тотукуш жөн жеринен төлөмөр болуп жаткан соодагерге кайрылып. — Күзгүнүн алдына келип жүз алтын тыйынды андан чагылышкандай кылып кой, — дейт.

Соодагер акчасын капчыгынан чыгаргысы келбесе да тотукуштун калыстыгына ишенип, анын айтканын жасайт.

— Эми,- дейт тотукуш жөн жеринен акчалуу болгусу келген экинчи соодагерге кайрылып. — Күзгүдө чагылышкан алтын тыйындарды ал да, ыраазы бол,- дейт.

— Күзгүдөгү тыйын кантип алынсын!- дейт соодагер.

— Ошондой эле түштө алтын тыйынды көрсө, берсе, алса да болот, бирок аны өңдөгүдөй алганга дагы, бергенге дагы, кармаганга дагы болбойт! — дегенде тотукуштун акылдуулугуна таңгалган эл аны колдоп, тиги уятсыз соодагерди базардан кубалап чыгышат.

Бул иш заматта бүт өлкөгө чагылгандай тездик менен таралып, тотукушту сатып алгысы келгендер же аны жөн гана көргүсү келгендер туш тараптан агылып, эми ага жараша тоту кушту сатып жаткандар анын көлөмүнчөлүк алтын сурай башташат. Муну уккан ханыша аябай кызыгат дагы, акылдуу тотукушту саттырып келип өз бөлмөсүнө койдурат.

— Менин сизден бир гана өтүнүчүм бар, мени падышага көрсөтпөңүз,- дейт тотукуш.

Ханыша буга макул болот.

Бир күнү тотукуш ханышадан:

— Падышанын кандайдыр бир укмуш өнөрү барбы? — деп сурайт.

— Билбейм,- деген ханыша падыша өзүнө келгенде бул тууралуу өзүнөн сурайт.

— Оо, менин бир укмуш өнөрүм бар! — деп мактанмакчы болгон хан дароо эле нөөкөрлөрүнө өлтүрүлгөн каз алып келүүсүн буюрду. Каз алынып келингенден кийин хан дароо эле сыйкырдуу сөздү айтканда, каз тирилип хандын денеси жансыздады. Ушуну эле күтүп, далдоодо жашынып турган тотукуш дароо эле сыйкырдуу сөздү айтып, хандын денесине кирип, казды моюндан алып, нөөкөрлөрдү чакырып, аны союп салууну буюрду.

Бул кубулуулар менен өлүп-тирилүүлөрдү көрүп, эч нерсеге түшүнө албай турган ханышага падыша болгонун болгондой айтып, алар кайрадан мурунку жашоолорунда жыргап-куунап жашап калышыптыр.

Орусчадан оодарган Кубанычбек АРКАБАЕВ

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.