АҢГЕМЕ

I

Анын өткөндөгү өмүрүн эч ким билчү эмес, ал жөнүндө Хунтанын[1] адамдарынын кабары таптакыр жок болчу. Ал алардын «кичинекей табышмагы», «улуу патриоту» болчу жана Мексикадагы болочок революциянын жолунда алардан кем эмес өз алдынча аянбай иштеп келген жана эмгек сиңирген. Мунусу бат эле көзгө көрүнө койгон жок, анткени — Хунтадагылар аны жек көрүшчү.

Алардын чогулган үйүнө адеп кирип келгенде бардыгы тең аны Диастын[2] жалданма тыңчыларынын бирөөбү деп шектеништи. Кошмо Штаттардын граждандык жана согуштук түрмөлөрүндө канча жолдоштор капаста жатат дейсиң! Алардын кээ бирлеринин колу-бутуна кишен салып, ошол бойдон чек арадан өткөзүп, дубалга катарынан тизип туруп атып жиберишкен.

Адеп караган адамга бала көп анчалык таасир калтырчу эмес, көзгө комсоо көрүнчү… Чынында эле жашы он сегизден ашпаган, бою жашына жараша бакене бала болчу. Ал өзүн Фелипе Ривера деп атады да, революция үчүн иштей тургандыгын айтты. Бардык болгону ушул. Андан башка бир ооз да, жөн-жайы жөнүндө түшүнүк да айткан жок. Тикесинен турган бойдон бирдеме күткөнсүдү. Анын иреңинен жылмаюу, көзүнөн кубанычтуу белги байкалган жок. Узун бойлуу, өткүр Паулино Вэра өз ичинен селт эте түштү. Бул бала Паулиного, эч кимге коошу жок, сөзгө сараң, түнт көрүнгөнсүдү. Анын кара көзүндө кандайдыр бир жыландын заарындай уулуу, кытмыр бирдеме катылып тургандай болчу.

Көздөрүнөн ырайымсыз от жанып, кастарын тиккен, жек көрүү ташкыны көрүндү. Бала көз кыйыгын революционерлерден алып, чүкөдөй кичинекей миссис Сэтби назарын сала тыкылдатып отурган машинага жиберди. Анын көздөрү бирпаска Сэтбини тиктеп калды. Сэтби бул көз карашты сезер замат, иштеп отурган жумушун токтотууга мажбур кылган кандайдыр бир нерсени сезгенсиди. Машинкага басып жаткан катты андан ары ырааты менен улантуу үчүн аны башынан кайра окуп чыгууга туура келди.

Паулино Вэра Ареллана менен Рамоска суроолуу карады. Тигил экөө да өз кезегинде аны суроолуу карап алышып, анан бири-бирин тиктешти. Алардын кебетесинде кандайдыр бир жазгануу жана күдүктөнүү бар эле. Мына бу арыкчырай бала аларга табышмак болчу, болгондо да накта коркунучтун табышмагы сыяктуу көрүндү. Диасты жана анын залимдигин аябай жек көрүү менен өздөрүнүн ак ниеттүү патриоттук сезимдерин көрсөткөн мынабу революционерлер үчүн бала баш катырган табышмак болду. Биерде бөтөнчө бир жашыруун бирдеме бар болчу, эмне экенин алар биле алышпады. Бирок отургандардын баарынан чечкиндүүрөк жана өткүр Вэра тынчтыкты бузуп:

— Эң жакшы, — деди ал баланы кыртышы сүйүнкүрөбөй, — революция үчүн иштегим келет дедиң го. Чеч күрмөңдү. Аны тиги жерге илип кой. Жүр, мен сага чака менен чүпүрөктүн кайсы жерде экенин көрсөтүп коёюн. Карабайсыңбы, полдун чаңы асманга сапырылып жатат. Сен мына ушундан баштайсың — мына биерди жана башка бөлмөлөрдү да жакшылап жууп чыгасың. Түкүргүчтү тазалаш керек. Анан терезелерди сүртөсүң.

— Бул да революция үчүнбү? — деп сурады бала.

— Ооба, революция үчүн, — деп жооп берди Паулино. Ривера отургандардын баарын кыдырата көңүлсүз күдүктөнө карап чыгып, күрмөсүн чече баштады.

— Жакшы болот, — деди бала. Башка сөз-кеп болгон жок. Ал күн сайын жумушка келип, үйдүн ичин шыпырып тазалап, сүртүп жүрдү. Мештердин күлүн чыгарып, көмүр менен от тамызгыны алып, конторго тигилерден эң эрте келүүчүсү өз столуна отургуча, ал от жагып коюучу болду.

— Мен мында түнөп чыксам болор бекен? — деп сурады ал бир күнү.

— И — и, мына Диастын тырмактары эми көрүндү. Хунтанын имаратында түнөө — анын бардык купуяларынын сырын ачып, адамдарынын аттарын, Мексикада турган жолдоштордун адрестерин билүүгө жол издөө дегендикке жатат. Өтүнүч кабыл алынган жок, Ривера экинчи жолу кайталап сураган да жок.

Анын каерде түнөп жүргөнүн алар билишпеди, ошондой эле качан жана каяктан тамактанарын да билишпей турган. Бир күнү Ареллано ага бир аз доллар алууга сунуш кылды. Ривера албайм дегендей ишаарат кылып, башын чайкады. Долларды алдыруу үчүн Вэра сөзгө аралашып, ортого түшкөндө ал:

— Мен революция үчүн иштеп жүрөм, — деген.

Азыркы кездеги революцияны жогору көтөрүү үчүн көп акча керек эле, бирок Хунта бул жагынан алганда дайыма кыйын абалда болчу. Хунтанын мүчөлөрү ач, жылаңач жүрүшсө да, иш үчүн, ийгилик үчүн күч-кубатын аяшкан жок; барып турган узак күн аларга анчалык узак эместей сезилчү, ошондой болсо да революциянын жашар-жашабасы кээде бир нече доллардын колунда турган маселе сыяктанды. Биринчи жолу туракка эки ай бою төлөнбөй калып, үй ээси чыгарып жиберем деп шаштырган кезде башка киши эмес, дал эле ушул жупуну кийимчен үй жуугуч Фелипе Ривера алтымыш алтын долларды чөнтөгүнөн сууруп чыгып, Мэй Сэтбинин столуна таштап койгон. Бул кийин да нечен ирет кайталанып жүрдү. Машинкага басылган үч жүз кат жардам жөнүндө чакырыктар, жумушчу уюмдарына үндөөлөр, газеталардагы жагдайды бурмалап көрсөткөн макалаларга каршы чыгуулар, Кошмо Штаттарда революционерлерди куугунтуктоого жана жазыксыз соттоого каршы нааразылыктар жабыштырыла турган марканын жоктугунан жөнөтүлбөй жаткан. Вэранын атасынан эстеликке калган алтын чөнтөк саат көздөн кайым болду. Ошондой эле Мэй Сэтбинин колундагы жупуну алтын шакеги да жок болуп кетти. Абал абдан оордоду. Ромас менен Ареллано өздөрүнүн узун муруттарын чыйратып шалдайышып отуруп калышты. Каттар сөзсүз жөнөтүлүш керек эле, почта болсо марканы карызга бербейт. Мына ушундай оор күндөрдүн биринде Ривера калпагын кийип, сыртка чыгып кетти. Кайта келип, Мэй Сэтбинин столуна эки центтик миң марканы алып келип таштап койду.

— Ушунун өзү Диастын каргыш тийген алтынынан болуп жүрбөсүн? — деди Вэра жолдошторуна. Алар бирин-бири тиктеп, жооп бере алышпай тим болушту.

Ал эми революция үчүн үй жууган Фелипе Ривера, керек болгон сайын, Хунтанын муктаждыгына алтын менен күмүштү жумшоону уланта берди. Ошондо да алардын ага ичтери жылып, жакшы көрүшкөн жок. Алар бул балага эч түшүнүшпөдү. Аларга караганда, анын жүрүш-турушу, жоосуну таптакыр башкача эле. Бала ачылып, аларга сырын айткан да жок. Сырын тартмакчы болуп, жакындагандардын баарына сыртын салып жолотподу, ачык суроого тигилер батынбады.

— Мүмкүн, жалгыз жүргөн бөтөнчө жандыр… биле албайм, биле албайм! — деп Ареллано эки колун эки жакка жаят.

— Мында адамдык касиеттен тышкары бир балээ бар, — деди Рамос.

— Анын сезимдеринин баары өлүп, жоголгон окшойт, — деди Мэй Сэтби. — Андагы жайдарылык, күлкү күйүп кеткен сыяктуу. Өзүнчө бир жаткан тирүү өлүк, ошого карабастан, андан кандайдыр бир укмуштуу турмуштук күч сезилип турат.

— Ривера тозоктун отун басып өткөн неме, — деди Паулино. — Тозокту көрбөгөн киши мындай болбойт, ал болсо али бала.

Ошондо да алардын ага ичтери жылыган жок. Ал эч убакта эч ким менен маектешип сүйлөшчү эмес, эч кимден бирдеменин жөн-жайын сурабайт да, өзүнүн ой-пикирин айтчу да эмес. Революция жөнүндөгү талаш-тартыш бака-шакага айланып кызымайынча, түнт жайнаган көздөрү гана болбосо, жансыз нерсеге окшоп, каккан казыктай какайып карап тура берет. Анын өткүр көздөрү сүйлөп жаткандарды теше тиктегенде жүлүнүнө жете түшчү, бул тигилерди оңтойсуздандырып чочута турган.

— Ал тыңчы эмес, — деди Вэра Мэй Сэтбиге кайрылып. — Менин ушул сөзүм эсиңерде болсун — ал патриот! Биздин бардыгыбыздан ашкан мыкты патриот! Муну менин жүрөгүм сезип жүрөт. Бирок мен анын жөн-жайын толук биле албадым.

— Анын мүнөзү мүнөз сыяктуу да эмес, — деди Мэй Сэтби.

— Ооба, — деп Вэри жооп берди да, күрсүнүп койду. — Ал мени бүгүн ушундай тиктеди дейсиң! Кишиге жакшылык кылчу көз эмес, жолборстун көзүнө окшоп, адамды жутуп жиберчүдөй тиктейт. Мен билдим: кокус мен бир иште чыккынчылык кылсам, мени өлтүрүп коёруна шек жок. Анда жүрөк жок. Анын ырайымсыздыгы болоттой, суздугу менен катаалдыгы аяздай. Ал кышкы түндө тоонун чокусунда үшүгөн жалгыз адамга жарыгын тийгизген ай сыяктуу. Мен Диастан, анын баш кесерлеринен коркпойм, бирок бул баладан корком. Чын айтам, корком. Ал — ажалдын огу.

Ошенткен менен эң алгач Риверага жооптуу тапшырмаларды берүүгө жолдошторун көндүргөн башка эмес, мына ушул Вэра болду. Лос-Анжелос менен төмөнкү Калифорниянын ортосундагы байланыш үзүлүп калган болчу. Үч жолдош өз көрлөрүн өзүлөрү казып, алардын кырында атылып кетишти. Лос-Анжелостогу дагы бир экөө Кошмо Штаттардын түрмөсүнө түшүштү. Бириккен армиянын командири Хуан Альварадо жаткан акмак болуп чыкты. Ал булардын бардык пландарын башаламан кылып, таш-талканын чыгарды. Ошентип, булардын Төмөнкү Калифорниядагы капкачантан берки эски, ошондой эле жаңыдан чыккан революционерлер менен байланышы үзүлүп калган.

Жаш Ривера тийиштүү көрсөтмөлөрдү алар менен, түштүктү карай жүрүп кетти. Ал барып келер менен байланыш кайта калыбына келди, Хуан Альварадо болсо түбөлүккө мерт тапты: көкүрөгүнө, толтосуна чейин бычак баткан калыбында төшөгүнөн аны таап алышты. Бул Риверанын милдетинен тышкары окуя эле, бирок анын ар бир кыймылы жөнүндө Хунтада толук маалыматтар бар болучу. Алар андан эчтеме жөнүндө сурашкан да жок. Өзү болсо эчтеке айтпады. Жолдоштор тек гана бир-бирин көз кыйыгы менен тиктешип, бардыгына түшүнүштү.

— Мен айтпадым беле силерге, — деди Вэра. — Диас өзгөдөн мурун дал ушул баладан сактанууга тийиш. Ал ырайымсыз, беттеген жагын кесип түшөт.

Риверанын мүнөзүнүн кырстыгы жөнүндөгү Мэй Сэтбинин шектенгени жана андан кийин элдин баарына маалым болгондугу иш жүзүндө накта далилдене башталды. Ривера эми көп убактарда оозу-мурду айрылып, кулактары көнөктөй шишип, бети-башы көк ала болуп келчү болду. Өзү уктап, тамак ичип, акча таап, эч кимге көрүнбөй дайынсыз жүргөн жагында — сырткы дүйнөдө чыр-чатакка аралашканы айдан ачык билинип турду. Ривера Хунтанын жума сайын чыгара турган революциялык кичинекей баракчаларын терүүгө аралашып жүрүп, эптеп үйрөнүп алган. Бирок кээде ариптерди тере албай калган күндөрү да болуп жүрдү: бирде баш бармактары кокустап, ийкемге келбей калат; бирде бүткөн бою көк ала болуп, жанчылып калат; бирде бир жак колу шалактап, өйдө көтөрүлбөй, иреңинен жанга баткан сабыркоо байкалып турат.

— Жаткан каңгыбаш, — деди Ареллано.

— Бузук жерлерден башы чыкпайт окшойт, — деди Рамос.

— Бирок ал акчаны кайдан алып жүрөт? — деп сурады Вэра. — Бүгүн анын кагаз үчүн жүз кырк доллар төлөгөнүн билдим.

— Бул анын жоголуп кетип жүргөндөрүнүн натыйжасы, — деди Мэй Сэтби. — Анысы жөнүндө ал эч качан ооз ачпайт.

— Муну аңдыш керек, — деп Рамос сунуш киргизди.

— Мен аны аңдый турган тыңчылардан болгум келбес эле, — деди Вэра. — Анда табытымда гана болбосо, силер мени экинчи тирүү көрө албайт элеңер деп ойлойм. Ал кандайдыр бир кызык ишке баш-оту менен берилип алган окшойт. Ошол иш менен өзүнүн ортосуна кыпчылууга, ал, жадаса, кудайга да уруксат бергидей эмес.

— Мен ага караганда бала болуп калдым, — деп Рамос чынын айтты.

— Мен андан кандайдыр, бир жапайы күчтү сезгенсийм. Бул жапайы карышкыр, тап берүүгө даяр турган калдыркандуу жылан, заардуу сколопендра! [3]— деди Ареллано.

— Ал — революциянын нак өзү, анын духу, жалыны, — деди Вэра, — кулак укпаган укмуштуу ырайымсыз кек алуунун ишке ашышы. Ал — түн тынчтыгында бой сергиткен кыямат кайымдын периштеси.

— Ривера жөнүндө ойлосом ыйлагым келет, — деди Мэй Сэтби. — Анын жакын көргөн достору да жок. Ал элдин баарын жек көрөт. Анын бизге азыраак байыр алып жүргөнүнүн себеби — биз анын тилегинин ишке ашышына данакер болгондугубузда гана. Ал жалгыз, жападан жалгыз… — Аялдын үнү буулугуп, көздөрү тунарыктай түштү.

Риверанын турмушу чынында да сырдуу эле. Бир жума жоголуп кеткен кездери болот. Бир жолу ал толук бир ай көзгө көрүнгөн жок. Ал дайыма кайрылып келгенин эч ким менен бир ооз да үн катпастан алтын тыйындарды Мэй Сэтбинин столуна таштап коё турган. Андан кийин ал кайрадан өзүнүн убакытын күндөп, жумалап Хунтага жумшачу. Анан бир топ мезгилден кийин Хунтанын имаратына бир ирет таң эртең менен ирең-бараңда же кечинде кечирээк кирип чыгып, анан керели-кечке жоголчу. Бир күнү Ареллано анын түн ортосунда арип терип отурган жеринен үстүнөн чыкты: манжалары балтайып шишип, айрылган эриндери алигече канталап турган.

II

Чечкиндүү кирише турган мезгил жакындап калды. Канткен менен революциянын тагдыры Хунтанын колунда эле, ал эми Хунта болсо эң кыйын абалда калган. Мурункуга караганда да акча өтө зарыл керек болду, бирок аны табуу кыйындагандан кыйындады. Патриоттор өзүлөрүнүн акыркы тыйын-тыпырына чейин берип бүтүшүп, башка берер эчтекелери калган эмес. Сезондуу иштеген жумушчулар — мексикалык качкын дыйкандар Хунта үчүн өзүлөрүнүн жарыбаган эмгек акыларынын жартысын курман кылышты. Бирок ал акчалар чендеген да жок. Көп жылдан берки оор эмгек, подполдук жашыруун иштер өз натыйжасын берүүгө даяр турган эле. Убакыт жетти. Революциянын бышып жеткен убагы болчу. Дагы бир секирик, акыркы жолу баатырдык аракет айкалышса эле жеңиш жарк дей түшкөн турат. Хунта өзүнүн Мексикасын жакшы билчү. Революция бир жолу эле дүрт дей түшсө, андан ары өз камын өзү жемек. Диастын араң кармалып турган саясый бийлиги түп-тамырынан бери урап түшмөк. Чет ара да көтөрүлүшкө даяр турат. Бир янки өзүнүн «Дүйнөнүн индустриалдык жумушчулары» деген уюмундагы жүздөй жолдошу менен Төмөнкү Калифорния үчүн күрөштү баштоого буйрукту гана күтүп турат. Бирок ал куралга муктаж. Куралга бардыгы — социалисттер, анархисттер, профсоюздардын нааразы болгон мүчөлөрү, айдалып кеткен мексикалыктар, кулдуктан качкан дыйкандар, куугунтук жеп, полициянын түрмөсүнөн араң бошонуп, бир гана максатты — мүмкүн болушунча аябай салгылашууну көздөгөн Кер д’ — Ален менен Колорадонун тоо жумушчулары, акырында, кадимки авантюристтер, бакытты оңой эле жерден издегендер, кесептер, иши кылып, ушу кездеги аябагандай чаташкан амалдын бардык саркындылары, бардык таштандылары да муктаж эле.

Хунта булардын баары менен байланышта болчу. Мылтык жана патрон, патрон жана мылтык! — бул басылбаган ач кыйкырык Атлантика океанынын жээктеринен тынымсыз угулуп жатты. Мына ушу кек алууга кекиртегин созгон ар кошкондон бир кошкондорду чек арадан өткөрүп жиберсе эле болду — революция дүрт дей түшмөк. Таможнялар, Мексиканын түндүктөгү порттору колго алынмак. Диас каршылык көрсөтө алмак эмес. Ал өзүнүн негизги күчтөрүн аларга каршы жиберүүгө даай албайт эле, себеби, Түштүктү кармап туруу керек болчу. Бирок жалын Түштүккө да өтмөк. Эл жалпы-аламан көтөрүлмөк. Шаарлардын коргону кулап, штаттын артынан штат алардын колуна өтүп, акыры аягында, революциянын жеңиштүү армиясы Диастын эң акыркы тирегин — Мексико шаарын туш-тушунан жыш курчап алмак. Бирок акчаны кантип табуу керек? Алардын ичинде куралдарды колдоно билүүчү ары чыдамсыз, ары көжөлгөн чыдамкай адамдар да бар. Алар курал сата турган, каалаган жерге аны жеткизип бере турган соодагерлерди да билишет. Бирок революцияга узак даярдык көрүү Хунтаны алсыратып салган. Эң акыркы доллар жумшалып бүтүп, эң акыркы булак түгөнүп, эң акыркы ач-жылаңач патриоттун колунда бары бүт алынды, улуу иштин тагдыры болсо асман менен жердин ортосунда калтылдап турду. Мылтыктар менен патрондор! Жарды батальондор да куралданууга тийиш. Бирок кандай жол менен? Рамос конфискацияланган короо-жайын ойлон, көзүн кылгыртат. Ареллано жаш кезинде дүйнөнүн кадырын билбегендигине өкүнүп, өзүн-өзү жемелейт. Мэй Сэтби Хунтанын адамдары баштатан үнөмдүү болушса, абал мындайча болбойт эле деп ойго чөмүлдү.

— Мексиканын боштондукка чыгышы бир нече эле миң долларга байланыштуу болуп турганын карачы! — деп Паулино Вэра үн катты.

Баарынын тең иреңдеринен үмүт үзгөндүк байкалып турду. Акча береби деп үмүт кылып, ишенип жүргөн акыркы адамы Хосе Амарильо өзүнүн мекени Чиуауада туткунга алынып, ат сарайынын жанында атылып кетти. Бул кабар аларга азыр эле жетти. Тизелеп отуруп, жер таманды кырып, тазалап жаткан Ривера башын өйдө көтөрдү. Жеңи түрүлгөн самындуу кир колуна кармаган щёткасы кыймылдабаган бойдон катып калды.

— Беш миң акча менен иш бүтөбү? — деп сурады ал.

Бардыгы тең аң-таң калышты. Вэра оор дем алып, башын ийкеди. Сүйлөөгө чамасы келген жок, бирок ошол замат анын оюнда үмүттүн шооласы жарк дей түштү.

— Андай болсо мылтыктарды камдата бергиле, — деди Ривера. Андан кийин ушул убакытка чейин эч ким анын оозунан уга элек узак сөзгө кирди: Убакыт кымбат. Үч жумадан кийин мен силерге беш миң сом алып келип берем. Бул жакшы мезгил болот. Күн жылыйт, согушуу да оңой болот. Менин колуман келген жардамым ушул.

Вэра өз оюндагы жарк дей түшкөн үмүттөн күдөр үзүп жибергенсиди. Анткени, булардын баары чындыкка окшобогондой көрүндү. Ал ушул революциялык оюн менен аралашкандан бери көксөгөн тилектердин далайы көккө учкан болчу. Ал революция үчүн жер таман жууп жүргөн апан-сапан балага туруп ишенсе, бир туруп ишенгиси келген жок.

— Сен жинди болуп турасыңбы? — деди ал.

— Үч жумадан кийин — деп жооп берди Ривера. — Мылтыктарды камдата бергиле.

Ал өйдө туруп, көйнөгүнүн түрүлгөн жеңин түшүрүп, күрмөсүн кийди.

— Мылтыктарды камдата бергиле, — деп кайталады ал. — Мен кеттим.

III

Бир топ тополоңдон, чакчелекейден, телефон аркылуу учу-кыйры жок сүйлөшүүдөн жана кер-мур айтышуудан кийин Келлинин конторунда түнкү кеңешме өтүп жатты. Келлинин жумушу башынан ашып кеткен, анын үстүнө иши оңунан чыкпай, кыйшаңдап турган болчу. Ал Билли Карти менен беттештирүү үчүн мындан үч жума мурун Денни Уордду Нью-Йорктон алдырган, бирок Картинин колу сынып, эки күндөн бери спорттук кабарчылардын көзүнө көрүнбөй, бекинип төшөктө жатат. Аны алмаштыра турган эч ким жок. Келли, Батыштын жеңил салмактуу боксёрлорунун баарына телеграмма жаадырды, бирок алардын башка келишимдер боюнча беттешүүлөрү болгондуктан келүүгө колдору тийбеди. Мына эми анча ишенимдүү болбосо да, анын өчкөн үмүтү кайта тутангансыды.

— Кыязы, сен, тартынчаактардан эмес окшойсуң, — деди Келли Риверага караар-карамаксан болуп.

Ривера жек көрүп, жутуп жиберүүчүдөй акырая тиктеди, бирок иреңинде камырабагандыгы билинип турат. Ал:

— Мен Уордду узунунан салам, — деген сөздү гана айтты.

— Сулатарыңды кайдан билесиң? Анын кандай мушташканын деги көрдүң беле?

Ривера унчуккан жок.

— Ал сени, эки көзүн жумуп туруп, бир колу менен сулата муштайт!

Ривера ийнин куушуруп койду.

— Эмне, сенин тилиң байланып калганбы? — деп кобурады контордун директору.

— Мен аны узунунан салам.

— Деги сен мындан мурун бирөө менен беттешип көрдүң беле? — деп сурады Майкл Келли.

Майкл директордун бир тууганы. «Иеллоустоундо» анын өзүнүн тотализатору[4] бар жана боксёрлордун беттешүүлөрүнөн көп акча тапчу.

Ривера жооп берүүнүн ордуна аны акырая карады. Спортсмен түспөлдөш жаш катчысы бырс күлүп жиберди.

— Болуптур, сен Робертсти билчү белең? — деди Келли жымжырттыкты биринчи бузуп. — Мен ага киши жибердим. Ал азыр келет. Сырткы кебетең көзгө комсоо, анчалык дамең жок, ошондо да отуруп аны күткүн. Мен көпчүлүктү алдагым келбейт. Тамаша эмес — алдыңкы катардын билеттери он беш доллардан сатылып жатат.

Робертс кызымтал болуп келди. Ал узун бойлуу, арыкчырай, жүрүш-турушу кашаң, жай сүйлөгөн адам болчу. Келли аны-муну деп отурбастан, түз эле иш жөнүндө сүйлөдү.

— Угуп туруңуз, Робертс, сиз мына бу кичинекей мексикалыкты таап, боксёр кылып чыгардым деп мактанган элеңиз. Картинин колу сынганы сизге маалым чыгар. Ошентип мына бу мексикалык арсыз күчүк Картинин ордуна чыгам деп көкүрөгүн койгулап жатат. Сиз буга эмне дейсиз?

— Бардыгы жайында, Келли, — деп ал жай жооп кайтарды. — Ал мушташууга жарайт.

— Сиз, мүмкүн, ал Уордду уруп жыгат дээрсиз? — деди Келли какшыктап.

Робертс бир аз ойлонуп калды.

— Жок, мен антип айта албайм. Уорд — чебер боксёр, ринганын падышасы. Бирок Ривераны буйдамга келтирбей селейтүүгө анын чамасы келбейт… Мен Ривераны жакшы билем. Бул апкаарыбаган адам, эки колу менен тең бирдей жакшы муштайт. Ал сизди каяк жагынан болбосун узунуңуздан сулатат.

— Анын баары арзыбаган иш. Андан көрө, ал элди канааттандыра алабы, жокпу? Мына ушул жагы керек. Сиз өмүр бою боксёрлорду тарбыялап өстүрүп жана машыктырып келдиңиз. Мен сиздин ой-пикириңизге толук баш ием. Бирок эл буга жумшаган өз акчасына ыракаттанып кеткиси келет. Ошол ыракатты бул бала элге көрсөтө алабы?

— Сөзсүз, ал турмак, бир топко чейин Уорддун эсин аябай оодарат. Сиз бул баланы билбейсиз, а мен билем. Ал — менин ачкан жаңылыгым. Апкаарыбаган адам! Анык лөктүн өзү! Бул тубаса талант менен таанышкандан кийин Уорд аябай таң калат, аны менен бирге силер да таң каласыңар. Ал Уордду узунунан салат деп мен талашпайм, бирок ал силерге бир керемет көрсөтөт! Бул жаңы чыгып келаткаң жылдыз!

— Эң жакшы, — деп Келли өзүнүн катчысына бурулду да: — Уордго телефон чалыңыз. Ылайыктуу бирдеме табылып калса, чакыртамын деп аны эскерткен элем. Ал азыр ушуерде, «Иеллоустоундо». Эл арасында кекирейип, өзүнө атак-даңк чогултуп жүрөт. Анан Робертске кайрылып: — Ичкилик менен кандайсыз? — деп сурады.

Робертс вискадан жутуп алып, сөзгө кирди:

— Бул баланы кандайча такшалтканымды мен сизге али айтып бере элекмин. Мындан эки жыл мурун ал машыгуу залдарында пайда болду. Мен Прэйнди Дилэни менен беттештирүүгө даярдап жүргөм. Прэйн — абдан ачуулуу адам. Ырайымдуулукту андан күтүүгө болбойт. Ал Дилэнини жакшы эле төпөштөдү, андан кийин өз ыктыяры менен беттеше турган адамды издеп, эч таба албай койдум. Айла кетти. Ошентип турганда, күтпөгөн жерден ушул ар кимдин тепсендисинде жүргөн мексикалык ач-жылаңач бала көзүмө чалдыгып калды. Мен аны шап кармап алып, мээлейди кийгизип, дароо ишке чектим. Ийленген кайыштай чыдамкай, бирок күчү азыраак. Анын үстүнө бокстун эрежеси жөнүндө тырнактай да түшүнүгү жок. Прэйн аны аябай жанчты. Бирок кирпигинен тартса жыгылгыс болуп, араң эле жаны калса да, такыр эстен таңганга чейин эки раунд чыдады. Ачка — мына ошондо да ушинтти. Өз энеси тааныбагандай болуп бети-башынан тамтык калган жок, мен ага жарым доллар берип, аябай тойгузуп, коё бердим. Анын тамакты кандай жегенин көрсөң — шумдук! Көрсө, эки күндөн бери оозуна наар албаптыр. Эми мындан ары ал быякка баш баккыс болду го деп ойлодум. Андай болуп чыккан жок. Эртеси эле күнү ал бети-башын көк ала кылып кайта келди, бирок дале баягы жарым доллар менен бир жолу жакшы оокатка тоюуга бел байлаган түрү бар. Бара-бара ал абдан күч алды. Тубаса боксёр жана шумдуктай чыдамкай! Анда жүрөк жок. Анын жүрөгү жүрөк эмес эле бир тоголок муз. Мен билгенден бери бул бала он ооз сөздү катары менен сүйлөй элек.

— Мен аны билем, — деди катчы . — Ал сиздин кызыкчылыгыңыз үчүн көп иштеди.

— Биздин атактуу боксёрлорубуздун баары аны менен беттешип, өздөрүн сынап көрүштү, — деди Робертс анын сөзүн ырастап. — Ошентип, ал тигилерден көп нерселерди үйрөндү. Менин байкашымда, ал алардын далайын оодара салгандай. Бирок анын жүрөгү боксту жактырбайт. Менимче, ал биздин кесипти түк сүйбөйт окшойт. Менин байкашымда ошондой.

— Кийинки айларда ал ар түрлүү майда клубдарда чыгып жүрдү, — деди Келли.

— Ооба. Бирок антүүгө эмне себеп болгонун билбейм. Же, балким, ышкысы түшө калдыбы? Ушул убакыттын ичинде ал далайды уруп жыкты. Болду, болбоду ага акча керек; кийим-кечеги оңолбогону менен акчаны жакшы эле көп тапты. Айтор кызык неме! Кайда жүрүп, кайда турганын, эмне иштеп, эмне кылганын жан билбейт. Жадаса, ишке айланышып жүргөндө да, жумушту бүтөр замат көздөн кайым болот. Кээде жумалап житип кетет. Эч кимдин акыл-насаатын укпайт. Буга кожоюн болгон адам бат эле байыйт; бирок муну менен сүйлөшүү, келишүү кыйын. Көрөрсүз, келишим түзгөнүңүздөн кийин бул бала акчанын баарын акидей асылып жүрүп колмо-кол алууга тырышат.

Дал ушул кезде Дэнни Уорд кирип келди. Бул өзүнчө бир барып турган салтанаттуу келиш болчу. Жанына кожоюну менен машыктыруучусун ээрчитип, ак көңүлдүүлүк менен шаттуулуктун бардыгын жеңүүчү куюндай шуулдап кирип келди. Учурашуу, чукуп тапкандай тамаша, курч сөздөр оңго да, солго да ыксыз ыргып, бардыгы күлүмсүрөп тосуп алчу. Чын көңүлдөн чыкпаса да, анын кылык-жоругу мына ушундай эле. Уорд мыкты актёр болчу, ошондуктан өз оюнда шаттуулукту ийгиликке жетүүдөгү эң кымбат жолдордун бири деп эсептей турган. Чындыгында бул алды-артына сак, оор басырыктуу боксёр жана айла менен баюуну көздөгөн көпөс болчу. Калгандарынын баары анткорлонуу эле. Аны билгендер же аны менен иштеш болгондор бул азаматты акча маселесинде барып турган шылуун деше турган. Бардык өзүнө тийиштүү маселелер талкууланган жерлерге өзү катышчу, ошондуктан эл, ээрчип жүргөн анын кожоюнун анчейин бир каракчы деп аташчу.

Риверанын түзүлүшү кандайдыр өзгөчө эле. Анын кан тамырларында жалгыз испан каны гана эмес, аны менен бирге индеец каны да бар болчу. Ал үн катпастан бурчка жабышып былк этпей отурат. Тек гана анын кара көздөрү отургандарды кыдырекейинен улам бирөөнүн иреңине кадалып, бардыгын көрүп-билип, сезип жаткан сыяктуу.

— Мынабу турбайбы! — деди Дэнни, өзүнүн болочок беттеше турган адамын сынаганындай баштан-аяк карап чыгып. — Саламатчылыкпы, эски тааныш!

Көзүнүн чаары чыгып, ачууланып, Дэннинин саламына Ривера жооп кайтарган да жок. Бардык грингону[5] анын кыртышы сүйүүчү эмес, ал эми муну болсо бүткүл дити менен жек көрүп калды.

— Мына ошондой де! — деп Дэнни куудулданып, өзүнүн кожоюнуна кайрылды. — Калп айтпасам, ушу мен дүлөй-дудук менен беттешип жүрбөйүн? — Күлкү басаңдагандан кийин, дагы куудулданып: — Эгерде силердин колуңарга араңдан-зорго илингени ушул болсо, Лос-Анжелос аябай жакырланган окшойт. Муну кайсы балдар бакчасынан алып келдиңер?

— Бул мыкты жигит, Дэнни, ишенип кой мага! — деп Робертс жайгаштыра сүйлөдү. — Муну жеңүү — сен ойлогондой анча оңойго түшө койбойт.

— Анын үстүнө билеттин жартысы сатылып да кетти, — деп муңканды Келли.

— Ушуга болсо да макул болууга туура келет, Дэнни. Мындан караандуураакты түк издеп таба албай койдук.

Дэнни Риверага дагы бир жолу тоотпогондой көз чаптырып чыгып, күрсүнүп койду.

— Муну менен анчейин гана алектенүүгө туура келет, болбосо дароо жаны чыгып кетпесе болду.

Робертс бырс күлүп жиберди.

— Акырын, акырын, — деп токтотту Дэннинин кожоюну. — Сырын билбеген душмандан ар качан запкы жеп калуу мүмкүн.

— Болуптур, болуптур, ал эсте болот, — деп жылмайды Дэнни. — Урматтуу калктын моокусун кандырыш үчүн адегенде мен аны менен маектеше алышууга даярмын. Он беш раундду кандай дейсиз, Келли?.. Андан кийин аны нокаут согом да!

— Болуптур, — деп жооп берди Келли. — Бирок көпчүлүк чыны менен ишенгидей болсун.

— Анда ишке киришелик… — деп андан кийин Дэнни ичинен эсеп жүргүзүп, бир азга токтоло калды. — Демек, Карти менен болучу беттешүүдөгүдөй эле жалпы жыйымдын алтымыш беш проценти. Бирок башкача бөлүштүрөбүз. Мага сексен проценти жетет. — Анан кожоюнуна кайрылып: — Жетеби? — деп сурады.

Тигил башын ийкеди.

— Сен түшүндүңбү? — деп Келли Риверага кайрылды. Ривера башын чайкады.

— Анда угуп тур, — деди Келли. — Жалпы акча — түшкөн жыйымдын алтымыш беш проценти болот. — Сен жаңыдан боксёр болуп жүрөсүң, сени азыр эч ким билбейт. Дэнни экөөңөр төмөнкүчө бөлүшөсүңөр: сексен проценти ага, жыйырмасы сага. Бул адилеттүүлүк болот. Туура эмеспи, Робертс?

— Абдан адилеттүүлүк, Ривера, — деп ырастады Робертс. — Сенин али атагың чыга элек да.

— Жалпы жыйымдын алтымыш беш проценти канча акча болот? — деди Ривера билгиси келип.

— Мүмкүн, беш миң, мүмкүн сегиз миң да болушу ыктымал, — деди Дэнни түшүндүрүүгө ашыгып. — Иши кылып ушунун айланасында. Сенин үлүшүңө бир миңден бир миң алты жүз долларга чейин тиет. Мен сыяктуу атактуу боксёрдон таяк жегениң үчүн ушунча алсаң, бул жаман эмес. Буга эмне дейсиң?

Ушуерден Ривера аларды таң калтырды.

— Кай жеңгенибиз бүт баарын алабыз, — деп ал кесе айтты.

Жымжырттык өкүм сүрдү.

— Мына кызык! — деп акыры үнүн чыгарды Уорддун кожоюну.

Дэнни башын чайкады да:

— Мен башыман далайды өткөргөм, — деди ал, — Мен судьядан же айланадагылардын эч кимисинен күдүктөнбөйм. Мен байге жыюучулар жөнүндө жана кээде кездешүүчү куулук-шумдуктар жөнүндө эчтеке айтпаймын. Бир гана айтаарым: мен буга көнө албайм. Жеңээрин жеңем. Ким билет — мүмкүн колумду сындырып аламбы? Же кимдир-бирөө ичирип, мас кылып коёбу? — деп башын менменсип силкип койду да: — Жеңсем да, жеңилсем да баары бир — сексен процентин мен алам! Сиз эмне дейсиз, мексикалык? — деп сурады.

Ривера башын чайкап койду.

Дэннинин күйбөгөн жери күл болуп, башкача сүйлөдү:

— Болуптур эмесе, мексикалык ит! Ачуума тийдиңби — дал эми мен сенин башыңды балжа-балжа кыламын.

Робертс акырын ордунан туруп, экөөнүн ортосуна тура калды.

— Кай жеңгенибиз бүт баарын алабыз, — деп Ривера мостоюп туруп кайталады.

— Эмне сен, мынча эле айтканыңан кайтпайсың? — деп сурады Дэнни.

— Мен сизди узунуңуздан салам. Дэнни пальтосун чече баштады. Бул анчейин сыр көрсөтүү экенин анын кожоюну жакшы билчү. Эмнегедир пальтосу да чечилип кеткен жок, бир аздан кийин дээрлик өзүнөн өзү соолуктту. Бардыгы тең анын чачпагын көтөрүп, аны жакташат. Ривера жападан-жалгыз калды.

— Сөз ук, акмак! — деп Келли түшүндүрө баштады, — Кимсиң сен? Эч ким эмессиң! Бар болгону — кийинки убактарда бирин-эки жергиликтүү боксёрлорду жеңгениңби, аны биз жакшы билебиз. Дэнни болсо атактуу, мыкты боксёр. Эмки жолку беттешинде ал чемпиондук наамды талашат. Сени эл билбейт. Лос-Анжелостон башка жерде сенин кабарыңды уккан эч ким жок.

— Ушул беттешүүдөн кийин эл сонун угат, — деп Ривера ийнин куушуруп, жооп берди.

— Ушу сен өз оюңда мени жеңем деп турасың го? — деп Дэнни чыдай албай айкырды.

Ривера башын ийкеди.

— Өзүң эле ойлоп көрчү, — деп Келли үгүт-насаат айта баштады. — Сенин атагыңдын чыгышына ушунун өзү канча себеп экенин баамдап көрчү.

— Мага акча керек, — деди Ривера.

— Сен миң жыл мушташсаң да мени жеңе албайсың, — деп Дэнни көтөрүлө сүйлөдү.

— Анда эмне үчүн макул болбойсуң? — деди Ривера. — Эгерде акча өзү эле келип колуңузга түшүп жатса, аны алуудан эмне качасыз?

— Жакшы болот, мен макулмун, — деп Дэнни шарт айтты. — Шашпагын досум, сени рингада өлөрчө кылып ийлеймин! Тапкан экенсиң ойной турган кишини! Шартты жазыңыз, Келли. Жеңген киши акчаны бүт алат. Муну газетага жарыялагыла. Биерде иш — өз ара араздыкта экенин да маалимдегиле. Бу баланын акесин таанытам!

Келлинин катчысы жаңы эле жаза баштаганда, Дэнни аны күтпөгөн жерден тык токтотту.

— Токто! — деди да, Риверага бурулду. — Таразага качан түшөбүз?

— Чыгардын алдында, — деп жооп берди тигил.

— Эч качан андай болбойт, бетсиз бала! Эгерде жеңген киши акчаны бүт ала турган болсо, таразага эртең менен саат ондо түшөбүз.

— Анда жеңген киши бүт алабы? — деп Ривера бышыктап сурады.

Дэнни ооба дегендей башын ийкеди. Маселе чечилди. Эми рингага ал чымырканып, бардык күчү менен чыга турган болду.

— Таразага саат ондо, ушуерде түшөбүз, — деп жаздырды Ривера.

Катчынын калеми кайтадан жорголоду.

— Бул, артыкбаш беш кадак деген сөз, — деди Робертс нааразылыгын билдирип. — Сен алдатып койдуң, көп жеңилдик бердиң. Уттурдуң. Дэнни эми өгүздөй күчтүү болуп келет. Келесоо! Ал эми сени сөзсүз узунуңан салат. Жеңүүгө сенин кичинекей да илинчегиң калган жок.

Жооп берүүнүн ордуна Ривера аны акырая жаман көзү менен тиктеп, тим болду. Башкаларга караганда дурус киши деп жүрчү эле, эми бул грингону да жек көрүп калды.

IV

Ривера рингага чыкканда аны эч ким элес алган жок. Саламдашуу иретинде бирин-экилер кол чабымыш болушту. Көпчүлүк эл ага ишенбеди. Ал улуу Дэннинин чеңгелине түшкөн козу сыяктуу эле. Анын үстүнө, эл нааразы болуп иренжип отурган. Эл Дэнни Уорд менен Билли Дартинин моокумду кандыра турган кызык салгылашуусун күткөн болчу, ал эми мынабу кебетеси кеткен кичинекей жаңы үйрөнчүк менен канааттанууга туура келип олтурат. Дэннини жактап, бирөөгө каршы эки, жадаса, үч киши доо сайыша кеткенинен эле көпчүлүктүн нааразылыгы айкын билинди. Ал эми элдин жүрөгү акча сайган кишисин жактаары белгилүү. Мексикалык жигит өз бурчунда көпкө күтүп отура берди. Минуталар жай өтүп жатты. Дэнни көпкө күттүрдү. Бул анын мурдатан берки амалы болчу, бирок аны жаш үйрөнчүктөргө ар дайым жазбай колдоно турган. Жаш үйрөнчүк мына ушинтип, өзүнүн жеке коркунучу жана тамекинин түтүнүнө ышталып, көпчүлүк менен жападан жалгыз бетме-бет отуруп, өзүнөн өзү жүдөп бүтчү. Бирок далай жолу сыналган амал бул жолу өз атагын актай алган жок. Робертстин айтканы чын чыкты: Ривера кебелип да койбоду. Жаратылыш жагынан ушу отургандардын баарынан ары өтө назик, ары ачуулуу жана таасир берүүчү болсо да аларды ал биерде сезбестен отура берди. Анын жеңилиши тууралу айлана-чөйрөнүн жоромол чечими анын капарына кирип-чыккан жок. Анын секунданттары бул кандуу оюндун балит таштандылары, саркындылары, абийири жок кыянатчыл, колунан иш келбеген зээнсиз гринголор эле. Өз жагынын сөзсүз жеңиле тургандыгына алар да шек санашкан жок.

— Эми көзүңдү кара, эсиңде болсун, — деди Спайдер Хагэрти аны эскертип. Спайдер башкы секундант болчу. — Мүмкүн болушунча көпкө чыда — Келлинин буйругу ушундай. Болбосо, бул да жалган оюн дешип бүт Лос-Анжелоско чуу көтөрүшөт.

Булардын бардыгы көңүл көтөрүүгө жардам бере албады. Бирок Ривера эчтеке сезген жок. Ал боксту жек көрчү. Бул, жек көрүмчү гринголордун жек көрүмчү ойну болчу. Бул оюнду ал машыгуунун огу катары ачкалыктын айынан гана баштаган. Өзүнүн бокс үчүн жаралгандыгын ал элеске алгысы келчү эмес. Бул кесипти жек көрчү. Хунтага келгенге чейин Ривера акча үчүн беттешкен эмес, бирок мунун оңой олжо экенине кийин гана түшүндү. Ал, адамзаттын өзү жек көргөн кесибинин чоң ийгилигине жетишкен биринчи уулу эмес эле. Иши кылып Ривера кыялга берилип убара болуп отурган жок. Бул беттеште, жеңип чыгарына ал толук ишенди. Башка ылаажы жок болчу. Ага ушунчалык дем берип жаткан зор күч залдагы жык-жыйма отургандардын эч кимисинин үч уктаса түшүнө кирип чыкпайт эле. Дэнни Уорд акча үчүн, ошол акчага сатып алына турган оңой турмуш үчүн мушташат. Эмне үчүн мушташканы жаткандыгы Риверанын да көз алдынан саналып өттү. Ушул бурчта өзүнүн амалкөй душманын күтүп отурган мезгилде, анын телмирген көз алдында укмуштуу жана коркунучтуу көрүнүштөр сүлүк сыяктуу жылжып өтүп жатты. Ал Рио-Бланко гидростанциясынын аппак дубалдарын көрдү. Ачыккан жана кыйналган алты миң жумушчунун, он цент үчүн бир сменаны толук иштеген жети-сегиз жашар балдарды көрдү. Боёкчу-жумушчулардын тирүү арбактай купкуу өңүн да көрдү. Ал, ушу цех жөнүндө «өзүн өзү өлтүрүүнүн камерасы» деген атасынын сөзүн эстеди, анткени — мындагы бир жылдык мээнет ажал менен барабар эле. Ал өзүлөрүнүн кичинекей патиосун[6] жана энесин көз алдына келтирди. Энеси дайыма жупуну чарбачылыгы менен алпурушуп, колу бошобосо да, эт жүрөгүн элжиретип, уулун бир мезгил эркелетүүгө жана сүйүүгө эптеп убакыт тапчу. Москоол, кең далылуу, узун мурут атасын көз алдына элестетти.

Атасы бардык адамга сүйкүмдүү мамиле кылчу, анын жүрөгүндөгү жоомарт сүйүүсүнүн ташкыны энеге жана короонун бир бурчунда ойноп жүргөн кичинекей балага да төгүлө турган. Ошол кездерде ал Фелипе Ривера эмес, Фернандес эле: ал атасы менен энесинин кошмо фамилиясында жазылуучу. Анын өз аты Хуан болчу. Кийинчерээк ал экөөнү тең өзгөрттү. Фернандес деген фамилияны полициянын префектилери[7] менен жандармалары аябай жек көрчү.

Барып турган ак көңүл кайран Хоакин Фернандес! Ал Риверанын көзүнө көп элестечү. Ал убакта бала эчтемеге түшүнчү эмес, бирок эми жигит болгон кезинде артына кылчайгандан кийин көп нерсеге түшүндү. Анын көз алдына атасы кичинекей басмакананын тамга терүүчү кассасынын жанында тургандай же болбосо үстү кагазга жык толгон столдо отуруп алып кыйшык-куйшук жолдордуүзгүлтүксүз ашыгып жазып отургандай болуп көрүнөт. Жумушчулар топ-топ болуп алааматтай караңгы түндү жамынып, анын атасына келишип, учу-кыйры жок, узакка аңгемелешкенде ал кичинекей мучачо [8]төшөгүндө уктабай тыңшап жаткан кызык кечтерди кайтадан башынан өткөргөндөй болду. Кайдадыр алыс жактан анын кулагына Хагэртинин үнү угулду:

— Эч качан адегенде эле жата калчу болбо. Буйрук ошондой. Алган акчаңа жараша таяк жегин!

Он минут өттү, бирок Ривера али өз бурчунда отурат. Дэнни көрүнбөйт: кыязы, Ривераны мүмкүн болушунча таптакыр жүдөтүп бүтөйүн деген окшойт. Риверанын көз алдынан жаңы көрүнүштөр жылып өтүп жатты. Забастовка, тагыраак айтканда локаут[9], себеби Рио-Бланконун жумушчулары Пуэблодо көтөрүлүшкө чыккан өз боордошторуна жардам беришти. Ачкачылык, тоого жержемиштерди терүүгө, өсүмдүктөрдүн түбүн казууга, чөп-чар жулууга баруу — алар мына ушулар менен өзөк жалгап, кабыргалары кайышчу. Андан кийинки шумдуктар: Компаниянын дүкөнүнүн алдындагы ээн жер, миңдеген арып-ачкан жумушчулар, генерал Росальо Мартинес жана Порфирио Диастын аскерлери жана мылтыктар, сан жеткис өлүм-житим… Алардын эч качан үнү өчпөй тургандай, жумушчулар түбөлүккө өз күнөөсүн өзүнүн каны менен жууй тургандай көрүндү.

Дагы бир түн! Вера-Крустагы акулаларга жем кылып жөнөтүлгөн араба-араба өлүктөр. Ал азыр ошол коркунучтуу дөбөлөрдү кайтадан боору менен жылып аралап, атасы менен энесин издеп жүргөнсүдү, ошентип жүрүп акыры алардын тамтыгы жок өлүктөрүн табат. Өзгөчө энеси эсинде калган: анын башы гана көрүнөт, көөдөнүн башка өлүктөр басып калган. Порфирио Диастын солдаттарынын мылтыктары кайтадан тарсылдай баштады, бала кайтадан жерге жабышып, кудум жарадар карышкырдай ары жылып кетти.

Толкуган деңиздин шуулдаганына окшогон чуру-чуу кулагына шак дей түштү, ошол замат жанына бир топ тренер менен секунданттарды ээрчитип ортоңку эшиктен кирип келаткан Дэнни Уордду көрдү. Отурган эл өзү алдын ала ыйгарган баатырды жеңиши менен куттуктап, дуулдагандан дуулдап элөөрүп кетти. Бардыгы ошонун гана атын атап, жалгыз ошону жактады. Жадегенде, керме аркандын астынан Дэнни лып этип рингага кирип келгенде Риверанын секунданттары да жылмайып, көңүлдөнө түшүштү. Анын иреңи жадырап күлүмсүрөөдө, ал эми Дэнни жылмайган сайын анын жүзүндөгү ар бир жери, жадаса көзүнүн кычыктары жана кареги да күлүңдөп турду. Дүйнө жүзү буга окшогон ак көңүл, жайдары боксёрду эч качан көргөн эмес. Анын иреңи жалпыга өзүн-өзү маалимдеп көрсөттү, чыныгы жайдарылыктын жана эч кандай коопсуз, бир жаңсыл көтөрүңкү көңүлдүн үлгүсү сыяктуу эле. Ал отургандардын баарын таанычу. Ал тамашалап, күлүп рингада туруп достору менен баш ийкешип саламдашып жатты. Арт жакта оолагыраак отуруп калып, өз кубанычын көзмө-көз туруп оозмо-ооз айта албагандар: «О, о, Дэнни» деп катуу кыйкырып жатышты. Ызы-чуу, тынымсыз кол чабуулар беш мүнөткө чейин созулду. Риверага көңүл бурган эч ким болгон жок. Анын бары-жогу такыр элеске алынбай калды. Спайдер Хагэрти гана олчойгон денеси менен ага эңкейди.

— Үрөйүңдү учуруп, акылыңдан шашпа, — деп эскертти Спайдер. — Эреже эсиңде болсун. Акыр аягына чейин чыда. Жатып калуучу болбо. Эгерде жатып калсаң, кийим чечүүчү жерде сенин сазайыңды колуңа берүү бизге тапшырылган. Түшүндүңбү? Өлсөң да мушташасың — ток этээр жери ушул!

Залда шатырап кол чабыла түштү: Дэнни теңтайлашын карай бет алып баратты. Ал эңкейип Риверанын оң колун эки колдоп алып, селкилдетип чын жүрөктөн кысты. Дэннинин жылмайган жүзү Риверанын бетине абдан жакындады. Мындай ачык спорттук сезимдин айкын белгисин көргөндө эл дагы дуулдады: беттеше турган кишиси менен ал өз бир тууганындай кездешип жаткан эле. Дэннинин эриндери кыбыр этти, өз кулактары укпаган сөздү эл изги, тилектештик куттуктоо экен деп жоруп, шаттуу чуулдап коё берди. Шыбыраган сөздөрдү Ривера гана укту.

— Кана сен, мексикалык чычкан, — деп тиштенип кышылдады Дэнни күлүмсүрөгөн калыбын жазбай, — азыр сенин жаныңды сууруп албасамбы!

Ривера кыймылдаган да жок. Өйдө турбастан, отура берди. Анын бардык жек көрүүсү көз карашына чогулду.

— Өйдө тур, иттин баласы! — деп отургандардан кимдир бирөө кыйкырып жиберди.

Көпчүлүк анын спортко ылайыксыз кылыгын күнөөлөп, чуулдата ышкыра баштады, бирок ал отурган ордунан козголгон да жок. Дэнни кайра артын карай жөнөгөндө, аны куттуктап дагы дүркүрөгөн кол чабылды.

Дэнни чечинип бүтөрү менен, таң калуу, мактоо добуштар угулду. Анын тула-бою көрктүү, ийкемдүү, сопсоо жана чымыр, булчуңдуу болчу. Териси аялдын терисиндей ууздай апапак жана упадай жумшак. Бул денеде келбеттүүлүк, чымырлык, ийкемдүүлүк жана күч айкалышкан. Муну ал толуп жаткан беттешүүлөрдө далилдеген. Бардык спорттук журналда анын сүрөтүн каршы-терши басып чыгарышты. Сокмо көйнөгүн чечүүгө Спайдер Хагэрти Риверага жардам берип жатканда, залда онтоо чыгып кеткенсиди. Анын кара күрөң, күңүрт териси анын тула-боюн дагы арык кылып көрсөттү. Булчуңдуу болчу, бирок өзүнүн теңтайлашына караганда жокко эсе сыяктуу эле. Бирок отурган эл анын көкүрөгүнүн жазылыгын байкабай калды. Ошондой эле, отургандар Риверанын булчуңунун ар бир тарамы улам көз ачып-жумганча күчкө келерин, Риверанын талыкпастыгын анын бүткөн боюна темирдей күч берип турчу нерв системасынын кылдаттыгын боолголоп билген эмес. Көпчүлүк отургандар он сегиз жашар кичинекей кара тору баланы гана көрүштү. Дэннинин жөнү болсо бир башка. Дэнни жыйырма төрт жаштагы жигит болчу жана анын тула-бою да москоол адамдын тула-боюндай эле. Алар судьянын акыркы инструкциясын угуу үчүн ринганын чок ортосунда турганда, бул айырмачылык андан бетер көзгө чалдыкты.

Кабарчылардын ары жагында отурган Робертсти Риверанын көзү чалды. Ал адаттагыдан да масыраак, сүйлөгөн сөзү мурдагыдан да жай чыккансыйт.

— Коркпо, Ривера, — деди Робертс созо айтып. — Эсиңде болсун, ал сени жеп койбойт. Алгачкы кысымдан коркуп кереги жок. Адегенде коргонгонсуп, анан утурлап, астын тосуп жибербей кой. Ал сени майып кыла албайт. Өзүңдү көнүгүү залдагыдай эле кармай бил.

Ривера анын сөзүн укмаксан болуп койду.

— Түнөргөн шайтандын баласы! — деп Робертс кобурап, жанындагы отурган коңшусуна кайрылды. — Такыр өзгөрбөптүр, мурда кандай болсо, ошо эле бойдон калыптыр.

Бирок Ривера эми айлананы адаттагы иренжиген, жек көрүү көз карашы менен тиктебей калды. Анын көз алдына учу-кыйры жок кылкылдаган катар-катар мылтыктар элестеп, андан башка эчтеке көрүнбөдү. Эң жогору жактагы баасы бир доллардык орундарга отурган ар бир адам ага мылтык болуп көрүнүп жатты. Анын бет алдында күнгө какталган, кунарсыз Мексика чеги тартылды; куралжаракка куштар болгон, ачып-арыган калың эл аны жээктеп каптап кетип бараткансыды. Ал ордунан өйдө туруп, өз бурчунда күтүп турду. Анын секунданттары керме аркандын астынан өтүп келишип, кендир орундукту алып кетишти. Ринганын тиги карама-каршы бурчунда аны карап Дэнни турат. Коңгуроо кагылар замат, кармашуу башталды. Отурган эл толкундап, уу-чуу боло түштү. Эч качан мындай курч башталган оюнду эл көргөн эмес. Беттешкендердин өз ара араздыктары бар деп газеталар туптуура жазышкан экен. Дэнни теңтайлашы менен өзүнүн ортосундагы аралыктын төрттөн үч бөлүгүн бир гана секирип, мексикалык баланы жалмап-жутуп жиберүчүдөй кебетеленип барды. Ал Риверага бир эмес, эки эмес, он чакты да эмес, куюндай уюлгуган таамай муштумдарды жамгырдай жаадырды. Ривера көрүнбөй калды. Ал тажрыйбалуу жана көрүнүктүү чебердин, ар кайсы бурчтан, ар бир ыңгайдан туруп таамай урган жана селдей каптаган муштумдарынын астына көмүлүп калды. Ал баш көтөрө албай, бүрүшүп, керме арканга барып жабыша түштү; судья экөөнү арачалап, ажыратып жиберди; бирок Ривера ошол эле замат кайра керме арканга барып кептелди.

Муну мелдеш, беттешүү деп эч ким айта албайт эле. Бул накта токмоктоо болчу. Боксёрлордун беттешүүлөрүн кызыгып көрүүчүлөрдөн башкалар болсо алгачкы минуталарда эле алда качан үрөйлөрү учуп кетмек. Дэнни чыны менен эле өзүнүн эмнеге жөндөмдүүлүгүн укмуштуудай ачык-айкын көрсөттү. Беттештин акыркы натыйжасы кандай болуп бүтөрүнө толук көзү жеткен элдин өз сүйгүнчүгүнө кызыгуусу чексиз ашынгандыктан, жадаса, мексикалыктын тирүү бары-жогун да байкабады. Көпчүлүк отургандар Ривераны такыр эстен чыгарып коюшту. Алардын көзүнө ал араң эле чалдыгат, анткени Дэннинин каардуу кысмагы аны элден далдаалап калган. Бир-эки минуттай убакыт өттү. Бир маалда эки боксёрдун ортосу айрыла түшкөн кезде, отургандар мексикалыкка көз чаптырышты. Анын эрди жарылган, мурдунан түтүктөп кан агып жүрөт. Ал бура тартып, кайра беттешке киргенде канталаган аркасындагы аркандын тагы даана көрүндү. Бирок анын болк этип койбогон көкүрөгүн, адаттагыдай сумсайыңкы оттой жанган көзүн отургандар байкаган жок. Чемпиондук наамга жетүүгө талаптангандардын далайы өз күчтөрүн текшерип, ага мындай муштумдардын далайын жумшашкан болчу. Ал булардын бир жолкусуна жарым доллар үчүн же жумасына он беш доллар үчүн чыдоого көнүп калган. Бул оор сабак болчу, бирок акыры жүрүп ал андан баар тапты.

Андан кийин күтпөгөн жерден таң каларлык окуя болду. Көз ачырбай айкалышкан муштумдар эмнегедир тып басылды. Рингада жалгыз Ривера гана турат. Жанатан бери атырылган Дэнни чалкасынан түшүп, сулк жатат! Ал теңселген да жок, жерге жай ычкынып барып жыгылбастан, тим эле эт-бетинен кетти. Риверанын сол колу менен капталга койгон муштуму аны көз ачып-жумганча чалгы менен чапкандай узунунан салды. Судья Ривераны мындай түртүп жиберип, мерт болгон алптын башына эңкейип туруп, секундаларды санап жатты.

Бир аз эсин жыйгандан кийин Дэннинин бүткөн бою диртилдей баштады. Мындай таамай өзөртө муштаган убактарда уу-чуу түшүп, кубанычтуу куттуктоолор менен тосуп алуу боксёрлордун беттешүүлөрүн ар дайым кызыгып көрүүчүлөрдүн адаты боло турган. Бирок алар азыр тымтырс. Баары күтпөгөн жерден болду. Залда отургандар ичтен тынып, чыдамсыздык менен секундалардын эсебин угуп жаткан кезде күтпөгөн жерден Робертстин:

— Ал эки колу менен тең бирдей иштейт деп мен айтпадым беле, — деген кубанычтуу үнү залды жаңыртты.

Бешинчи секундада Дэнни оодарылып, көмкөрөсүнөн жатты; судья жетиге чейин эсептегенде онду айта электе тогузду айтканда эле тура калууга камданып, чөгөлөгөн бойдон дем алды. Эгерде он деп эсептеген мезгилде Дэннинин тизеси жерден көтөрүлбөсө, анда ал жеңилмек жана беттешүүдөн чыкмак. Анын тизеси козголуп, жерден өйдө көтөрүлүп бараткан кезде ал тикесинен турган болуп эсептелет жана ошол мезгилде Ривера аны кайрадан өзөртө коюуга акылуу. Бирок Ривера иштин чыр-чатаксыз, тазасын көздөдү. Ал Дэннинин тизеси жерден кадимкидей өйдө көтөрүлгөн кезде муштоого камданып, Дэннини тооруп оңтоюна чыкты. Бирок судья ортого түшө калды. Секундаларды да өтө жай санап жатканын Ривера ачык түшүндү. Бардык гринго, кала берсе судья да ага каршы турду.

Тогуз деп санаар замат судья Ривераны ары катуу түртүп жиберди. Бул туура эмес болчу, бирок Дэнни өйдө турууга үлгүрүп, иреңине кайтадан күлүмсүрөө пайда болду. Ал, бүкчүйгөн бойдон бетин жана ичин колу менен тосуп коргоп, качырып сала берди. Эреже боюнча судья аны токтотууга тийиш эле, бирок ал анткени жок жана Дэнни тең тайлашына ач кенедей жабышып калды, ошону менен бирге секунд сайын өз боюна күч жыйып, эс алып жатты. Раунд аяктоого аз калган. Эгерде ал акырына чейин эптеп чыдаса, анда эс-учун жакшылап жыйыш үчүн толук бир минут анын карамагында болмок. Абалынын кыйындыгына карабастан, ал калп эле күлүмсүрөмүш болуп, эптеп аягына чейин чыдады.

— Баягысындай эле күлүмсүрөп жүрөт! — деп кимдир бирөө кыйкырганда, эл да жандуу күлүп жиберди.

— Бул мексикалыктын кандайча муштаганын шайтан билип болбойт! — деп шыбырады Дэнни тренёруна, секунданттар жан-алы калбай үстүнө түшө калып, аны сылап-сыйпап, жаткан кезде.

Экинчи жана үчүнчү раунддар көңүлсүз өттү. Ринганын таасынган королу жана куу Дэнни эптеп убакытты өткөрүп, биринчи раунддагы жеген катуу муштумдан оңолуш үчүн аракеттенип, кууланып жана амалданып жатты. Төртүнчү раундда ал кадимкидей оңолуп калган. Катуу запкы жеп, үрөйү учуп калса да, денесинин күчтүүлүгүнөн жана өзүнүн кайратынан улам эсин жыйып, күчүнө келди. Ырас, жаалданган, каардуу ыгын ал кайталап колдонгон жок. Мексикалык болсо укмуштай каршылык көрсөттү. Дэнни эми өзүнүн бардык тажрыйбасын, бар болгон айла-аракетин колдонду. Бул улуу устат, ыкчам жана билгич боксёр теңтайлашын уруп жыга албасына көзү жеткенден кийин, аны айла менен чарчатып суй жыкмак болду. Ривера бир жолу муштаса, ал үч жолу муштап жатты.

Нокаут уруп жыгуудан көрөкчө, бул пайдалуураак эле. Анткени коркунуч муштумдардын санында болчу. Талуу жерге эки колу менен бирдей муштоого укмуштай жөндөмдүү бул баланы Дэнни бир чети сыйлай баштаса, бир чети андан коркуп калды. Риверанын коргонуу мезгилинде сол колу менен кайра кайрып уруусу Дэннинин шаштысын кетирди. Ушул ыкты ал дембе-дем колдонгон сайын Дэннинин мурду, эриндери канжалап кетти. Бирок Дэнни да далай ыкманы биле турган. Мына ошондуктан ал чемпиондукка багышталган. Ал уруунун түрүн мушташтын мезгилинде өзгөртө билчү. Эми ал жакын жерден, жаадыра муштоого өттү, буга ал өзү да өзгөчө чебер болчу, мына ушул ык ага Риверанын коркунучтуу кайта кайрып уруусунан кутулууга мүмкүнчүлүк берди. Ал мексикалыкты бир нече жолу ээк, курсак талаштыра согуп, көкөлөтүп туруп, андан кийин жерге сулатканда, отургандар удаа-удаа дүркүрөтө кол чабышты. Судьянын убакытты ылдам санай тургандыгын билген Ривера мүмкүн болушунча бир тизесинде чөгөлөп туруп дем алды. Жетинчи раундда Дэнни ич талаштыра муштоонун акесин көрсөттү, бирок Ривера ага жыгылбастан теңселип гана тим болду. Аңгыча Дэнни анын эсин жыйгызбастан, экинчи жолу өзөртө муштап, арканга арта салып таштады. Ривера ылдый жакта отурган газета кабарчыларынын алдына барып кулап түшкөндө, алар аны кайра брезенттин четине жакын түртүп коюшту. Судья секундаларды ылдам санап жаткан кезде Ривера бир тизесинде чөгөлөп эс алды. Аркандын тиги жагында аны Дэнни аңдып турган. Ортого түшүүгө же Дэннини ары түртүүгө судьянын ниеттенген кебетеси көрүнбөйт. Отургандардын кубанычы койнуна батпай дуулдашат. Ошол кезде ары жактан:

— Жайлап ташта аны, Дэнни, жайлап ташта! — деген бирөөнүн кыйкырыгы угулду.

Улуп-уңшуган бир үйүр карышкырлардай болуп аны жүздөгөн кыйкырыктар сүрөп кетти. Дэнни колунан келгенин колдонду, бирок Ривера тогуз эмес, сегиз деп эсептегенде күтпөгөн жерден аркандын астынан шып этип рингага чыга түштү. Судья кайрадан колунан келишинче Ривераны какмалап, Дэнни аны муштап калгыдай кылып ага ыңгайлуу шарт түзүүгө аракеттенип жатты. Мындай иш адилетсиз судьянын гана колунан келмек. Бирок Ривера алгачкы калыбынан жазган жок жана улам барган сайын ар демеге ачык түшүнө баштады. Бардыгы адеттегидей болуп жатты. Бул жек көрүмчү гринголордун бирөө калбай адилетсиз эле! Тааныш элестер кайра көз алдынан өтө баштады: эрме чөлдөгү темир жолдор, жандармалар жана америкалык полициялар, түрмө менен полициялык кыйноочу орлор, суу тартмалардын жанындагы кайырчылар — булардын баары Рио-Бланко менен көтөрүлүштөрдөн кийинки укмуштуу жана оор кыйынчылыктар болчу. Өлкөдө жүрүп жаткан улуу кызыл революция анын көзүнө жаркыраган салтанаттуу жана даңктуу көрүндү. Мылтыктар! Мына, баары анын бет маңдайында турат! Жек көрүмчү адамдардын ар бири — мылтык сыяктуу болуп көрүнөт. Мылтык үчүн ал аябай салгылашат. Ал өзү да мылтык! Ал өзү — Революция! Ал Мексика үчүн жан аябай согушат!

Риверанын кылык-жоругу отургандардын кыжырын келтирди. Эмне үчүн ал, өзүнө багышталган муштумга туруп бербейт? Баары бир ал жеңилет, куру бекер көшөрө берүүнүн кереги эмне? Риверага жакшылыкты көздөгөндөр бар болгон күндө да эң аз болчу. Ар бир салгылашууларда сырдакана эмес жакка да доо коюп, мелдешкендер учурачу. Бул жолу Дэннинин жеңээрине көздөрү жетсе да, мексикалык үчүн доо койгондор да болушту: төртөө онго жана бирөө үчкө каршы доо коюп жатышты. Чын, алардын көбү Риверанын кайсы раундга чейин чыдарына мелдешишти. Анын алтынчы же жетинчи раундга чейин туруштук бере албастыгына аябагандай көп акча сайылды. Бул саам утуп алгандар өздөрүнүн тобокелге салган ишинин оңунан чыкканына аябай кубанышып, мексикалыкты куттуктап кол чабышты.

Риверанын жеңилгиси келген жок. Сегизинчи раундда Дэнни алдыртан ээк талаштыра коюуну кайталоого тырышып, аябай аракеттенди. Тогузунчу раундда Ривера элди дагы бир жолу таң калтырды. Ал бой тиреше түшкөн мезгилде лып акырын боюн кийин жыйрып, чегинип туруп, оң колу менен Дэннини кабыргага коюп калды. Жалгыз судьянын эсебине ишенген бойдон Дэнни жерге кулап түштү. Элдин үрөйү учуп кетти. Дэнни өзү казган орго өзү түшкөндөй болду. Анын оң колу менен ич талаштыра муштаган атактуу ыкмасы өз башына тийди. Тогузду эсептегенден кийин туруп келатканда Ривера ага катылууга умтулган жок. Ривера туруп келатканда ортого түшүүгө ниеттенбей тим туруучу судья бул жолу жаналы калбай Ривераны какмалап жиберди.

Онунчу раундда Ривера «оң колу менен төмөнтөн» бел курчоодон тартып ээк талаштыра эки жолу муштады. Дэннинин аябай ачуусу келди. Ал мурункусундай күлүмсүрөгөнүн жазбаганы менен, өзүнүн жаалдуу ыкмасын кайрадан колдоно баштады. Катуу кысымга алганы менен Ривераны баш ийдирүү анын колунан келген жок, ал түгүл дал ошол мөндүрдөй төгүлгөн жамгырдай жааган чабуул убагында Ривера аны үч жолу өзөртө муштады. Эми Дэнни акыл-эсин мурункудай тез жыя албай калды, ал эми он биринчи раундда анын абалы кыйындагандан кыйындай берди. Бирок ошондон тартып он төртүнчү раундга чейин ал өзүнүн боксёрдук бардык сапатын жана ыгын колдонуп, күчүн үнөмдөп сарп кылды. Андан тышкары ал тажрыйбалуу боксёрго гана белгилүү болгон жашыруун митайымдык ыкмаларды колдоно баштады. Ал арам ниет, амалдуу иштерди баштан-аяк пайдаланып чыкты: теңтайлашынын колун колтугуна бекем кысып, аны дем алдырбай өз кол кабын анын оозуна тыкты; мушташып жаткан кезде да канталаган, бирок күлмүңдөгөн эриндери менен Риверанын кулагына адам чыдагыс сөздөрдү шыбырап жүрдү. Судьядан баштап, отурган элдин бири калбай Дэнни жагында болуп, анын оюндагыны жакташып, ага жардамдашып жатышты.

Ушундай күтпөгөн окуяга дуушар болгондон кийин Дэнни бардык күчүн акыркы жолу чечүүчү соккуга жумшоого өттү. Бар болгон өнөрүн мына ушул бирден-бир, жападан-жалгыз мүмкүнчүлүккө жумшап жанталашты: бар күчүн жумшап туруп аябай сокку берип, ошону менен теңтайлашынан демилгени колго алуу болчу. Өзүнөн мурдагы өтө атактуу бир боксёрдун бир кездеги колдонгон ыкмасы боюнча ал оң жана сол жагынан, каршы-терши жана ээкке муштоого тийиш эле. Азырынча бул анын колунан келмек, анткени — Дэннинин али баскан-турганы тың, колунда күч бар болчу.

Раунддардын арасында Риверанын секунданттары ал үчүн көп анча кам көрүшчү эмес. Алар анын демиккен өпкөсүнө абаны жакшылап жибербестен, сүлгү менен анчейин гана желпимиш болду. Спайдер Хагэрти чебелектеп, күбүрөп-шыбырап акыл айтып жүрдү, бирок анын акылын Ривера уккусу келбеди. Ага баары каршы болучу. Чыккынчылык аны жыш курчап турган. Он төртүнчү раундда ал Дэннини дагы өзөртө муштап, судья секундаларды эсептегенче алсыраган колдорун шалдайтып эс алды. Бет маңдайындагы бурчтан шектүү күбүр-шыбыр угула түштү. Майкл Келли Робертске барып эңкейип кулагына бирдеме шыбыраганы Риверанын көзүнө чалдыга түштү. Риверанын кулагы жапайы мышыктын кулагындай шырп алдырбай угуучу, — тигилердин сөздөрүнүн үзүндүлөрүн анын кулагы аяң-буяң чалды. Бирок дагы көбүрөк уккусу келип, теңтайлашы турган кезде аны атайын сүргүлөп барып, аркандын такай жанында салгылашты.

— Ошентүү керек! — деген Майкл Келлинин үнүн укту. Робертс башын ийкеди. — Дэнни жеңиш керек… болбосо мен аябагандай көп акчадан айрылган турам… бул ишке мен акчаны күрөп сайган элем. Эгерде ал он бешинчи раундга чейин чыдаса — мен анда күйүп кетем… Бала сиздин тилиңизди алат. Бир айла кылыш керек.

Ушул минутадан тартып Ривера эч кандай элестөөлөргө көңүл бурган жок. Алар аны сызга отургузган жатышат! Ал Дэннини дагы бир жолу өзөртө муштап, эки колун шалдайтып, эс алды. Робертс ордунан өйдө турду.

— Иши бүттү эми, — деди ал. — Жүр өз ордуңа. Машыгуу убактыларында ал Ривера менен эч качан минтип буйра сүйлөшчү эмес. Бирок Ривера аны жек көрүп, акырая карады да, Дэннинин өйдө турушун күтүп, кыймылдабастан ордунда тура берди. Андан кийинки бир минуттук эс алуу убагында Келли Ривера отурган бурчка жетип келип:

— Кой, бул тамашаңды, шайтан алгыр! — деп шыбырады. — Жыгылып бер, Ривера. Менин сөзүмдү ук, келечегиңди өз мойнума алайын. Эмки жолу Дэннини алдыңа жыгып берем, бирок бүгүн сен жыгылып калышың керек.

Ривера укмаксан болуп, макул деп да, жок деп да айткан жок.

— Сен эмне унчукпайсың? — деп ачуулу сурады Келли.

— Ансыз деле утуласың, — деп Спайдер Хагэрти коштоп кетти. — Судья жеңишти сага бере койбойт, Келлинин тилин алып жыгылып кал.

— Жыгыл, бала, — деп Келли кадалып туруп алды, — мен сени чемпиондукка жеткирем.

Ривера жооп кайтарган жок.

— Чын айтам, жеткирем! Бу жолу мага бир жакшылык кыл.

Кагылган коңгуроонун үнү Риверага жаман жөрөлгөдөй угулду. Отурган эл эчтеке байкабай калгансыды. Коркунучтун кайда экенин ал өзү да билген жок, бирок анын жакындап келатканын сезип турду. Мурунку ишенимдүүлүк Дэнниге кайтып келгенсиди. Буга Ривера кооптоно түштү. Ага каршы бир шумдук иш даярдалып жаткан. Дэнни тартынбай качырып кирди, бирок Ривера эптүүлүк менен кетенчиктеп жатты. Анын теңтайлашы клинчке[10] кызыл эле. Кыязы бул жанагы ойлонулган кара ниет ишти иш жүзүнө аткарыш үчүн керек окшойт.

Ривера кетенчиктеп, буйтаганы менен, эртедир-кечтир клинчтен да, арам ниет иштен да кутула албасын сезди. Эптеп убакытты созууга бел байлады. Дэннинин биринчи эле кысмагында салгылашууга даяр экенин көрсөтүмүш болгон менен, экөөнүн көкүрөктөрү жаңы эле болор-болбос жакындай түшкөндө Ривера буйтап кетет. Ошол убакытта Дэннинин бурчу жактан: «Арамзалык кылба» деп чуулдап жиберишет. Ривера аларды келеке кылгансыды. Судья эмне кыларды билбей калды. Ал жаңы эле бирдеме айтмакчы болуп, оозун таптап келатканда жогорку катардан бир бала:

— Жарабайт, одоно иш! — деп чыңылдаган ичке үнү менен кыйкырып калды.

Дэнни Риверага угуза сүйлөндү да, кайрадан качырып сала берди. Ривера кетенчиктеп кетти. Өз оюнда ал мындан ары көкүрөккө муштабай турган болду. Чын, минтип жеңишке ээ болуу кыйын эле, бирок ал алыстан туруп муштоо менен жетүүнү чечти. Болбосо, баары бир кичинекей жерден кынтык таап, күнөөлөгөн турушат. Дэнни сактануу, абайлоо дегенди койду. Ал чукул барып салгылашууга батына албай турган баланы эки раунд катары менен аябай шалкылдатты. Ривера жалаң коркунучтуу клинчтен кутулуш үчүн муштум артынан муштумду ондоп-жыйырмалап жеди. Дэннинин ушул улуу соккусунун мезгилинде эл дуулдап, жапырт ордунан тура калышты. Баары тең жинди болуп кетишкенсиди. Эч ким эчтеке түшүнгөн жок. Алар бир нерсени гана көрүштү: алардын сүймөнчүгү жеңишке ээ болуп жаткан!

— Жалтактап качпай мушташ! — деп алар Риверага ачуулу кыйкырышты. — Коркок! Жыйрылба, күчүк! Жыйрылба! Жайлап ташта, Дэнни! Сенин ишиң туура!

Зал боюнча өзүн токтоо кармаган бир гана Ривера болду. Кызуу кандык жагынан бул отургандардын ичинен Риверадан ашканы жок эле, бирок ушунчалык чоң толкунданууларга каныккан Ривера деңиз толкунундай болгон бул уу-чууну кечки соккон салкын желдей да сезген жок.

Он жетинчи раундда Дэнни өз оюн ишке ашырды. Анын салмактуу муштумунан Ривера мекчее түштү. Колдору шалдайып, төмөн түштү. Ал сендиректеп артка кетенчиктеди. Ойлогон оюма жеттим, эми андан демилгени алдым деп ойлоду Дэнни. Бирок Ривера митайымдык менен алаксытып туруп Дэннини жаак талаштыра экинчи тургус кылып муштады. Дэнни жерге сулады. Ал үч жолу турууга аракет кылды эле, Ривера үч жолу тең жаткыза муштады. Эч кандай судья муну натуура деп айта алмак эмес.

— Билл, Билл, — деп Келли судьяны жалооруй тиктеди.

— Мен эмне айла кылам? — деп судья өкүнө жооп берди.

Кымындай кыйкым таба турган жери жок. Дэнни ар бир муштум сайын жыгылып, чымырканып кайра өйдө туруп жатты. Келли жана ринганын жанында чукул тургандар, Дэннинин секунданттары жеңилгендикти моюндарына албай, сүлгүнү даяр кармап турушканына карабастан, токмоктоону токтотуу үчүн полицияны чакыра башташты. Коомай эңкейип аркандын астынан кирип келаткан кеби-сыны жок олчойгон полицияны Риверанын көзү чалды. Бул эмне деген жорук? — Бул гринголордун кандай гана митайымчылыктары болбойт дейсиң! Дэнни ордунан туруп, Риверанын бет-маңдайында мас кишидей теңселип араң турган. Полиция менен судья Риверанын жанына жуп чуркап жетишкенде, ал акыркы жолу муштап жиберди. Боксту токтотуунун да кереги жок эле: Ордунан турууга Дэннинин дарманы келбеди.

— Сана! — деп карылдап кыйкырды Ривера.

Судья эсептеп бүткөндөн кийин секунданттар Дэннини өз бурчуна көтөрүп кетишти.

— Жеңиш кимдики? — деп сурады Ривера. Судья Риверанын колун кошкөңүл жогору бийик көтөрдү.

Ривераны эч ким куттуктаган жок. Ал өз бурчуна жалгыз барды, жадегенде аерге секунданттар орундук да камдап коюшпаптыр. Ал арканга сүйөнүп туруп, секунданттарды жутуп жиберүүчүдөй тиктеди да, андан кийин он миң грингону бүт көрмөйүнчө улам ары-ары көз чаптыра берди. Анын эки тизеси калтырап-титиреп, аябай чаалыккандыктан солуктап жиберди. Жек көрүмдү адамдар көз алдында кылкылдап жылып, теңселип турду. Ошол замат — бул мылтык экенин ал эстей койду! Бул мылтыктар ага таандык! Революция улана берет!

1911-ж.

Которгон С.Эрматов

[1] Хунта—(испан тилинде)—комитет, коомдук-саясий уюм.
[2] Диас Порфирио (183—1919)—Мексиканын реакциячыл өкмөт башчысы. Эл массасынын кыймылынын натыйжасында бийликтен 1911-жылы кулатылган.
[3] Сколопендра — көп буттуунун туркүмүнө жатуучу заардуу жаныбар.
[4] Тотализатор — ат чабыштагы жана башка оюндардагы акчалай мелдеш.
[5] Гринго — Кошмо Штаттарда турган америкалыктарды мексикалыктар ушундай аташат.
[6] Патио — ички короо (испанча).
[7] Префект — кээ бир буржуазиялык өлкөлөрдөгү шаардык полициянын начальниги.
[8] Мучачо — бала (испанча).
[9] Локаут — капиталисттердин пайданы кебөйтүү максатында өз ишканаларын жаап, жумушчуларды
иштен массалык түрдө бошотуу.
[10] Клинч — бокстогү эреже бузуунун бир түрү: теңтайлашынын колун же тула боюн кыймылдатпай колтугуна кыпчып туруу.

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *