(Ниязаалыдан арман күү)

Биринчи арман: «Ак тамак, көк тамак»

Аксы районунун Жаңы-Жол айлынан келген комузчу Асанбек Жуматаев аке менен баарлашып отурдук. Сөз ал кишинин айылдашы Ниязаалы комузчу жөнүндө баратты.

— «Ак тамак, көк тамак» деген күүнү уккандырсың? – дейт. – Муну Ниязаалы чыгарган, ал кадимки Өтө (Жеңижок) ырчыга арналган. Жеңижок өзү түбү Таластан эмеспи, аялы Көксулуу аксылык, күйөөсүн ошол Талас жактан ээрчитип келген. Ошон үчүн күүдө аялы Ак тамак (Көксулуу) күйөөсү Көк тамакты (Жеңижок) муздак жерден (Таластан) анжир, курма, шабдалы бышкан Түштүктүн Аксысына кетели дейт. Бул күүнү Атай аткарып, ошол жаздырып Ниязаалынын аты унутулду…

Экинчи арман: Унутулган устат

Биз бала кезден мектеп китептеринен бул же тигил ырчынын, төкмөнүн, комузчунун өмүр баянын окуганда же укканда «…комузду Ниязаалыдан үйрөнгөн…» деген саптарды кездештиребиз. Ошол эле биз классик деп жүргөн кетмен-төбөлүк Токтогул болобу, Коргоол болобу, аксылык Жеңижок болобу, көлдүк Карамолдо, Ыбрай болобу, Кыдыр болобу, таластык Атай болобу – баарысы Ниязаалынын устаттык мектебинен өтүп, комуз сырларын ошол кишиден үйрөнгөн. Тагдырды караңыз, эми бир кезде устат болгон, жол көрсөткөн кишинин аты унутулуп, мааракеси майрамдалбай калды…

Үчүнчү арман: Куш үнүн күүгө ким салат?

Ниязаалы комузчу кыргыз табигатынын эң кооз чөлкөмүндө туулуп, канаттуу куштар, миң сан паранда-казандалар, жан-жаныбарлар менен кошулуп торолду. Анын күүлөрүнүн көбү ошол сайроочу куштарды, тоодогу жаныбарларды туурап, ошолорду тема кылып чертилчү экен: «Күкүк менен Зейнеп», «Торгой менен турумтай», «Бөдөнө менен турумтай», «Жагалмай», «Кызыл кыргоол», «Түлкү менен бөдөнө», «Кер тайган», «Сары барпы», «Бүркүт менен ителги», «Буудайык», «Кумайык», «Калтар түлкү», «Сары айгыр», «Таз жору», «Боз чымчык», «Ак тамак менен көк тамак», «Ала менен сарала»… Булардын ар бири комуз кылында өз-өз жашоосу, мукам үнү менен гана көрүнбөй, образ деңгээлине чыккан, кайманалык мааниге көтөрүлүп, адамдардын дүйнөсүн, социалдык жагдайларды аллегориялаштырган. Күүдөгү «кыргыз Эзопу» ошол бойдон бизге жетпей калды…

Анын чыгармаларынын аты калды да, өзү жок. Эми ошол канаттуу куштарды, жан-жаныбарларды үч кыл менен ким туурайт да, аларды ким сүйлөтүп, ким образын ача алат?..

Төртүнчү арман: Ниязаалы уулу Батыркул

Ошентип чоң комузчунун залкар күүлөрү жазылбай калган. Эмне үчүн? Кайдыгерлик! Болбосо комузчунун Батыркул деген уулу да ата мурасын аздектеген инсан болуптур, ал өзү да күү чыгарган экен, кечээ эле 50-жылдардын аягырагында көз жумуптур. Неге ошондо күү атасынын мурастарын жаза албай калдык? Бул дүйнөлүк өнөргө кошулган эң ири салым болмок эмес беле, неге ошого жарабадык?..

Бешинчи арман: «Багы жокко – дагы жок»

Оштуктарга ырахмат, музыкалык окуу жайына ысмын ыраа көрүшүптүр, айкелин орнотуптур.

Анан ошол айкел орноткон фактыны президент Аскар Акаев минтип айтпаспы: «…шаарда (Ош шаары – М.А.) Курманжан датка энебизге, Абдыкадыр Орозбековго, Исхак Раззаковго, Мустафа Кемаль Ататүрккө, Ниязаалы Күренкеевге… эстеликтер тургузулду». Караң калгыр, бүт дүйнөгө ушинтип тарады. Оштун 3000 жылдыгына карата С.Ибраимов атындагы Ош кырдрамында айтылды, өкмөттүк гезиттерде («Кыргыз туусу», №75, «Эркин тоо», 6-октябрь, 2000-ж.) ошол бойдон басылды. Неге Борош уулу Күренкеевге айланды? Багы жокко дагы жокпу? Комузчу Ниязаалы Борошовду кыл кыякчы Муратаалы Күренкеев менен адаштырып алдыбы? Физик-президент докладчы билбей калышы мүмкүн дейли, а доклад даярдаган филологдор менен тарыхчылар неге билбей калды экен?..

Алтынчы арман: Сиз залкар комузчуну билесизби?

Бул Сизге суроо болсун. Өкмөткө, Жалал-Абад губернаторуна, Кыргыз Республикасынын Билим, илим жана маданият министрлигине суроо болсун. А балким Атайдын 100 жылдыгын Дастан Сарыгулов жана «Чабалекей доор» коому көтөрүп чыккандай Ниязаалыны көтөрүп чыгарбыз? Балким, компакт дискасын, аудио же видео кассеталарын, нота китебин бастырарбыз… Балким… балким…

Ошол «балкимдер» Сиз менен кошо калсын…

Абдыкерим МУРАТОВ, «Асаба», 2000-жыл, 20-октябрь

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.