Мурда жарыяланган бөлүгү

Анда баштаган ой учугун улайлыбы? Анда кеттик. Ай-ааламга үстүртөн болсо да көз чаптырып, назар салдык. Адамга, анын дене мүчөлөрүнө, ал мүчөлөрдү түзүп турган клеткаларга да байкоо салымыш болдук. Алардын кичинекей болсо да өзүнчө жашоолору бар экенине көңүл бурдук. Эми ошол клеткаларды, биздин имаратыбыздын кыштарын түзүп турган нерселер жөнүндө кыскача сөз. Курулушта колдонулган кышты топурак, суу, кум, цемент сыяктуу заттар түзсө, биздин денебиздин кыштарын минералдар менен витаминдер түзөт дедик. Ошолор кайдан пайда болот? Организм ошол заттарды кайдан алат? Эми ушул суроолорго жооп издейли.

Жер бетиндеги жандуу-жансыздын баарынын башаты суу менен топурактан башталат. Ошол үчүн Жер Эне делет. Жер баарыбызга жашоо берет. Бирок жалгыз өзү эле эмес. Жерге күн нуру түшүп турбаса анда жерде жашоо болмок эмес. Анда Жер деле тиги Ай же Марс сыяктуу тирүү организмдер жашаганга болбой турган муздак планета болмок. Жерди курчап турган аба болбосо да жашоо болмок эмес. Бактыбызга Жер Энебизде тиричилик кылар баардык шарт бар. Жерди курчаган аба, анын төрттөн үч бөлүгүн ээлеген суу жана күн нуру бириккендеги баардык жандуу-жансыздарга жашоо мүмкүндүгүн жаратат. Биздин организмге керектүү заттардын баарын ушул Жер, Аба жана Күн берет. Жердин үстүнкү катмарындагы өсүмдүктөр жана түрдүү жаныбарлар бизди күндөлүк азык-түлүктөр менен камсыздайт. Айталы, чөп-чар, бак-дарак, аарылардан баштап канаттуу куштар, жөргөлөп жүргөн майда жандыктардан тартып төрт-түлүк мал, атүгүл жапайы кайберендерге чейин адамзат азыктанар продуктыларды беришет. Дан азыктарынан: арпа, буудай, таруу ж.б… берсе, эт менен сүт, каймак-майды жаныбарлар беришет. Жердин топурактуу кыртышында болсо өсүмдүктөр менен жаныбарлардын организмдерине керектүү минерал заттары толтура. Ал минералдарды эң биринчи өсүмдүктөр сиңирип алышат. Минералдар абанын таасири, күн нурунун таасири менен витаминдерге айланат. Ал витаминдер тоют менен малдын организмине сиңет. Малдын организминде витаминдер толукталат. Анан гана ар кандай азык-оокат продуктылары аркылуу адам организмине киришет. Кээ бир витаминер адамдын өзүнүн гана денесинде күндүн нурларынын таасири менен жаралат. Мисалы, D витамини. Бул витамин жетишпесе адам кальцийди сиңире албайт. Кальций болбосо, сөөктөрүбүз морт болуп калат.

Остеопороз оорусу мына ошондой дарт. Кыргызстан минералдарга бай өлкө экени дайын. Биздин тоолор ошол минералдардын түгөнгүс кени! Тоо мөңгүлөрү эригенде, төмөн көздөй жүздөгөн километрлерге агат. Мына ошол суулар тоо-таш жана топурактагы минералдарды сиңирип алат. Өсүмдүктөр суу менен кошо ал минералдарды сиңирип алышат. Калган процесстер жогоруда айтылды. Бул жаратылыштын гана колунан келген табигый процесс. Мына ушул жерден китепчемен кыска үзүндү келтирсем туура болчудай.

«Кайсы бир окумуштуунун бака менен өткөргөн эксперименти эсиме түшүп, адам баласы да дал ошол бакага окшоп акырындап, баарына көнүп бара берет экен деп калдым. Барга-жокко, ысык-суукка акырындап көнө берет экенбиз. Ошол окумуштуу, баканы ысык сууга таштаса, бака “бакырып” секирип чыгат. – Ии, бул сага жакпайт экен, башкача кылып көрөлү, — деп баканы идиштеги муздак сууга салып, аны отко асып, аз-аздан отко акырындап ысыта баштайт. Бака да эмне болгонуна акылы жетпей, суу жылымдаган сайын жыргап, чардап жата берет. Эксперименттин кызыгы ушунда: суу бака чыдагыс температурага жеткиче – чыга качмак турсун, кайра жыргап, үргүлөп жата берген… Окуя кандай уланып, кандай бүтөрүн өзүңүздүн акыл-парасатыңызга калтырдым…

Бул окуяны айтканым: азыр сиз, мен, жакындарыбыз, үй-бүлөбүз, тууган-урук, тели-теңтуш, дос-жарларыбыз, биз ыйык туткан, ысык сүйгөн жарларыбыз, уругубузду улар балдарыбыз, баарыбыз ошо, акыр түбү сөзсүз шарактап кайнай турган сууда, жыргап гана көздү сүзүп, үргүлөп жаткан баканыкындай абалдабыз. Ооба! Биз сүзүп жүргөн суу да кайнайт боркулдап! Ошондо бакырып болсо да чыга качканга дарманыбыз жетээр бекен?.. Сөз мына ошол багытта.

Азыр ден-соолук жөнүндө кам көрмөк тургай, ойлонбойбуз деле. Экинчиден каат заман ден-соолукту ойлогонго да убакыт калтырбай тургансыйт. Бирок эч ким төгүндөй албас бир чындык бар. Эртеби-кечпи, адам баласынын ден-соолугу да, адамдын өзү сыяктуу эле чарчайт. Бизге Жараткан берген ден-соолуктун запасы да түгөнөт. Бирөөнүкү эрте, экинчибиздики кечирээк. Ал эми бизди курчаган айлана-чөйрөнүн булганышы өмүр булагын күндөн-күнгө соолутуп, күн өткөн сайын курутуп барат.

Адамдын эң азиз нерсеси – жан! Ден-соолук барында жаныбыз кыйналбаса, ал түгөнө баштаганда, жаныбыз жанагы кайнак суудагы бакадай болуп чыркырары турган иш. Кудай өзү сактасын, бирок ошо бакадай жаныбыз чыркырап атканда, бизди эч ким кайнаган суудан тартып чыгара албайт. Ата-эне, бала-чака, жан күйөр бир тууганыбыз да ден-соолугун бере албайт! Ар кимдин жаны өзүнө! Жараткан да «сактансаң сактайм» дептир.

Азиз окурман! Жыйырма биринчи кылым көптөгөн жакшы жаңылыктарды алып келгенин билесиз. Ойлоп көрүңүз, ошол “жакшы” нерсе эмне үчүн пайда болду? Ал “жакшы” нерсенин келип чыгышына себеп эмне? Тегин жерден өрт чыкпагандай эле үстүбүздөгү кылым, турмушубузга киргизип жаткан жаңы нерселердин келип чыгышына, албетте, олуттуу себептер бар. Сөз кылайын деген витаминдер да жөн эле жерден жаралып калбастан, суроо талап болгондуктан пайда болду да. Ал жөнүндө астейдил көңүл коюп окуп чыксаңыз, азыркы учурдун эң зарыл талабы – адамзаттын саламаттыгы эмне үчүн номер биринчи маселеге айланганын жана ал маселенин чечилиш жолун, болгондо да оңой жолун көрөсүз.

Ооба! Анда сөз ошол жөнүндө болсун. Өзүнүзгө белгилүү, жашап аткан Жер Энебиз арыктады. Аны орогон жандуу-жансыз дем ала турган аба булганган. Ичкен суубуз да. Бизге өмүр берген Күндүн нурлары болсо тетирисинче, өмүргө тийгизген зыяны өтө коркунучтуу активдүүлүккө жетти. Мына ушулардын баары келип-келип жер кыртышынын бузулушуна, анын курамынын өзгөрүшүнө, жер кыртышынын курамын түзгөн минералдар азайып кетишине себеп болду.

Айталы, селдин жууп кетүүсү менен жамгыр аркылуу ар түрдүү уулуу заттардын түшүшү. Жердин арыктаганы себептүү биз тамактанчу азыктардын курамындагы адам организмине пайдалуу заттар азайды. Адам жечү азыктардын баары жерде өсөт. Ошол азыктардын ар кандай заттарга, минералдарга бай же жарды болушу, өсүмдүктөр өсө турган жер кыртышынын курамына жараша. Кыргыз элинин “Казанда болсо, чөмүчкө чыгат” дегени, бүгүнкү экологиялык абалды эң сонун чагылдырып тургансыйт.

Экологиялык абал бузулушу бүгүнкү коркунучтуу чекке жеткенине эмнелер себеп болгонун да кеп кыла кетсек ашыкча болбос. Жыйырманчы кылымдагы илимий техникалык өсүп-өнүгүү адам баласына, адамзат тарыхындагы эң чоң ташпишти жаратты. Ал бүгүнкү экологиялык чоң, глобалдуу ташпиш. Бүтүн дүнүйө бул ташпишти чечүүнүн, бул абалдан чыгуунун үстүндө баш катырууда. Ошондой экологиялык проблеманын, бири айлана-чөйрөнүн булганышы менен бузулушу болсо, экинчиси ошонун таасири астында келип чыккан ташпиш, негизги бөлүгү адамзаттын саламаттыгы. Биз болсо ошо ден-соолук жагын карап көрөбүз.

Цивилизация көп сандагы жакшы нерселерди берди. Бирок экинчи жагынан карап көрсөк, тескерисинче, адам өмүрүн кыскартуучу нерселерди да бериптир. Анын бирөөсү жөнүндө гана сөз кылгым бар. Бул азыркы күндөгү көптөгөн, мындан бир кылым мурун адамзаты таптакыр билбеген жаңы оорулар пайда болду. Ошентип цивилизация адамга-цивилациялуу ооруларды да бериптир. Бир кылымдай мурдарак адам жүрөк кан-тамыр оорулары жөнүндө билбесе, бүгүн миллиондоп (жүрөк кан-тамыр, диабет, богок, семиздик, ж.б. д.с.) “цивилизациялуу” деп аталган оорулардан каза болууда. Кант диабети канчалаган өмүрлөрдү набыт кылууда. ВИЧ, рак жөнүндө айтып башыңызды оорутпайлы. Азыркы глобалдуу маселе – бул алааматтан кантип аман калуу. Бул китептен ошол жөнүндө билесиз.»

Кыргызстан дүнүйөдөгү бийик тоолуу өлкө. Экологиясы дүйнөнүн башка өлкөлөрүнө салыштырганда абдан эле жакшы деп эсептелет. Кыргызстанда өндүрүлгөн айыл-чарба продуктылары, алардын ичинен азык-түлүк продуктылары өзгөчө бааланары да турган иш. Азыр негизги ойдон бир аз алаксып, экологиялык тазалыгы мыкты продукцияларды жасап чыгарып жаткан белгилүү иш билерман маркум Таабалды Эгембердиев түптөп кеткен «Супаранын» шоколаддары, учур, заман талап кылган продуктылардан экенин өзгөчө белгилегим келет. Өзүм ушул витаминдер жагына бир аз кызыгып изилдегенге аракет жасаган киши катары да «Супаранын» шоколаддарын баарыңарга сунуш кылат элем.

Ал эми негизги, адамды адам кылып турган эмне экендиги жөнүндөгү ой учугун да кылтыйтып койгонсудум окшойт. Оюмдун уландысында ошону толуктап гана тим болбостон, улуттар ортосундагы айырмачылыктардын себептеринин бири жөнүндө азын оолак баяндап берсем дейм…

(Уландысы бар)

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *