“Токтогул замандардан келаткан төкмөлүк өнөрдүн залкар өкүлү” (Р.З.Кыдырбаева. Токтогул Сатылганов (1864-1933). Кыргыз адабиятынын тарыхы. 5-том.). Бул эч ким талаша алгыс чындык. Тоо булбулу Токтогулдун төгөрөгү төп келген ырчылыгынан эч ким күмөн санабаса да “Токтогулдун совет доорундагы ырлары жөнүндө кийинки кездерде басма беттеринде, адабий, илимий чөйрөлөрдө талаш-тартыштуу пикирлер жаралып келатканы маалым” (КР УИАнын Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борбору. Кыргыз адабияты. Энциклопедиялык окуу куралы. Бишкек. 2004-ж.).

Ошондон улам, акыркы жылдарда акындын: «Беш каман», “Арзымат менен айтышы”, «Кандай аял тууду экен, Лениндей уулду?!», «Ленин ачты жолуңду» аттуу ырлары текстологиялык, фактологиялык маани-мазмунда, өзгөчө салыштырма стилдик, манералык формада каралууга өтө муктаж. Бул – тарых чындыгынын талабы, мезгил талабы. Жасалмалап иш жүргүзүүгө кандай зарылчылык алып келгенинин себептерин ачып чыгуу керек. Акындын адабий мурасы ушул кезге дейре сабаттуу текстологиялык изилдөөгө түшө элек. Аны жүзөгө ашыруу келечектин иши” (КР УИАнын Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борбору. Кыргыз адабияты. Энциклопедиялык окуу куралы. Бишкек. 2004-ж.) деген талаптар байма-бай айтылып келатат. Акындын совет доорундагы ырлары гана эмес, анын өмүр жолундагы айрым урунттуу учурларга, асыресе Токтогулдун Арзымат ырчы менен айтышынын, дегеле эки залкар ырчынын ортосундагы акындык жана адамдык мамиленин айланасында суроолор арбын.

Адабияттын тарыхы – адамзаттын тарыхы тыгыз байланышта экени талашсыз болгондой, улуттук адабияттын тарыхы – улут тарыхы менен ажырымсыз экени айтпаса да түшүнүктүү. Ойдун ушул өңүтүнөн алганда, эгер биз тарыхка кыянаттык кылгыбыз келбесе, тарыхты бурмалагыбыз келбесе, анда адабият тарыхына да астейдил мамиле жасап, так маалыматтарды берип, чыгармага болобу, же аны жараткан адамга болобу, же адабий процесске болобу, ашырбай да, кемитпей да баасын берип, коомдук-саясый кырдаалга, окуяларга, тарыхый фактыларга, чыгармачыл адамдардын ортосундагы мамилелерге көңүлүбүздү кирдетпей, ичибизди тарытпай, пастыкка түшпөй, же өзүбүздөн мурдагыларды сокур кайталабай, агым менен чамындыга окшоп ага бербей, кайдыгерлик кылбай, “мен айткандан бир нерсе өзгөрүп кетет беле” деген түркөй ойго жетеленбей, көрүп туруп сокур, угуп туруп дүлөйсүнбөй, калыс түшүндүрмөлөрдү бергенибиз оң. Эң башкысы, тарых сыяктуу эле, адабият тарыхында да ак барактар болбоого тийиш. Бул айрыкча акындар поэзиясынын ири өкүлү Токтогул Сатылгановдун өмүр жолу жана чыгармачылыгына да тиешелүү. Себеби, акындар поэзиясы, асыресе Токтогулдун чыгармаларын эл оозунан жыйноо жана изилдөө иштери билип-билбей, түшүнүп-түшүнбөй тенденциялуу жүрүп, бир жактуулукка, атайылап бурмалоолорго, так эместиктерге, кенемтелерге, кемтиктерге, тескери чечмелөөлөргө, акын ырдабаган ырларды деле ага чапташтырууларга аракеттер болгону, ошол эле учурда акын ырдаган айрым ырларды элдин көзүнөн далдаа катып келишкени, Токтогул менен замандаш акындардын баарын анын тегерегине көгөөндөп байлап, ага шакирт кылып, же башка акындардын акындык дараметин Токтогулдун чен-өлчөмү менен ченеп-бычууга аракеттер жасалганы эч кимге жашырын эмес. Улуу муундагы, айрыкча советтик доордогу акын-жазуучуларыбыздын, адабиятчыларыбыздын бүтүндөй бир мууну социалисттик реализмдин туусу алдында, Токтогулду тоо кылабыз, башкаларын дөбө, бирин эшик ырчы кылабыз деп жатып, кантип коммунисттик идеологиянын барымтасында калып, кантип анын курмандыгына, “эшик ырчысына” айланганын өздөрү билбей калгандыктары адабият тарыхынын ачуу чындыгы.

В.Ленин. “Партиялык уюм жана партиялык адабият”: “Коомдо жашап туруп, коомдон сырткары болууга мүмкүн эмес…”

Эмне үчүн акындар поэзиясын, анын ичинде Токтогулдун ырларын жыйноо жана изилдөө иштери тенденциялуу, бир жактуу жүрдү, тарыхый окуяларды бурмалоолорго жол берилди?!! Бул суроого жооп табуу үчүн артка, тарыхка, алыскы жана жакынкы Россияга, эсил кайран В.И.Ленинге кайрылууга туура келет. Тарыхтан белгилүү болгондой, 20-кылымдын башында падышалык Россиянын коомдук-саясый турмушу буркан-шаркан кайнап, “бороон кабарчылары” алдыда мурда болуп көрбөгөндөй, “бороон-чапкындар” болоруна кабарлап калган. 1905-жылы Россиядагы революциялык окуяларга байланыштуу, В.И.Лениндин “Партиялык уюм жана партиялык адабият” аттуу макаласын жазып, ал “Новая жизнь” гезитине жарык көрөт. Анда пролетариат табынын жол башчысы партиялык басма сөз жана көркөм адабияттын алдына жаңы милдеттерди (Тимофеев Л. И. «Партийная организация и партийная литература»// Краткая литературная энциклопедия.), адабияттын партиялуулук маселесин кабыргасынан коет. Адабий иш жалпы пролетардык иштин бир бөлүгү болушу керек деген идея макаланы башынан аягына чейин кызык сызык менен аралап өтөт. Арбагы ыраазы болсун, Үсөналы деген чоң аталар “кыргызга Лениндин өз тилинде айтпаса түшүнбөйт, казакча айтпаса ишенбейт” деп койчу. Лениндин айткандарын жазган тилинде эле берели: “Литература должна стать партийной. …Долой литераторов беспартийных! Долой литераторов сверхчеловеков! Литературное дело должно стать частью общепролетарского дела, «колесиком и винтиком» одного-единого, великого социал-демократического механизма, приводимого в движение всем сознательным авангардом всего рабочего класса. Литературное дело должно стать составной частью организованной, планомерной, объединенной социал-демократической партийной работы» («Новая Жизнь» №12, 1905-ж. 13-ноябрь., В.И. Ленин, Чыгармаларынын толук жыйнагы. 5-басылышы, 12-том.). Кыскасы, “Коомдо жашап туруп, коомдон сырткары болууга мүмкүн эмес” деген жыйынтыкка келген В.И.Ленин: «В обществе, основанном на власти денег, в обществе, где нищенствуют массы трудящихся и тунеядствуют горстки богачей, не может быть «свободы» реальной и действительной. Свободны ли вы от вашего буржуазного издателя, господин писатель? от вашей буржуазной публики, которая требует от вас порнографии в романах и картинах, проституции в виде «дополнения» к «святому» сценическому искусству? Ведь эта абсолютная свобода есть буржуазная или анархическая фраза (ибо, как миросозерцание, анархизм есть вывернутая наизнанку буржуазность)» («Новая Жизнь» №12, 1905-ж. 13-ноябрь., В.И. Ленин, Чыгармаларынын толук жыйнагы. 5-басылышы, 12-том.)  деген талашсыз аргументтерди коюу менен, буржуазиялык адабиятка пролетариаттын адабиятын карама-каршы койгон: “Это будет свободная литература, оплодотворяющая последнее слово революционной мысли человечества опытом и живой работой социалистического пролетариата, создающая постоянное взаимодействие между опытом прошлого (научный социализм, завершивший развитие социализма от его примитивных, утопических форм) и опытом настоящего (настоящая борьба товарищей рабочих)» («Новая Жизнь» №12, 1905-ж. 13-ноябрь., В.И. Ленин, Чыгармаларынын толук жыйнагы. 5-басылышы, 12-том.). Жалпак тил менен айтканда, эзүүчү таптын адабияты башка да, эзилген таптын, же тагыраагы кедей-кембагалдардын адабияты башка деп, адабиятты бири-бири менен келишкис эки лагерге бөлүп, адабият партиялык болууга тийиш, адабият иши партиялык иштин бир бөлүгү болуу керек деген принциптер “болочоктун адабияты кандай болушу, адабият кандай өнүгүшү керек” деген суроого болуп, В.И.Лениндин ал теориялары кийин-кийин социалисттик реализм аталган көркөм ыкманын негизи болуп калган. Орустун улуу жазуучусу М.Горькийдин “Эне” романы (1906-ж.) кийин-кийин социалисттик реализм аталган, Ленин мүнөздөгөн эркин адабияттын үлгүсүндө жазылган алгачкы чыгарма болгон.

СССР Жазуучулар союзунун 1-съездди. Ашуг Сулейман Стальский. Кыргыздан ким?

Тарыхтын тамашасын кара, 1934-жылдын 17-августунан 1-сентябрына чейин өткөн бүткүл союздук жазуучулардын биринчи съездин уюштуруучулардын бири эмиграциядан эми гана кайтып келген Максим Горький болгон жана негизги докладды жасаган. Жазуучулардын уюмун түзүү идеясы 1920-жылдардан айтыла баштаган, ал учурда Пролеткульт, РАПП сыяктуу жазуучулардын майда уюмдары иш жүргүзүп  келишкен. 1932-жылдын апрелинде жазуучулардын чачыранды топторунун башын бириктирүүгө багытталган ВКП(б) БКнын “Адабий-көркөм уюмдарды кайра куруу тууралуу” деген токтому чыгат. М.Горькийдин төрагалыгы алдында жазуучулар союзун уюштуруу комитети түзүлүп, анын алдына жазуучулардын съездин милдетин өткөрүү тапшырмасы коюлат. Алгач съездди партиянын иш-чарасы катары өткөрүү пландалып, И.Сталин өлкөнүн жогорку жетекчилиги менен бул багытта бир нече жыйындарды өткөргөн. Ушундан улам, И.Сталин жазуучулардын съезддин уюштуруу иштерине жеке өзү түздөн түз көзөмөл кылган деп ишенимдүү айтсак болот. ВКП(б) БКнын жана СССР Совнаркомунун атынан жазуучулукка тиешеси жок А.Ждановдун съездде сөз сүйлөгөнү деле бул иште партиялык көзөмөл болгонун каңкуулап турбайбы (http://www.el-history.ru/node/551).

ВКП(б) БК СССР жазуучуларынын съезддин кыларга иши жоктугунан эле өткөрө салган эмес. Съезддин алдында саясый милдеттер турган. Съезд советтик жазуучулардын бирдиктүүлүгүн көрсөтүп, коммунисттик идеологияны колдоого тийиш болгон. Ошону менен катар съезддеги маанилүү маселелердин бири орус адабияты менен катар улуттук адабиятты өнүктүрүү маселеси күн тартибине кабыргасынан коюлган. Алгач жыйындын күн тартибинде жок болсо да, кийин М.Горький өз колу менен украин, белорус, грузин, татар жана башка улуттардын адабиятчыларынын докладдарын жыйындын планына киргизген. Айтымда, съезд өтүп жаткан күндөрдө М.Горький аябай оорулуу болгон жана съезддин жабылышында сүйлөгөн сөзүндө Чыгыш жана Батыш Сибирдин акын-жазуучуларына колдоо көрсөтүү зарылдыгына көңүл бурууну өтүнүп, ар улуттун өзүнүн Сулейман Стальскийлерин таап чыгып, алардын ырларын элге жайылтуу жана чыгармачылыгын изилдөө чакырыгы менен кайрылат. Айтмакчы, авар акыны Сулейман Стальскийдин жылдызы ошол съездде жанган. «…Ал түз эле президиумдан чыгып ырын окуйт, кебин айтат, анын сөзү жана ыры А.М.Горькийге аябай катуу таасир эткен окшойт, айтор көп өтпөй ушул сабатсыз, акылдуу, парасаттуу ашуг тууралуу тамшана жазып, аны «XX кылымдын Гомери» атайт, элдик поэзиянын акак-берметтери болгон мындай адамдарды сактоо керектигин жалпы дүйнөгө даңазалайт” (А.Муратов Такталбаган Токтогул, адабий-тарыхый изилдөө).

М.Горькийдин минтип кайрылуусунун себеби, 590 делегат катышкан съездде СССР жазуучулар союзунун уставы кабыл алынат жана социалисттик реализм совет адабиятынын негизги ыкмасы деп таанылат. Мына ошондон баштап, адабияттагы партиялуулук жана таптуулук маселесине басым жасалып, көркөм чыгармага жана элдик адабий көркөм мураска социалисттик идеологиянын призмасы аркылуу мамиле жасоо күн тартибине коюлат. Советтик акын-жазуучулар компартиянын күжүрмөн жоокери болуу менен, советтик адамды, коммунисттик идеяларды даңазалаш керек деген позиция кашкайып ачыкка чыгат. Акын-жазуучулар турмуштук позицияларына, көз караштарына жараша буржуазиялык жана пролетариаттык болуп, эки келишкис лагерге бөлүнгөнүн мындан билиңиз, башкасын айтпаганда, СССР жазуучулар союзунун 1-съезддине катышкан 182 акын-жазуучу (делегаттардын үчтөн бир бөлүгү) “эл душманы” деген айып тагылып, съездден кийинки жылдарда ГУЛАГдын түрмөлөрүндө каза болушкан, дагы 38и репрессияланып, тагдырдын жазуусу менен аман калган. Бизде 18-19-кылымдарда жашаган акындарга карата “бай-манаптын ырчысы”, “кедей-кембагалдын ырчысы” деген түшүнүктөр пайда болуп, кедей-кембагалдардын ырчысына сый көрсөтүлүп, бай-манаптын ырчыларына тап күрөшүнүн позициясынан мамиле жасалып, алардын мурасына сын көз менен кароо керектиги аныкталат. Бай-манаптын ырчыларынын мурастары советтик адам үчүн керек эмес, ал мурас четке кагылыш керек, эл оозунан жазылып алынбаш керек деп табылат. Кийин-кийин эле, 1956-жылдарда “Манас” эпосун реакциячыл эпос дегендер чыгып, аз жерден улуттун улуу дастанын жок кылып жибере жаздашпадыбы. Мына ошонун себепкери В.И.Ленин теориялык жактан негиздеп кеткен кийин-кийин социалисттик реализм аталган көркөм адабий ыкма болгон.

Мына ушундай тарыхый кырдаалда, адабиятчы А.Муратов туура баамдагандай, ар бир улут, анын ичинде “…кыргыздар өз «сулеймандарын» издеп кирет. Албетте, алардын ири алды падышалык бийликтен ыдык көргөн, комузчу десе – комузчу, төкмө десе – төкмө, күүчү десе – күүчү, алтымыштан ашык шакирт чыгарган, анан жанагы Горькийди ыйлаткан Токтогул болгон» (А.Муратов Такталбаган Токтогул, адабий-тарыхый изилдөө).

Болотбек ТАШТАНАЛИЕВ

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.