Генрих Гейне немис элинин Гёте менен бир катарда турган улуу акындарынын бири. Анын ырлары лирикалуулугу менен айырмалангандыктан Шуберт, Шуман, Вагнер, Брамс, Чайковский сыяктуу композиторлор Гейненин ырларына музыка жазышкан. Еврей улутунан болгонуна карабай жөнөкөй, жеңил, баарына түшүнүктүү тил менен жазылган ырлары аркылуу немис тилин жогорку деңгээлге көтөргөн. Фельетон, сын жазууда да ага теңдеш болбогон дешет.

Улуу акын 1797-жылдын 13-декабрында Дюссельдорфто еврей көпөс Самсон Гейненин үй-бүлөсүндө туулган. Энеси Бетти (Пейра) билимдүү жана акылдуу аял болгондуктан уулу Генрихтин жакшы билим алуусуна шарт түзө билген.

Кайсы жерде окубасын, иштебесин Гейне ыр жазууга, поэзияга кызыгуусун уланта берген. Бонн университетинде окуп жүргөндө немис тилинин жана поэзиясынын тарыхы боюнча лекция окуган Август Шлегелдин лекцияларына өтө кызыгуу менен катышкан. Берлин университетинде окуган мезгилде Гегелдин лекциларына үзбөй барып турган.

Улуу акындын тагдыры аянычтуу бүткөн. Өмүрүнүн акыркы жылдары 8 жыл бою шал болуп төшөктө жаткан, бирок ыр жазганды токтотпогон. Үйлөнүп аял күткөн менен бала жытын искебеген. Ал 1856-жылдын 17-февралында Парижде дүйнөдөн кайткан, сөөгү Монмартр көрүстөнүнө коюлган.

Ак гүл 

(I вариант, эркин котормо)

Атамдын гүл бакчасында жашынып,
Апапакай бир гүл өскөн ачылып.
Кетти кыш да, өттү жаз да… Кайгылуу
Гүл өңүнөн муң кетпеди жазылып.
Оорулуу бир колуктудай иреңи,
Аппак дагы, купкуу эле гүл өңү.

«Иничек, — деп мени карап жашыруун, —
Үзчү мени!» – ал үн катты акырын.
А мен сени үзбөйм! – дедим эч качан,
Үзө албаймын! Айттым анан бар сырым:
«Жаным үрөп, бирде ач да, бирде ток,
Издеп жүрөм кыпкызыл гүл – өңү чок».

Ак гүл айтат анда мага: «Билемин,
Бардык жерден издеп чоктой гүл өңүн
Өмүр өтөт, кыпкызыл гүл таппайсың,
Денең муздап, калат какпай жүрөгүң.
Үзүп алчы, алчы мени! Аялуу
жанмын мен да, сага окшогон жаралуу».

Шыбырады купкуу ал гүл жалдырап,
Кыйылдым да, үзүп алдым аны бат.
Көзүм капыс кеткен өңдүү ачылып,
Көөдөнүмдө көңүл оту жагылат.
Төбөм көккө жетип болдум анан шат,
Шыпаа тапты жүрөктө бар бир жараат.

Эң бир көрктүү Май айында
Эң бир көрктүү май айында,
Бак-дарактар тегиз бүрдөдү.
Жүрөгүмө келди махабат,
Жүрөгүмдө сүйүү гүлдөдү.

Эң бир көрктүү май айында,
Кубулжутса куштар түркүн күү.
Мойнума алдым, дегдеп каалаган,
Эңсегеним болгон. Ал – сүйүү.

Түнөргөн менин жашоомдо
Түнөргөн менин жашоомдо,
Жылт этет бир кез нур чалып;
Азыр ал кездин өңү өчүп,
Түнгө мен калгам курчалып.

Корккондо балдар түн ичи,
Уялып аны жашырат.
Кыйкырып катуу үн менен
Коркууну ырдап качырат.

Баладай эссиз, азыр да
Түндө мен ырдайм бакырып.
Жыргатпайт ырым, бирок да
Коркконум калат басылып.

Суу пери
(музыкалык ыргагына дал келет)

Билбеймин, эмнеден экенин,
Жүрөккө кайгы толот.
Эсимди бүтүндөй ээледи,
Эзелки эски жомок.

Иңирде күн да салкындап,
Тынч агат Рейн дайра;
Чокусу тоолордун жалтылдап,
Чагылат күнгө кайра.

Отурган анда кыз сулуусу,
Аскадан ылдый карайт.
Жылтылдап алтындан шурусу,
Алтын түс чачын тарайт.

Тарагы кыздын алтындан,
Ыр ырдайт, чачын тарап.
Бийик үн ободо калкыган
Укканда кумар канат.

Жинденип, күргүштөп, кайыкты
Толкундар жиреп жатты.
Асканы эч көрбөй кайыкчы,
Ал тиктейт өйдө жакты.

Ишенем, толкунга жутулду,
Кайыкчы жана кайык.
Суу пери азгырды, угумдуу
Ыры менен кооз, ажайып.

Байыркы грек поэзиясынан
(Орус тилинен которулду)

Эвен ПАРОССКИЙ (V кылымдын экинчи жарымы – IV кылымдын башы) – Афинада Платон жана Сократ тарабынан бааланган акындардан.

Эгер сүйүү, жек көрүү да,  азап берсе  дайыма,
Андан көрө чалдыгайын сүйүү гана  дартына.

* * *
Эрдик жана эс-акыл айкалышса;

Андан бизге бир гана келет пайда,

Эссиз эрдик тарттырат зыян гана.

Астер[1] аттуу балага
Жылдыздарга карайсың сен,
Менин жарык жылдызым!
О, мен асман болуп калсам,
Кучакты кең сага жайсам,
Сансыз жылдыз — карек менен,
Саа суктансам тымызын.

Афродита жана музалар
Киприда кезейт сөөмөй музаларга:
“О, кыздар!
Урмат-сый көрсөтпөсөң Кипридага,
Жиберемин Эротту куралданта”.
Жооп беришти музалар анда ага:
“Ареске айт жомогуңду! Эрот бала
Бизге такыр келалбайт канат кага”.

Лаида Афродитага
Мен – баягы Лаидамын,
Бой көтөрүп шылдыңдаган.
Ашык болуп эшик жырткан
Жигиттерин Элладанын.
Белек кылам мен күзгүмдү
Пафияга; Көргүм келбейт
Азыркыдай өз жүзүмдү.
Мурдагыдай болалбаймын,
Жоготконмун өң-түсүмдү.

Немис жана орус тилинен которуп даярдаган Алидет ШАДЫКАНОВА

Тексттерде  кездешкен сөздөргө түшүндүрмө:

Платон (427-347) – улуу философ.

Афродитаны Киприда, Кифера, Пафия деп да аташкан.

Эрот – сүйүү кумарынын кудайы, Амур, Купидон деп да аташат.

Муза – байыркы грек мифологиясындагы тогуз кудай:

Урания – астрономия боюнча, Каллиопа – эпос, Клио – тарых, Мельпомена – трагедия, Полигимния – гимн жана пантомима, Талия – комедия, Эрато – махабат ыры, Терпсихора – бий жана хор ырдоо боюнча, Евтерпа – лирикалык поэзия жана музыка боюнча. Эллада – Греция. Арес – Марс – согуш кудайы.

[1] Астер Жылдыз

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *