Өз кезегинде башкыр элинин улуу акыны, драматург-жазуучусу Мустай Каримдин «Ай тутулган түндө» аттуу пьесасы кыргыздын улуттук театрынын репертуарынан узак жылдар бою түшпөй келгени белгилүү. Трагедия негизинде жазылган пьесада кыргыз сахна өнөрүнүн аттуу-баштуу корифейлеринин чыгармачылык горизонту кең ачылып, аталган спектакль кыргыздын төл тилинен жаралган улуу көркөм-дөөлөт шекилинде кабыл алынган.

Театр өнөрүнүн далай мууну чыгармачылык жактан такшалып, ал эми театр сүйүүчүлөрүнүн да далай мууну «Ай тутулган түндө» аттуу спектаклдин таалим-тарбиясы менен бойсунуп жетилген элек.

Кыргыздын театр өнөрүнүн алтын доорунда баарыбыздын жадыбызда сакталып калган ошол чыгарма ким тарабынан кыргыз тилине которулганы туурасында интернет булактарынан бир да маалымат табылбай, акыры аттуу-баштуу адабиятчыларга телефон чалууга туура келди. Адабияттын күңгөй-тескейин билгендин баары Мустай Каримдин «Ай тутулган түндө» аттуу пьесасын ким которгону туурасында өздөрү да маалыматты тактай албай келишкенин айткандарына таңгалдым.

Акыры, белгилүү адабиятчы Абдыкерим Муратовго чалып, такталбай жаткан маселенин дал төбөсүнөн түшүптүрмүн. А.Муратовдун айтымында, учурда «Дүйнө адабияты» аттуу мектеп программасы үчүн атайы даярдалып жаткан китепке да М.Каримдин пьесасын киргизүүдө – аталган чыгарманы учурунда ким которгону туурасында эч жерден маалымат табылбаптыр. Муну укканда каңырыгым түтөп, белгилүү драматург Бексултан Жакиевге телефон чалдым. «Йе, кудай урган десе… мен азыр Бообек Ибраевдин байбичесине чалып тактап көрөйүнчү. Себеби «Ай тутулган түндөнү» Бообек ыраматылык сахнага коёт элем деп көтөрүп жүрүп, акыры бирөөгө которткон эле. Кийин аны ким которгону жөнүндө эч жерде айтылбай жүрүп, ошону менен унутулуп калган окшобойбу», – деген аксакал бир нече убакыттан кийин өзү кайра чалды…

Улуу башын кичүү кылып Бексултан ава Б.Ибраевдин байбичеси Гүлсүн Мамашевага чалса, ал кишинин да эсинде калбаптыр… Учурунда башкы ролдо ойноп келген Жамал Сейдакматовага чалыптыр, ал киши да эстей албаганын айткан Бексултан аванын кебинен кийин, шалдайып отуруп калдым…

Мына биздин адабият, маданият тарыхына мамилебиз! Мына котормочулук эмгекке жасаган мамиле! Кимди күнөөлөйбүз?..

Аал, ал болду, бул маалыматты эл арасынан дагы тактаарбыз. Арийне, биздин бүгүнкү кеп башкада. Бул маселеге эмнеге келип такалганымдын жөнү мындайча болду: чыгармачылыкта санаалаш дос-агаларымдын бири Калнур Ормушев аттуу интеллектуал окурманым бар. Ошол киши бир курдай Мустай Каримдин «Радость нашего дома» аттуу балдар үчүн жазылган керемет повестин абыдан мактап калды, бүйүрүмдү козгоп… Бул чыгарманы мурда кийин кыргыз тилине эч ким оодарган эмес экен.

Кезинде улуу устатыбыз Салижан Жигитов Мустай Каримдин ырларын башкыр тилинен кыргызчага түзмө-түз көркөм которгонун билер элем. Бу жолу Калнур Ормушевдин өтүнүчү менен кыргыз окурмандарына аталган чыгарманы эне тилибизде таржымалдоо ыракатын сезгим келип, орусчасы менен катар башкырчасын («Беззең өйзөң йеме» («Радость нашего дома») атайын таптырып которууга кириштим. Анын үстүнө учур адабиятынын акын-жазуучулары балдар адабиятын таптакыр эстен чыгарып койгону да аталган чыгарманы кыргызчага которууга чоң түрткү болуп туруп алды. Экинчиден, 2019-жылы Мустай Каримдин 100 жылдык мааракеси белгиленерин эске алып, боордош башкыр элибизден чыккан залкар жазуучунун мааракесин утурлай, эки элдин адабий алакасы үчүн эне тилибизге оодарып койдум, азис окурман!

Чыгарма негизинен түпнускасына жакын болсун үчүн — башкыр жана орус тилиндеги айырмачылыктарды салыштыруу жолу менен которулду…

Олжобай ШАКИР

ПОВЕСТЬ

АПАМ КАЙДА ЖӨНӨДҮ ЭЛЕ?

Көкүрөгүңүздө жакшы адамдарга сөзсүз таржымалдап бергиңиз келген нерсе барбы? Болсо керек! Менде да бар. Анда азыр эле айтайын.

Бул биздин бүлөдө болгон, согуш мезгили эле. Атам анда айылдын жигиттери менен бирге фронтто кырчылдашып жүргөн кези, апам болсо колхоздо иштечү.

Бир курдай кышындасы апам кургур колхоз башкармасы Жакып авадан жеңил чана сурап келип, анысын атка чекти да, Темиртоо айылынан тайенемди үйгө меймандатып алып келди. Тайенем бир түнөрү менен, эртеси эле апам жолго камынды. Агер адам алыскы жолго аттанбаса, нанды кургатып не, апам болсо бир мүшөк нан кургатты, атүгүл токочтордун татымдуу түрлөрүн да бышырды. Анан кайдагы бир түйүнчөктөрүн камдады. Жөн адам туруп-туруп эле түйүнчөгүн түйүп койбойт да! 

Апамдын бир жакка кетери туурасында эч ким эч нерсе дебесе да, көңүлүм абыдан кабатыр эле.

– Турагой, тур, Жамил! – мени тайенемм ойготту. – Карасаң, апаң кандай таттуу токочторду бышырганын.

Адатта, үстөлдө даамдуу бирдеңке болсо ордумдан ыргып турмайым бар. Биздикинде бирок андай нерсе чанда бир болот.

Мен туруп, шапа-шуп жүз чайкадым да, үстөлдөгү өз ордума отурдум. Чоң самоордун төбөсүндө буу буркулдап создугат.

Тайенем чай куюп, апам болсо дале коломтосунун тегерегиндеги түйшүгү менен алышып, баары кам болгон кезде гана дасторконго келди.

Кар жылтырап, терезе сыртында үрүл таң эле. А биз эмнеге чайды эрте ичип отурабыз? Ошол замат апамдын жолго деп камдалган нанга шыкалуу мүшөгү менен түйүнчөгү эсиме келди. Бирок мага эч кимиси ооз ача элек.

Чай ичилди. Апам мени чакырып, жонуман акырын сылады:

– Каралдым, Жамил! Мен алыскы шаарга барам, а сен тайенеңдин тилин ал, жарайбы?

– Жарайт, – баш ийкеңдеткеним менен, көзүмөн жаш тоголонду. Алдын ала баарын сезсем да, көз жашымды кармана албадым.

Апам да, тайенем да менин көз жашымды көрмөксөнгө салышты. Мен болсо мурдумду шур-шур тартып соорондум.

– Сак бол, кызым, алды артыңды каран, – деди тайенем апама. – «Адам өз үйүнөн жети кадам узагандан кийин мусаапыр» деп бекер айтпайт.

Апам үндөбөдү, илгичтен тонун алды да, апапакай жылуу жоолугун оронуп баштады. Тайенем мүшөктү апама карматкан соң, үчөөбүз көпкө дейре үн катпай туруп калдык. Тайенем гана өзүнчө күбүрөнгөнсүйт.

Апам бир маалда ордунан туруп, адегенде тайенемди, анан мени кучактап, коштошкондогусу:

– Аман-эсен болгула!

Апамды абыдан аяп турдум. Сыртта суук кычырап, таң ымырт бойдон. Кычыраган кыш мезгили, а апам алыс жолго аттанганы туру!

Карасам, өзү кенедей да, арык. Тез-тез кыймылдап босогого жеткенде, артына бир кылчайып алды. Бизге жылмайып, «жакшы калгыла» деп каалганы түрттү.

Эми короого чыкканында мага анын ар бир кадамы угулуп турду. Эми бут алдынан кар кычырады: кырт… кырт… кырт…

Эми дарбаза ачылып, кайра жабылды. Кардын кыртылдагы көчө жактан угулду. Апамдын үйдөн узай бергендеги кардагы кадамын тыңшадым: кырт… кырт… кырт…

Тил-ооздон калгансып, тайенем экөөбүз эле мелтейип отуруп калдык көпкө. Биртоптон кийин сурадым:

– Тайене, «мусаапыр» деген не?

Тайенем үшкүрүнүп алды:

– Аны сен билбей эле койчу, кулунум!

БААТЫРДЫН КЫЛЫЧЫ КАЙДА?

Тирлик тайенем экөөбүздүн моюнда. Ал дайыма ой жүгүнөн бошонбойт.

– Бу кандай… же кат-кабар жок? – деп калды тайенем.

Апам кеткен күндөн бери канчалаган түндөр өткөнү эсимде жок. Андан бери бизде көп жаңылыктар болду: уюбуз тууду, мүйүздүү кара коюбуз да эгиз козу тууп берди; бирөөсү – кара, бирөөсү – ак. Ызгаар суук күндөрү козуларды үйгө алпкиребиз. Алар али маңыроо чалыш макулук бойдон. Кээде ысык мешке сөйкөнө калып жүндөрүн күйгүзүп алышат же бийик сандыкка секиребиз деп, полго кулашат. Курсактары тоюп, жылынып калган козулар үйдү чаңызгытып чуркап ойношот.

– Йе чунактар десе, кубангандарын деле! – тайенем күңкүлдөйт.

Колундагы шиштери токтоп, козуларга көзайнегинин үстүнөн тиктеген тайенем, көздөрү менен козуларды мага да көрсөтөт. Тизесиндеги тоголок жүн токум жерге кулап түшөт. Анысынан тайенем согушта жүргөндөргө мээлей токуйт.

Жанында отуруп мен дагы мээлейлерине колкабыш этем.

– Чунаңдап ойногондорун! Эгизи болсо, козунун деле көңүлү шат тура. Сенин даа, бөбөгүң же эжең болгондо, жакшы болбойт беле…

Мен жүгүрүп келип тайенемди эки ийнинен кучактадым.

– Фариттин үкөсү, а Мараттын карындашы бар, меники эле эч ким… – даттанып алдым.

– Карындашың болгондо, жакшы көрөт белең? – суроолуу тиктеди тайенем.

– Охо, ананчы! О-о-о! Карындашым болгондобу!.. Мен аны колумдан түшүрбөй көтөрмөкмүн, бир дагы кулатпайт элем, Мараттай!

Тайенем жумшак алаканы менен башымдан сылады. Мен анын дагы бирдеңкелерди кобураганын уккум келди, бирок ал башка ооз ачканы жок.

Мен көпүрөмө бардым. Бирок көпүрө деле жок. Козулар аны ойноп-ойноп ойронун чыгарышкан эбак. Алар – экөө, шаттуу. А мен – жалгыз, ойногум жок. Эгер чын эле карындашым болгондобу! Мен сандыкка чыкмакмын. Тайенем айткан карындашым, кадимкидей көз алдымда жандуу элестей: мен аны даана көрүп баштайм. Башында өтө эле кичинекейдей, анан бара-бара Мараттын карындашы Фагима болуп элестейт. Анын чачтары сары, а кызыл көйнөгүндө өзүбүздүн каздардын көзүнө окшогон чынылардын сүрөтү түшүрүлгөн.

Кечке карындашым жөнүндө ойлоно берем.

Кечиндеси керебетиме жатып, тайенем өз ишин качан бүтөрүн күтөм. Кээде тайенемдин качан жатарын күтө берип, көзүм кантип илинип кеткенин билбей калам. Ал түнү уктай албадым. Сыртта бороон. Терезебизге урунган бороон, тимеле үйдү солкулдатат.

Ушундай бурганакта үйдө атам да, апам да жок! Мүмкүн алар бир жакта үшүп-тоңуп атышкандыр… А карындашымчы? Менимче ал апама же атама ыктап алган…

Тайенем самоор суусун төгүп, түтүгүндөгү күлүн какмайы – анын эртеден кечке алышкан түйшүктөрүнүн соңуна чыкканын түшүндүрөт. Анан жарыкты өчүрөт да менден алыс эмес жердеги төшөгүнө жалпаят.

Мен анан жылуу төшөгүмдөн баш кылтыйтып шыбырайм:

– Тайене, тайен-ов, жомок айтып берчи!

– Көлөкөм десе, уктай элексиңби? – дейт адатынча.

– Тайене, бир эле жомок, анан уктайм, – деп кайрадан суранып угуп, жылуу-жумшак төшөгүмө чумкуйм.

Үй жылуу, тынч. Ал эмес сырттагы улуп-уңшуган шамал дымый түшкөнсүйт. Тайенем жомогун улай берди. Анын үнү басаңдап, мага негедир алыстан, алыстан эшилет… жок, алыстан эмес, илгерки-илгерки замандан эшилет.

– Илгери-и… илгери, – дейт тайенем, – Темирбек деген баатыр болуптур. Бир мерте анын өлкөсүнө денеси жыландыкындай, бирок адам сымал он эки баштуу падыша кол салыптыр. Падыша өзүнүн түмөн аскери менен басып киргенде, Темирбек өзүнүн эр жигиттери менен өлкөсүн коргоого аттанат. Үйүндө болсо ажары айдай, көздөрү жылдыздай жанган Темирбек баатырдын Гүлнур аттуу карындашы калат.

Бир курдай Гүлнур өз курбуларын ээрчитип көлгө суу алганы келсе, капилеттен бурганактаган куюн пайда болот. Кыз-кыркындар андан качып, камыштарга жашынат. Куюн басаңдап, баары камыштар арасынан чыккан кезде, бир гана Гүлнур көрүнбөйт. Курбулары көл жээгин керелдин кечке түрө кыдырып, Гүлнурду издеп табышпайт. Ошентип ажары айдай, көздөрү жылдыздай жанган Гүлнур жоголот.

Эр-азамат баатырлар денеси жылан, адам сымал он эки баштуу падышаны кууп кетирип, үйлөрүнө кубаныч менен кайтышат. Темирбек да үйүнө келип, кубанычы заматта күйүткө айланат. Ал ошол замат өзүнүн канаттуу атынан түшпөй, кырк чакырымдан шилтегенде душманын мертинткен кылычын алат да, Гүлнурун издеп жөнөйт.

Бир ай жол жүрөт, бир жыл жүрөт. Жети дайра, жети тоо кесип өтөт.

Бир жердеги тоо үңкүрүнөн Темирбекке ак сакалдуу карыя кезигет.

– Арыбаңыз, аксакал! Бул тоого сизди кандай тагдыр айдап келди? – дейт баатыр.

– Жолуң байсалдуу болсун, каркыбар жолоочум! – деп амандашат карыя. – Кандай тагдыр айдап келди дейсиңби? Сен басып өткөн жол менен мен да келгемин.

Тимербек атынан түшүп, карыянын жанындагы ташка көчүк койду эле, аксакалдын дегени:

– Мен даа кудум сендей жаш кезде, карындашымды ажыдаарга уурдатканыма канча жылдар өттү. Издеп жүрүп, акыры таптым. Могул тоонун аркасында алтын капкалуу, алтын шаар бар. Ажыдаар турагы ошол. Бирок менде ажыдаар менен кармашар ал-күч кайда! Кажырым кайтып, картайган кезим.

– Балким менин да карындашым шол жерде. Аттаналы тез! Сенин да, менин да мүшкүлүм бирдей экен го, – деген Темирбек атына секирип минди.

– Сабырдуу бол, баатыр, – деди карыя, – Сендей кезде мен дагы атактуу баатыр болгомун. Бул ажыдаарга чукулдан дааган болбойт. Агер ал алтын сарайына киши жакындаганын көрсө, кырк чакырым жерден оозунан жалын от бүркөт.

Муну уккан Темирбек, карыянын кашында кылычын кындан сууруп шилтеди эле, асман, жердин арасында чагылган жарк-журк жанды.

– Бул кылыч шыпыргандай жалмайт, – деген Темирбек, карыяга өзүнүн сыйкырлуу кылычы жөнүндө баяндап өттү.

Ошентип экөө сапарга аттанышты. Күнү жүрүштү, түнү жүрүштү. Ымырт таңда эки баатыр тоонун туу чокусуна жетишти. Шаардын алтын капкасы эми даана көрүндү. Күндүн алтын нуруна алтын капканын нуру чагылышып турду. Алтын сарайдын айланасы капкара болуп, көмүрлөр үйүлүп, жер күлгө айланып жаткан экен. Сарайдан баатырды карай капилеттен күү-шаа үн жаңырткан от бүркүлдү. От жакындап, көз ирмеген сайын алоолоп чоңойо берди.

– Бул отту далай мерте көргөмүн. Ажыдаар бизди көрүп калган экен, сарайынан чыкты ал, – деди карыя.

Алоо от тоодой жалынга айланып, баатырга жете турган болду. Мына ошондо Темирбек кылычын кындан сууруп, алоо жалынга шилтеди. Бир шилтеди, эки шилтеди, алоо от ансайын күчөндү. Ал эмес эки баатырды жалын от курчап, беттерин куйкалап баштады. Бирок Темирбек кылычын колдон түшүрбөдү. Кылычы отко кызарып, бир күн, бир түн кармашты. Үчүнчү күн дегенде жалындын табы кайтты. Темирбектин ар кадамы ажыдаардын сарайына жакындай берди. Артынан карыя ээрчиди. Үчүнчү күнү күүгүмдө алоо жалын өчүп, жерден капкара түтүн булап турду. Ал түтүн өлгөн ажыдаардын мойнунан кыйылган он эки башы болучу.

Эки баатыр жети катар темир дарбазаны талкалап, ичине киришти. А ичинде ажыдаар уурдап келген эң сулуу кыздар казкатар экен. Темирбек баатырдын карындашы да, карыянын карындашы да ушул жерден табылды. Туткундардын баары бошотулуп, үй-үйлөрүнө жөнөштү. Кубангандан баары ыйлады. Мындайда алар кантип кубанбай коё алышмак!..

Тайенемдин жомоктору дайыма күтүүсүз соңуна чыкчу. Ал эч качан Мансур авага окшоп: «Ошол күндөн ушул күнгө чейин жыргап-куунап жашайт экен», – деп өзү да кошуп жиберчү эмес.

Үндөбөй жата берем. А көз алдымда сыйкырдуу кылыч чагылгандай жаркылдап элестейт.

– Тайенем, жомоктогу баатырдын кылычы азыр кайда? – чыдамым кетип сурап калдым.

Тайенем жай жообун узатты:

– Ал кылыч атаңдын колунда… Жамил. Уктай кой эми…

ЧЫЙПЫЙЫБЫЗДЫ ЧЫГАРГАН КАТ

Апам али кайтып келбеди.

Бир курдай эртең менен тайенем уй сааганы чыкканда, кат ташыган Гүлхыл эже Өфөдөн[1] апам жазылып алып жүрчү гезитти калтырып кетти. Мен ал гезиттен чоң тамгалар менен жазылуу «Башкирия туусу» деген эки гана сөздү ажырата алчумун. Анан да төрт бүктөм, анча чоң эмес кагазды колума карматкан Гүлхыл эже:

– Бул телеграмма апаңдан, – деп узап кетти.

Колумдагы телеграмманы не кылышты билбей, делдейип калдым. Телеграмма – бул эмнеси? Жакшы нерсеби же жаманбы?

– Тайене, тайене-е! – кыйкырып, тайенеме беттей чуркадым. – Телеграмма апкелди!

– Ким? Кайдан?

Тайенем эки жагын каранып, мен ага кагазды сунсам, колдору калтырап турду.

– Кудайым сакта, кара кагаз эле болбосун… – деди бүшүркөп.

– Жок, тайене, Гүлхыл эже телеграмма апамдан экенин айтты.

Шашкалактаган тайенем мени кийинтип, Мансур аваныкына чуркатты. Агер алда не болсо эле дайыма Мансур аваны кеп-кеңешке чакырып турабыз. Ал эмне десе, ошонун айтканындай кылабыз, себеби бу жашоодо ал билбеген эч нерсе жок.

Мансур ава дайыма: «Жакында токсонго чыгам» дей берет.

Токсон – абыдан көп. Мен токсонго чейин араң санайм. Мансур аванын Фархуниса деген сокур кемпири бар. Бир үйдө экөө эле жашайт. Эркек уулдуу болушпаптыр, кыздары болсо турмушка чыгып, башка айылга кетишиптир.

Тайенем ага дайыма:

– Кудай сага күч-кубат берсин, Мансур! – десе, Мансур аванын да жообу дайын:

– Эгер колхоздун камкордугу болбосо, кудайдын жардамы менен узакка жашайт белем.

Экөөнүн аңгемесине мен түшүнбөйм.

Мансур аванын үйү биздикине жакын. Дарбазасына башпаксам, Мансур ава короо шыпырып жүрүптүр.

– Ава, сизди тез келсин дейт! Телеграмма! – дедим кыйкырып.

Мансур ава эч бир суроо узатпастан, үйүнө кирип кетти. Мен болсо чатырдан түшүрүлгөн үймөк кардын үстүнө өрмөлөп чыгып, ылдыйга бир жолу жылгаяк тээп алып, үйгө тызылдадым.

Мансур ава биздикине кеңешин бергени келерде, дайыма ак чепкенин кийип, белин кызыл-көгүш курчоо менен байланып алат. Кээде жалгыз келбей, байбичеси Фаркунисаны ээрчитип алат.

Бу жолу да экөө колдорун кармашып алып, биздикине жөнөштү.

– Арыба. Күүлүү-күчтүүсүңбү? Тирлигиң кантип атат? – деп ал-жайды сураган Мансур ава байбичесин сандыкка отургузду. – Жамилиң телеграмма келди дедиби, кайдан, кимден экен?

– Күнбикеден дейт Жамил, бирок анда эмне жазылганын кайдан түшүнөлү, – деди тынчсызданган тайенем.

– Кана, берсең мага, – Мансур ава кагазды алды. – Бул кагаз – телеграмма, электр сымы аркылуу жөнөтүлөт. Кыязы, Күнбике жөнөткөндөй.

Катты ал тияк-биягынан көпкө тиктеди.

– Байболгур, окучу тез, – тайенем чыйпылыктап жиберди. – Жүрөгүм ордунда эмес. Чочуганым – кара кагаз болбогой эле! Балдарым согушта жүрсө…

– Мен мунун кара кагаз эмес экенин билем, кагылайын, бирок буну окуй албайм. Жаш кезде кайда гана болбодум, баардык өнөргө үйрөндүм, Оренбургунда болдум, Стерлитамакта болдум, арийне, кат окуганга үйрөнбөптүрмүн.

Тайенем катты кайра өз колуна алып, көзайнегин бир кийип, бир чечип – кагаздагыны ушунчалык окугусу келди.

– Анча чочулаба, байбиче, – сөзгө Фархуниса эне да аралаша кетти. Анын эки көзү көрбөгөндүктөн, чанда эле сүйлөйт. – Чочулаба, эгер бу кабар Күнбикеден болсо, анда жакшы кабар.

– Эки көздөн ажыраган Фархуниса го сокур, а бизчи, Мансур. Көзүбүз туруп көрбүз. Баарынан жаманы ушу эмеспи. Те колхоз курулар мезгилде мага, сабаттуу адамдар окуп, жазганды үйрөтөлү десе, көнбөгөн экем курган жаным. Карыганда мага эмне дебедимби. Мына эми, аңкайып отурганымды. Агер жазганды билсем, балдарыма ак жол каалаган каттарды жөнөтүп отурбайт белем.

Маңдайымдагы картайган үч адамды абыдан аяп отурдум. Үчөөнө үнүмдүн болушунча катты окуп бергим келди. Ушундай бир кубанып алышмак! А мен али мектеп босогосун аттай элегим кандай өкүнүчтүү! Эгер азыр мектепке чуркап барып окуганды үйрөнүп келиш керек болсо ээ… Охо… Мен акыры окуганды, жазганды үйрөнөм! Апама окшоп сырты калың китептерди окумакмын, баарынан мурда толтура жомокторду окуп чыкмакмын.

Фархуниса эне башын көтөрүп, кулак түрүп калды.

– Байбиче, – деди, – көчөдөн өтүп бараткан балдар эмеспи бу? Бирөө-жарымын чакырсаң боло, бу кагазды ошолор окуп бермек.

Тайенем жандана түштү.

–Туура айтасың! Эмне ооз ачып отурабыз, мектеп окуучулары бар эмеспи! Эсиме жара чыкканын кара!

Тайенем терезени карап, үстүнө желбегей жамынып, сыртка жүгүрдү да, Махмутту ээрчитип келе койду. Мен билгенден, Махмут биздин көчөдө жашагандардан, бешинчи класста окуйт.

– Кагылайын десе, могу кагазды окуп берчи, – деди тайенем, – бүгүн аны Гүлхылы калтырып кеткен экен.

Махмуттун көздөрүнө карадым. Ал да кагазга каадалуу үңүлдү:

– Бул телеграмма Күнбике эжеден экен, орусча жазылыптыр.

– Аны өзүбүз деле билебиз, – деди Мансур ава.

– Оку, балам, окучу, – тайенем чебелектеди.

Махмут кагаздан орусча окуп, кийин башкырча таржымалдады:

– Күнбике эже жазыптыр: «Он алтысында келебиз, станцияга ат-көлүк жөнөткүлө. Баарыңа салам жолдойм».

Тайенем карбаластай түштү:

– Чечинбейсиңби, Мансур!.. Эмне отурасың, чунак! Чечин, чай ичебиз!..

Бөйпөңдөп чуркап барып, тып токтоду:

– А бүгүн кайсы күн?

– Бүгүн он беши эмеспи, эртең он алтысы. Мына… башка эч нерсе айтылбаптыр мында, – каадалуу үн каткан Махмут кетүүгө камынды.

– Сен даа отур, балам! – тайенем аны шап эле колдон алды, – Бал менен чай ичебиз!

– Ыракмат, эне, мектепке кармалбайын, – деген Махмут жөнөп кетти.

А мен Махмутка суктанып, көздөрүм бал-бал жанып турдум. Эх, ал кандай окуп берди! Сөздөрдү так-так, мүдүрүлбөй окуду го. Анысынан да, бал менен чай ичебиз дегенге карабаганычы!

Мансур ава менен Фархуниса эне үстүлөрүн чечип, үстөлгө отурушту.

Телеграмманын мазмуну мага эми жетти: эртең алыскы шаардан апам келет экен. Анын чоң мүшөктү жонуна артынып кеткени алигиче эсимде. Азыр кайда жүрдү экен? Он алтысы эмнеге бүгүн эмес? Негедир апам мага карды кыртылдата басып, короодон кирип келаткандай сезилди.

Тайенем радиону бурады. Биздин радио күндүзү орусча, а түндөсү башкырча сүйлөйт. Азыр орусча сүйлөп атты.

– Сага түшүнсөм буюрбасын, – Мансур ава тамашалап калды. – Орусча бир ооз сөз билбейсиң да, күнүгө радио тыңшаганыңды кантейин. Качан келбейин, радиоң эле каңкылдайт.

– Йе, айланайын, Мансур, Маскөөнүн өзү сүйлөп атпайбы. Маскөө үнү жаңырганда – санаам тынч. Орусчага түшүнбөсөм да, бирок орус сөзү ишеним берет тура.

Тайенем кайнаган самоордун күлүн үүлөп, үстөлгө койду. Демек үчөөнүн чай үстүндөгү сөздөрү көпкө дейре бүтпөйт.

МЕН ДА КАРЫНДАШТУУ БОЛДУМ!

Биздин дарбазага колхоз башкармасы Жакып аванын чанасы келип токтоду. Тайенем экөөбүз терезеге кадалдык. Чанадан тон кийген адам түшө баштады. Тааныдым аны – бригадир Бадамша ава экен. Чанадан дагы бирөө копшолду, апамдын үлпүлдөгөн шалы жоолугун тааныдым. Көз ачып-жумганча тайенем сыртка чуркады. Менин чокоюм табылсачы! Бирин таптым, экинчиси сыйпалатып жок. Ыйлагым келди, жок, ыйлап жиберипмин. Мен ыйлаган сайын чокоюм көздөн далдоо жашынып калгандай.

Дарбазанын ачылганы угулду. Сандыкка секирип чыгып, терезеге кадалдым. Тигине апам… Апам келди, апакем менин!

А жанына кичинекей кызды алып алганы кандай? Тайенем ал кызды колуна көтөрдү. Чыдамым жетпей турду. Сандыктан секирип түшүп, далиске жүгүрдүм.

Апам мени жерден так көтөрдү.

— Акылы жок десе, кышында жылаңайлак жүрчү беле!

Мен эч нерсе дебестен, кар жабышкан шалы жоолукчан апамдын жүзүнө жабышып калдым.

Үйгө кирерибиз менен кичинекей кыз менен мени бетме-бет тургузушту.

– Мына, Жамил, – деди апам, – сага карындаш апкелдим. Аты – Оксана. Карындашыңды чечинт эми.

Көңүлүм көккө көтөрүлдү. Оксананы кучактап, жүзүнө эңилдим. Мына эми, карындаштуу да болдум! Кубанганымдан не кыларымды билбедим… Карындашымды жогору көтөргүм келди, бирок алым жетпеди көтөргөнгө.

Тайенем менен апам бизди карап күлүп турушат. Башыман сылаган тайенем:

– Көтөрө албайсың, Жамил, бу деле сендей чоң болуп турат ко.

Мен Оксананын пальтосун, жылуу баш киймин чечтим. Карындашымдын чачтары Фагиманыкындай кочкул сары эмес, ачык сары экен. А көйнөгүндөгү сүрөт каздын көзүнө окшогон чынынын эмес, канаты кызыл көпөлөктүн сүрөтү. Бою Фагиманыкынан да кырдуу, керек болсо меникиндей экен. Ысымы болсо – Оксана! Мындай ысым көчөнүн башынан аягына чейин эч кимде жок. Бир гана жери – эмнеге үн катпайт?

– Апа, Оксана мага бирдеңке десинчи. Байке деп койсунчу!

– Балам, ал тоңуп келди, бир аз жылынсынчы, ошондо айтат. Макулбу?

– Макул…

Карындашымды колдон алып, сандыкка жакын алып келдим да, керебет алдындагы оюнчуктарыма толгон жашикти сууруп чыктым. Анда кайдагынын баары бар: таш көлүк, жыгач курал, кичинекей араба, үлүл кабыгы, эмен дарагынын буурчактары, чакмак таш, сүрөттөр жабыштырылган кагаздарым. Анан да кызыл-көк тотукуш менен сабы темир кайчым бар. Оюнчуктарым ушунча толо дейсиң! Оксана көрсүн деп сандык үстүнө болгон оюнчуктарымды жайып салдым.

– Ал, ала бер, – дедим ага, – Баары сага. Жай келгенде, дагы кооз-кооз укмуштарды чогултам.

Оксананын көк көздөрү жерди тиктеп, үндөбөдү. Ал менден тартынды. Бирок эмнеге тартынышы керек?

Тайенеме да, апама да кылчактайм. Экөө мештин жанындагы отургучта бизге жылмайып отурушат. Бир маалда апам келип, экөөбүздү бекем кучактады. Көздөрү ушунчалык кубанычтуу эле! Апамдын кубанычын көрүп, мен да жетиналбай турдум. Менимче бул баардык эле адамда болсо керек, сизде дагы.

– Ойногула, көгүчкөндөрүм, ойногула, – апам терине сыйбай турду.

Мен жалгыз экенимде эч качан мени «көгүчкөнүм» дебеген, а азыр: «көгүчкөндөрүм» дегени – биз эми эки жанбыз. Көгүчкөндөр негизи эч качан жалгыз болбойт ко. Сарайыбыздын төбөсүндө эле канчалаган көгүчкөндөр өздөрүнө уя жасашпады!

– Көгүчкөндөр ынтымактуу келишет, эзели урушпайт, кужулдашып жашай беришет, – деп Мансур ава айткан.

Апам Оксананы кучактап койду эле, карындашымдын күлкүсү чыгып, эмен буурчактары менен үлүл кабыгына колун ишенимдүү сунду. Анан кызыл-көк тотукуштун куйругунан аяр кармап, аяр кыймылдатып көрдү. Бирок канча кыймылдатпасын, дабыш чыкпады. Анткени мен эбак эле анын ичин тешип, таштарын чыгарып салгамын.

Карындашым бирдеңке дегенсиди, бирок айтканына түшүнбөй, кайра сурадым:

– Эмне дедиң, Оксана, кандай дедиң?

Бирок ал үндөбөстөн, көпкөк көздөрүн тостойткон бойдон мага тиктеп калды эле, мен негедир чочуп кеттим.

Апам ошол замат жаныма отура калып айтканы:

– Жамил, карындашың алыскы шаардан… ал шаарда башкырча сүйлөшүшпөйт. Оксана ошон үчүн айтканыңды түшүнбөйт. Бирок акырындап үйрөтөсүң, мейлиби?

– Мейли, – дедим апамдын кебине анчалык түшүнбөсөм да.

А эмне үчүн алыскы шаарда башкырча сүйлөшүшпөйт? Ал жакта кантип сүйлөшүшөт? Ошончолук алыс шаарбы? Дурустап сурагым келди эле, негедир карындашым апамды көздөй чуркап, жүзүн апамдын көкүрөгүнө жашырды. Мүмкүн аны коркутуп алдым бекен?

– Апа, Оксанага айтсаң… мен аны таарынтпайм, ээ… эч таарынтпайм… – дедим жал ооруй.

Апам тескери бурулду. Ал дайыма көзүнө жаш тегеренгенде, ошентмейи бар.

– Жүргүлө чайга, урматтуу коноктор. Самоор муздайт, – деп калды тайенем.

Оксана экөөбүздү төргө жанаша отургузушту. Мен дароо кичинекей өз чынымды карындашыма сундум:

– Биротоло сага берем, Оксана! Сенден кайра тартып албайм!

Айтканым айткан менин – эгерим кайра албайм. Мансур ава апам менен Оксананын келгенин угар замат байбичеси Фархунисаны ээрчитип биздикине башбакты.

– Агер алты жашар алыстан келсе, алтымыш жаштуу алдына барсын дечү эле эски кишилер, – босогодон Мансур ава кобурап калды.

Артынан Шагит, Сагид жана башкалары да келишти. Бу күнү биздин көчөдөгүлөрдүн бакиси биздикинде конокто болушту. Баары Оксананын колунан кармалап эркелетишти.

– Мына, Жамил да карындаштуу болду. Периштелер булар! – деди кошунабыз Миңликей эже. – Ден-соолукта, таалайлуу болушсун.

Миңликей эже кургатылган кайналыны экөөбүзгө бир уучтан берди. Бадамши аванын кызы Таскира болсо дүкөндөн Оксанага деп куурчакка көйнөк, жоолук ала келиптир. Оксана өз куурчагын сүйүп, анысын кас-кас басып, так секиргенге үйрөтө берди.

Келим-кетим кечке дейре үзүлбөдү. Үйдө конок көптө, ушундай кубанам дейсиң. Сиз деле мендей кубансаңыз керек…

Конок да тарады. Мен апамдын тизесинде отурганда, тайенем Оксананын чачтарын тарады.

– Кызымдын чачы майланышып калыптыр, эртең мончого жуунталы, – деди тайенем.

Оксана менен сүйлөшкүм келет, бирок кантсем экен, ал барыбир менин сүйлөгөнүмө түшүнбөйт! А эмнеге түшүнбөйт? Мурда карындашым жок эле, азыр бар, бирок аны менен сүйлөшө албайм…

– Жамил… – деп Оксана кокусунан сүйлөп калды эле, мен селт дей түштүм. Саал ойлонуп: – Жамил… – деп даа кайталаганы – ушунчалык сүйкүм угулду!

Мен апамдын тизесинен секирип туруп, Оксананы колдон алдым.

– Даа айтсаң! Айтсаң! – суранып жибердим. Ал мага күлүп, бирок унчукпады.

– Чымчык деле акырындап сайраганды үйрөнөт. Оксана да үйрөнөт, медерим, – деди тайенем мени жоогалата.

Эшик караңгылап, Оксананын уйкусу келди. Апам үстөлдөрдү тизип, үстүнө төшөк салды.

– Бүгүнчө уктай турсун, а эртең буга керебет алып келебиз, – деди тайенем.

Оксана жатары менен уктады. А мен жанына отуруп, карындашымдан көзүмдү албадым. Жаздыгынын бир ыптасына башымды жөлөп, мен да уйкуга кеттим. Уйку-соо ортосунда апам мени акырын чечинтип, төшөгүмө жаткырганын туйдум.

ОКСАНАНЫН КОРКОКТУГУ

Тайенем өзүнүн Темиртоосуна кеткенине көп болгон. Биз үчөөбүз жашайбыз: мен, апам, Оксана. Апам болсо керелдин кечке колхоз кампасына жакын жерде буудай тазалашат. А жаз келгенде ушул буудайлар себилет. Мурунку жылы балдар болуп жакынкы аңызга барып, буудай себүүнү көргөнбүз.

Үрөн сепкен чийне эки атка чиркелет, агер тракторго чиркелчү болсо, тракторуң далай чийнени дыркыратат. Анын күчү күч да! Муну өз көзүбүз менен көргөнбүз.

Апам чак түштө Оксана экөөбүзгө тамак бышырып, тоюнтуп коюп кетет. Ал дайыма шашкалактап, бизди тоюнтат да, тызылдаган бойдон кайра жөнөйт. Үйдө калган карындашым экөөбүз тырбалаңдап пол менен чыны-пыныларды жууйбуз…

Оксана мага үйүр алып, ал эмес мени менен аз-мастан сүйлөшкөндү үйрөнө баштады. Адегенде бири-бирибизди түшүнүү абдан кыйын болду. Оксананы күнүгө башкырча сүйлөөгө үйрөтөм. Ал мага арденкени көрсөтүп сурайт:

– Бул эмне? Аты эмне?

Бара-бара көптү билип алды.

Оксана Фарит, Марат, Фагима менен таанышты. Баарыбыз чогуу чана тебебиз. Күн ырайы жылымык тарта берди. Саал мурда апаларыбыз 8-Мартты майрамдашты. Жакында жадыраган жаз.

Апам кээде Марат менен Фагиманыкында калтырат бизди. Биз болсо көз таңмай ойноп, үйдү чаңызгыта чуркайбыз. Секиребиз.

– Акырын чуркагыла! Эмне дүңкүлдөтөсүңөр? Таманыңар ташпы, чунактар! – дейт бизге Мараттын энеси.

Ал биздин тайенебиздей эмес: күрү-күүнү жактырбайт. А балким башы ооруйттур?

Оксана менен Фагима достошту. Ушундай болуш керек да, биз да былтыр Марат экөөбүз достошуп алганбыз. Ошондон улам Марат экөөбүз карындаштарыбызды колдон алдык да, үч мерте сурадык:

– Дос болдукпу?

Экөө тең үч мерте жарыша жооп узатышты:

– Дос болдук!

Биздин көчөнүн балдар, кыздары достошордо баары ушинтишет.

Оксана экөөбүз үйдө элек. Сыртта шамал дуулдайт. Мен дайыма терезени тиктеп, шамал башталганын бакчанын алыскы бурчундагы ак кайыңдан улам билем. Шамал катуу кезде, ак кайың тимеле омкорулуп сынып кетчүдөй шуулдап термелет. Тарбайган бутактары коргонго урунганда, дарактын бир жери ооругандай сезилет мага. Ошон үчүн ак кайыңды термелткени үчүн шамалга ачуум келет…

Оксана экөөбүз бакчаны тиктеп турсак, Мансур аванын үй морунан булаган көк түтүн жергей дейре соймоңдоду. Мүмкүн ушул жылуу түтүн биздин ак кайыңды да жылытар дейм…

Өзүмдүн жан кишиге угузбаган качанкы бир купуя сырым жөнүндө эстей калып, аны Оксанага айткым келди. Мен аны кармана алчудай эмесмин. Кар эрип, жаз келгенин эңсеп, акырын шыбырадым:

– Оксана! Көктөм жаз келери менен сага толгон-токой кенч тартуулайм!

Ал мага көздөрүн тостойтуп, таңгала тиктеди. Өмүрүндө ал кенч дегенди көрбөсө керек.

– Бакчаны көрдүңбү? – дедим. – Бул жөн бакча эмес, анда жалбырагы алтын күмүш дарак өсөт. Күнү да, түнү да түрлүү-түрлүү куштары сайрайт. Гүлдөрү жыпар чачып, бутактарында бал татыган чоң алмалар салаңдап турат. Тетигинде дарактар ортосундагы ак кайыңды көрдүңбү, анын түбүндө таш сарай бар. Ошол таш сарай ичинде бир укмуштуу баланын кенчи катылган. Бул кенч – кооз оюнчуктар. Жай мезгилинде ошол укмуштуу бала өзүнүн укмуштуу карындашын ээрчитип, ак кайың түбүндөгү таш сарайдагы кенчти ачып, минтип айтат: «Мына, карындашым, бул сарайда эмне болсо, баары сеники. Ойно, жырга! Эч качан кайгы-капаны билбе!»

– Бул жомокпу? – Оксананын оозу ачылды. Мен ыргылжың баш чайкадым. – Мен мунун жомок эмес, чындык болушун каалайм, – дебеспи карындашым.

– Чунак десе, ал баланын аты – Жамил, а кыздын аты – Оксана! – десем, Оксана жетине албай кубанды:

– Даа айтсаң, Жамил!

– Бул бакчада, – кебимди уладым, – бак-даракка кызыл желектерди илебиз, а жайындасы пионер лагери кылабыз, кудум Көл жээгиндегидей. Ага Фарит, Марат, Фагима келет. Биз ырдайбыз… Кел, азыртан ырдап көнө берели!

– Ырдаса ырдайбыз! – деди Оксана.

Терезеден бакчабызга карап, жаңырта ырдадык: 

Жаз келет, жаз келет!
Кар эрийт, кар эрийт,
Чөп өсөт, чөп өсөт,
Көп өсөт, көп өсөт.
Бакчага киребиз,
Ырыбыз төгөбүз.
Желекти илебиз,
Лагерь деп жүрөбүз…

– Биздин лагерге канаттуу куштар да көп келсин. Алардын сайраганы керемет. Биз аларды чочутпайбыз, туурабы? – деди Оксана.

– Жо-жо, биз аларды чочутпайбыз! Аларга таш ыргытпайбыз, «киш» дебейбиз. Чынбы, Оксана? Биз айры куйруктарды гана кууйбуз, анткени алар балапандарды уурдайт.

Шамал капысынан терезенин каалгасын карс урду. Оксана коркконунан кыйкырып жиберди: көздөрү алактап, өң-алеттен кетип, эриндери титирейт.

– Оксана, Оксана, саа не болу?

Терезе каалгасы кайрадан карс-карс урунду. Оксана жаздыкка башын тыгып, керебетине кулады…

Эмне мынча коркту? Сыртты карасам – каш карайган маал. Күүгүмдө көргөнүм: шамал коргон түбүндөгү биздин ак кайыңды термелтип, сары карларды күбүп түшүрүп, Сагида эженин боз ити болсо кар малтап жүрү.

Карындашымдын жанына жетип барып, мен да жаздыгына башымды тыктым:

– Оксана! Эмне анча корктуң?

Оксана кулактарын колдору менен жаап, керебет бурчунда тыгылда да, шашылыш шыбырады:

– Кач, Жамил! Тез, тез! Сыртта фашисттер… Алар мылтык менен атып атышат… Өлтүрөт бизди… Бол, тезинен жашынып калалы, Жамил!

Оксананын коркунучу мага да өттү. Сыртта караңгы. Шамал терезе каалгасын карс ургулап, а апабыз үйдө эмес. Бирок фашисттер бизден алыста экенин сонун билем… Керебеттен секирип турдум да, жашиктеги жыгач мылтыгыма жеттим.

– Көрдүңбү муну, Оксана? – бак-бак үн каттым. – Фашисттер келип эле көрсүн мында! Баарыбыздын аталар алар менен фронтто согушуп жүрсө, кантип биякка келсин! Коркпо деди го, Оксана, коркпо!

– А тиякта ким атып атат, Жамил? – карындашымдын шыбыры.

– Ал шамал да эй… Терезе каалгасын мурда деле шамал ургулачу, анда бирок күндүзү болчу. Ошон үчүн корккон эмессиң.

Оксана колдорун түшүрүп, бирде терезени, бирде сыртты карайт. Экөөбүз жаздыктарды кучактап, керебетке жөлөнүп отурабыз.

– Оксана, – дедим бир маалда, – коркпо, мен бармын. Мен сенин коргоочуңмун. Чоңоюп күчүм толгондо Темирбек баатырдай болуп, фашисттердин баарын жеңем. Эгер ошондо мен урушта жүргөндө, сени ажыдаар уурдап кетсе, сени барыбир таап, бошотом. А сен коркок болбой жүр, макулбу?

– Жо-ок, кереги жок! Сен эч жакка кетпе, Жамил!.. А ажыдаар ким?

– Ажыдаар – бул чо-ооң жылан.

– Жылаан деген эмне?

– Жылаанбы? Жөн эле жылаан. Ал тиштейт, чагат.

Оксана манжалары менен кулагын жаап, баш чайкады:

– Кереги жок, чакпасынчы, мен корком!

– Түшүнбөйсүң, мен аны кылычым менен өлтүрөм.

–Жок, кереги жок, корком. Ал мени жеп коёт.

– Ажыдаар жей албайт. Адамды карышкыр жейт, ал кызыл топучан кызды жеген, билесиңби? Эгер сени карышкыр жесе, өлтүрөм аны. Ошол карышкырдын курсагын могинтип тилип салам…

Оксана керебетке жабышкан бойдон титиреп отурду.

Үй караңы болуп баштады. Тигинде билинер-билинмексен меш жылтырайт. Бир маалда калбаат үн жаңырды. Анын эмне дегенине мен түшүнбөйм, бир гана сөздү билем – «Москва». Муну укканда жаным жай алып калат.

– Оксана, бул радио, Москва! – деп кыйкырдым.

Менде ишеним жаралып, керебеттен секирип, терезеге карадым. Дарбаза кыйчылдап, далисти карай бирөө шашып келатканда – апам дедим! Апам гана ушинтип үйгө шашып келет, биз аны дайыма чыдамсыз күтөрүбүздү билет.

КАРЫНДАШЫМДЫН ТҮШҮ

Мага жаз жагат. Оксанага да жагат. Сизге да жакса керек. Ал эмес козулар да жазды сүйөт! Сиз алардын көктөм жаздагы кубанычын көрсөңүз: ак козулар үйүлгөн топуракты көрсө мурду менен сүзгүлөп, чычаңдаган куйругу да жөн турбайт. А кара козуларчы, туягы менен жерди дүпүлдөтүп, тепкичке чыгып алып, ылдыйга секирет. Анан экөө эки жакка кетенчиктеп барып, кенедей мүйүздүү баштарын ылдый салып, чекелери менен сүзүшөт.

– Чунактарды мүйүздөрү кычышып атпайбы, – дейт аны Мансур ава.

Мансур ава аябай айкөл, ал кичинекей балдарды эле эмес, кичинекей жаныбарларды да сүйөт. Ошон үчүн ал кичинекей козуларды «чунактар» дейт.

Мансур ава өзү жакшы болгондуктан – жаман кишилерди жактырбайт. Биздин фашист душмандарыбызды да жаман көрөрүн айткан.

Сарайдын каалгасын кең ачып коюп, баарыбыз күнгө кактанганы чыкканбыз. Бакчабыздын жанында апам башка шаарга кеткенде туулган сары торпок чуркап жүрдү. Чоңоюп, оюн салып калды ал. А короодо каздар каркылдап, алардын аркасынан барпайган сары жүндүү балапандары томолонуп-жумаланып чуркашат. Чоң каздар аларды короого ээрчитип чыгып, бирдеңке айтып аткандай.

Апам үйдө экенде Оксана экөөбүз каздын балапандарын акырындан сылап-сыйпап, кайра коё беребиз, антпесек алар чыйпылдаса эле энелери үрпөңдөйт. Оксана бир балапанга алаканынан суу ичирди, а мен балапандардын арасындагы эң татынакайына «Оксана» деген ат койдум. Бирок ал кезде бул жөнүндө эч кимге ооз ачкан эмесмин, азыр ал сырымды силерге гана айтып отурам.

Мен ал балапанды те алыстан эле таанычумун. Ал ташка чыгып алып башын тиякка бир буруп, биякка бир буруп, күнгө жылынчу.

А тоок деген тоок да, кукулуктап ырдап, короодо жүргөнү жүргөн.

Жаз келгени – теребелде кандай шаң! Баары шаттанып ойношот, ырдашат…

Оксана экөөбүз үйүбүздүн жанындагы жоон устунда отурганбыз. Устунга чыксаң, талаа көрүнөт. Ал талаада апам буудай себишет.

– Жамал, карасаң! Те-тетиги биринчи трактордун чийнесиндеги бирөөнү. Апам окшойт, ээ! – деп калды Оксана.

Карасам, чын эле биздин апабыз!

– Оксана, – дедим, – кел, кол кармашып отурабыз.

Карындашым ошол замат колун мага сунду. Жаз келгени – анын көк көздөрү мурдагыдан да жанып, а мурдундагы майда сепкилдери күнгө чагылат. Кыязы, апам бизди алыстан көрүп: «А менин балдарым отурган экен!» – деп ойлосо керек.

– Чоңойгондо биз да буудай себебиз э, Оксана?

– Ооба да! Жамил, сен трактор айдайсыңбы, а мен апамдай болуп чийнесине турам, – деген Оксана устунга чыгып трактор күрүлдөгөн аңыз талаага карады.

Колу менен күндөн жүзүн калкалап, көпкө турду ал.

Бир убакта жаныма кайра отуруп, жүзүн оор кусалык басып отуруп калды.

– Жамил! Силердикинде дагы бир апа бар эмес беле, – Оксананын үнү басаң чыкты. – Билем, бар болчу, бирок алыста-алыста… Абыда-ан алыста…

– Жомоктобу? Те илгери-илгериби, Оксана?

Оксана баш чайкады:

– Жо-ок, жомокто эмес… Дагы бир аябай жакшы апа бар эмес беле…

Оксананын айтканына түшүнгөнүм жок. Бизде эки апа кантип болсун! Адамда бир эле апа, бир эле ата болот да. Карындашым эмнени айтат! Коркконум – ыйлабаса дейм. Бирок ал ыйлабады. Жанымда тынч отурду. Жумшак жел чачындагы кызыл бантигин желпип өткөндө, анысын клуб башындагы желекке окшоштурдум. Оксананы тиктеп, анын: «Билем, бар болчу, бирок алыста-алыста» – дегени оюмду бөлөт.

Бу кайдагы апа, эмнеге алыста жүрөт? Ал жөнүндө Оксана мурда да айткандай болгон, мен таңгалгамын. Ал эмес ал тууралу апамдан сурагамын.

– Оксана сага түшүн айтса керек, – деп жооп берген апам.

Карындашым эмнеге мындай түшүнүксүз түш көрдү экен? Оксанага жакшы бирдеңке айткым келди да, бакчабыздагы ак кайың эсиме кылт этти.

– Жүрү бакчага, Оксана! Кайың түбүндө катылган кенчтин баарын сага биротоло берем.

Оксана бакча жакты карады:

– Кайың түбүндөгү жер али кургай элек да.

– Эмне экен, күн жакында жерди кургатат. Жүрү тез, Оксана!

ЖААЛДАНГАН КАЗ

Кол кармашып, бак корукка баратсак, биздин дарбазанын алдынан кочкул сары баш көрүндү. Мен дароо Мараттын карындашы Фагиманы тааныдым. Биздин көчөдө эч кимге окшобогон кочкул сары чачтуу бир эле кыз бар, ал – Фагима. Ал дарбаза алдынан тез эле соймолоңдоп чыгып, секирип турду. Бул жерден Фагима эле эмес, баарыбыз сойлоп чыгабыз, анткени дарбазанын илгичине колубуз жетпейт. Аны бийик кагып салышкан. Ал эмес Марат да илгичке жетпейт. Марат – сегизде, ал ошон үчүн биздей сойлоп чыкпай, коргондон секирип түшөт.

Фагиманы көргөн Оксана арсаңдап күлүп ийди. Досу келсе, ким сүйүнбөсүн.

Фагиманын эки колунда кагаздан жасалган чөкө таан бар экен. Бирин мага, бирин Оксанага сунуп, чулдуруктап тез-тезден айтты:

– Майат төйтөбүзгө төйт чөкө таан жасады. Канаттайын кагып учкандай иттей сонун!

Фагима алтыга чыкса да, тили чулдур. Ага чоңдор да таңгалышат.

– Кайасаң! – Фагима Оксанынын чөкө таанын учуруп кыйкырды.

Кагаз куш каалгыган бойдон өйдөгө көкөлөдү. Фагима ордунан секирип, Оксана болсо кубанганынан алакандарын чапкылады.

Мен өзүмкүн Оксанага бердим. Ал устунга чыга калып, кагаз чөкө таанды көккө көкөлөттү. Кагаз канаттуу абада айланып, күтүүсүздөн таш үстүндө күнгө жылынып отурган ургаачы каздын жонуна түшкөндө, каз болсо чочуганынан жерге кулады. Оксана казга чуркап жетти да, сыңар тизелей отура калып, эмнеге казды карай колун созгонуна түшүнбөй калдым.

– И-ий, байкуштун буту ооруп калды! – деп коёт дагы.

Бул учурда ачууланган каздын эркеги кыйкырып келип Оксананы канаттары менен койгулап, карындашымды жерге кулата сокту. Каз жаалданган сайын, Фатима да ыйлады. Мен эркек казды качырып, канатына жабыштым. Каз мени чыканактан катуу тиштеп алды. Колуман канаты чыгып кетти. Жинденген каз канаттарын чамынып, мени да жөн койгон жок. Мен да кулап жыгылып карасам, каздын көздөрү заардуу.

Эки колум менен жүзүмдү калкалап, жерге бүрүшүп жаткан бойдон эч нерсе көрбөдүм да, укпадым. Ыйлабадым, кыйкырганым да жок. Бир жерим ооруса, ыйлабаган чыдамкаймын мен. Каз мени чымчылап, тытып атса да, тиштенип жата бердим.

Ким-бирөө мени келип ордумдан тургузду. Бир көзүмдү ачсам, Мансур ава экен. Аны Марат, Фагима, Фарит тегеректеп, Оксана болсо катуу ыйлап отуруптур жерде. Ал кургур мени аяп ыйлаганы да.

– Балам, тиги көзүңдү да ачсаң, – деди тынчсызданган Мансур ава. – Йе, каз болбой куруп кал! Аз жерден баланы мертинтмек экен.

Муну укканда эреркеп ыйлап ийгим келди, ал аз келгенсип, көк көйнөгүм быт-чыт айрылып кетиптир.

– Күнбикеге канча айтам, бул каз эмес эле, жырткыч деп… Аз жерден баланын жүрөгүн түшүрмөк экен…

Мансур аванын жароокер үнүн укканда, мен аны катуу-катуу кыса кучактагым келди. Марат болсо мыскылдагансып, жаныбызда күлүп карап:

– Мени кутурган ит тиштеп алганда деле жүрөгүм түшкөн эмес. Эгер силердин каз мени тиштесе, башын бурап жулуп алмакмын, – деди эле, Фагима ага жооп кылып кыйкырып калды:

– Ооба, жулуп алмаксың! Өзүң корооздон коркосуң!

– А сен чоң балдардын сөзүнө кыпчылба. Барып куурчагың менен ойно, – Марат сөзүн жулуп алды анын.

– Фагима чын айтат – мактанчааксың сен! – Фарит кайраттуу корс этти.

Карасам, Марат Фаритке бурула калып, муштумун түйүп алыптыр:

– Менби?

– Сен!

– Эй, короздой секеңдеген безерлер десе! – экөөнү Мансур ава арачалап калды. – Урушпай ойногула. Оксана, болду эми, сен да ыйлаба. Азыр апаң келер убагы, – деди да Мансур ава дарбазаны көздөй басты.

– Урушпагыла, кагылайындар! – бизге кайрылып, кошумчалап койду, – Эртең Биринчи Май, билесиңерби? Достуктун майрамы!

АЛМА БАКТЫН КӨЧӨТҮ

Эртең Май! Биз баарын унутуп, бешөөбүз кол кармаша кыйкырдык:

– Эртең Май! Эртең Май! Эртең Май!

– Таскиля эжем мени да майламга апайат, – деп Фагима чулдурады.

– А биз өзүбүзчө барабыз, апам уруксат берет! Биз кызыл желек көтөрөбүз! – Оксана кудуңдады.

– Баарыбыз чогуу майрамдайлычы! Бешөөбүз… жо, алтообуз! Менин бөбөгүм Заман да барсынчы, – деп Фарит чыкты.

Фарит досубуз баарыбыз чогуу болгонду жакшы көрөт, ал Маратка окшоп бөлүп-жаргысы келбейт.

– А жол башчыбыз ким? Бригадир же жол башчы керек да… – бири-бирибизден сурадык.

– Чын эле. Бирөө жол башчы болуш керек. Эх, балакайлар десе, балакайлар! – деп Марат корсойду.

Бизди «балакайлар» деп тим эле, өзүнүн сегизге чыккандагысын эскерткендегиси го бу!

Фагима менен Оксана буга маани бербеди.

– Мейли, Фарит жол башчы болсун! – деди кыздар.

Марат тултуюп, а мен үндөбөдүм.

– Келгиле, кара көтөн кармайбыз, – деди Фарит, – ким утса, ошол жол башчы.

Кара көтөн деген кара көтөн да! Марат да буга макул болду.

– А Заманчы? Ал дагы кара көтөн кармасын!

– Заман менин бөбөгүм. Ал үчүн Марат кармасын, макулсуңарбы? – деди Фарит.

Марат сарайга барып каздарга уя жасагандан калган узун чыбыкты көтөрүп келди. Кара көтөн кармашып баштадык. Чыбыктын ылдыйкы учун Фарит кармады, андан кийин Фагиманын колу, анан Оксананыкы, анан меники, анан Мараттын эки колу. Ал бирин – өзү үчүн, бирин – Заман үчүн кармады.

Биз дайыма кара көтөн кармашканда, Марат утуп кетет. Анын колу качан болсо эң үстүдө. Бу кандай? Кантип эле ошентип калат, билбейм?! Ал кууланат болуш керек! Бу жолу да Мараттын колу эң үстүгө чыгып кетти. Ал дароо чыбыкты бийик көтөрүп, алыска ыргытып ийди.

– Бийок мени Майат уйбасын э? – деди бүшүркөгөн Фагима.

– Жол башчы деген эч кимге тийбейт, билип жүр. Бирок чулдурап сүйлөй бербе көп, – деп катуу эскертти Марат.

Ал Фагиманы таарынткысы келбеди, бирок өзүн жол башчы катары көрсөтүп койду. Биз да талашып отурбай, анын айтканын угууну макул көрдүк.

Марат бизди колдон алып катарга тизди: эң алдыга Фаритти, андан кийин Оксананы, анан мени, соңуман Фагиманы тургузду. Өзү капталыбыздан команда бергени:

– Алга! Бир, эки, үч! Бир, эки, үч!

Отряд жөнөп калдык. Фагима гана артына кылчактап, козулардын оюнун тиктеп, команданы угар эмес. Бир маалда колун булгалап, мүдүрүлүп-салынып, бизди кууп жетти.

– Бир, эки, стоп! – жол башчыбыз корс этти.

Биз анын командасын түшүнүп-түшүнбөй, дароо токтободук.

– Токтогула дедим! Ордуңардан баскыла! Бир, эки! – Мараттын кыйкырган үнү.

Күтүүсүздөн дарбаза ачылып, апам көрүндү. Колунда кичинекей көчөт. Тарбайган тамырлары ылдый салаңдап, ичке бутактары төбөсүнөн бийикте ыргалат. Апамдын күнгө тотуккан жүзүнөн нымшыган тер жылтырайт.

– Бул эмне аскер? – таңгалып сурады апам. Биз жарыша жооп узаттык:

– Эртең Май! Марат биздин жол башчыбыз!

Апам мени тиктеп, жылмайган өңү сустайа түштү.

– Жамил, сен кайсы согушта болдуң? – тынчы кеткендей сурады.

Үн-сөзсүз көйнөгүмдүн айрыгын тиктеп, башым шылк дей түштү. Оксана менен Фагима биринин кебин бири жулуп, каз жөнүндө айта башташты. Марат эрдемсип кошумчалады:

– Кокус Мансур ава экөөбүз болбогондо, Жамилди каз жайрап коймок!

Көчөттү жерге коё калган апам Оксана экөөбүздүн аяк-башыбызды карап, мейирман сүйлөндү:

– Йе, жолуң болгурлар! Ушундай да болчу беле? Адамбы, айбанбы: кайсы жаныбар баласын коргобойт. Оксана балапанды колуна алып койгону үчүн энеси, атасы коргойт да. Балапандарга тийбей жүргүлө экинчи.

Апам бизге көчөттү көрсөттү:

– Алма көчөтүн апкелдим. Бүгүн буудай себүү бүттү, түштөн кийин ишке бармай жок. Азыр чай ичебиз да, баарыбыз чогуу бакчада көчөт отургузабыз, — деп Маратка кайрылды:

– Жол башчы сен дагы отрядың менен кел.

– Макул, Күнбике эже, – деген Марат Фарит, Фагиманы ээрчитип көчөгө кетти.

Апам аны артынан жылмайа узатып, Оксана экөөбүздү ийиле кучактады.

– Кагылып кетейиндерим! – өзүнчө сүйлөнүп, экөөбүздү чопулдатып өөп-өөп алды.

Чай ичип, бакчага чыктык. Апам чоң шиш күрөктү алып, бизге тырмооч карматты. Оксана экөөбүз аны сүйрөп жөнөдүк.

Апам былтыркы кызылча өстүрүлгөн жөөктөрдүн акыр-чикирин тырмоочтоп тазалап, Оксана экөөбүз аларды коргонго ташыдык.

Апам болсо белин кайкайта түзөнүп, көкүрөгүнө оогон өрүм чачын далысына күйшөп койду да:

– Мен чөнөк казайын, а силер тырмоочту алып тиги жөөктөрдүн ичин тазалагыла, – деди.

Оксана экөөбүз да ишке кириштик. Апам жерди тереңирек, кененирек казып, отургузар көчөттүн тамыры эркин жайылышына кам көрүп атты. Кечээ Мансур ава да ушинтип, алма менен алчанын көчөтүн отургузганынан Оксана экөөбүз көзүбүздү алган эмеспиз.

– Балдар! – деген Мансур ава, – Менин кубанганым эмне? Мен картайдым, силер жашсыңар. Мынабу көчөттөрдүн жемишин кийин силер жейсиңер, – деди да: – күрөгүн борпоң жерге сайып, белин түзөнө бөйрөк таянып кошумчалады. – Пенде баласы бу жарыкта өзү үчүн гана жашабашы керек. Күндү карагылачы, баарын жылытат, баарына тегиз, – деп койду…

Аны тыңшаган Оксана экөөбүз алакандарыбызга калкаланып, көктү тиктедик. Шаңкайган асмандагы күн так төбөбүздө турган эле. Күн токочтой кичинекей болгону менен, жаркыраган нуру да, табы да жер шарын жылытып турду…

Апам үн-сөзсүз, жер менен алек. Иш маалында ал сүйлөгөндү жактырбайт. Карылуу колдорундагы күрөгү лыпылдап, апам эңкейген сайын чачбактары шыңгырайт.

Оксана экөөбүз канча тырбалаңдабайлы, тырмоогубуз апамдыкындай анча жакшы тазалабады.

Бирөө ышкырып калды. Минтип Марат гана ышкырчу. Ооба, ошол экен. Башы дарбазадан сороюп чыгып, апамды көрөрү менен кайра жапырылды. Апамдын көзүнчө ал секирип түшкөндөн айбыгат.

Фарит, Фагима, кенедей Заман дарбаза түбүнөн сойлоп, артынан биздин жол башчы деген Марат да сойлоду. Баарынан мурда Заман сойлоп бери чыкты. Ал жакында төрткө чыкса да, зоңкоюп бойлуу. Анын шапкасы мага чоң келет.

– Күнбике эже! – кыйкырып калды ал апама. – Бүгүн оймогубуз үстөлдөн тоголонуп, тактанын жыртыгынан түшүп кетти. Кө-өпкө издедик! Түпкүргө кеткендиктен, табылбады эч.

Заман кол булгалады да, жолуна түштү. Апам болсо ишинен баш көтөрбөй, баш ийкеп гана күлүп койду ага.

– Сибэл энем мага Май майрамына деп көйнөк тигип берди, – Фагима мактанып калды.

Марат карындашына чекчейип карап:

– Бизге көйнөгү жөнүндө айтып, а атамдан кат келгенин айтпады. Күнбике эже, биз жаңы эле кат алдык. «Биз душманды жеңип, согуш аяктап калды» деп жазыптыр атам.

– Эртең менен биздин атабыздан да кат келди, – Оксана сүйүнчүлөгөнчө шашты.

Апам ишин токтотуп, күрөгүнө жөлөнүп бизге карады, көздөрү кубанычтан күлүңдөп. Ал кубанганда дайыма жамалы жанып турат.

«Кызымдын жүрөгүндө кири жок, жүрөгүндө не болсо жүзүнөн жанат», – деп тайенем көп айтып калат.

– Көрөсүңөр балдарым. Бизге Жеңиш майрамы келерине аз калды! – апамдын бул айтканы шар төгүлгөн ырдай угумдуу эле.

Күлмүңдөгөн көздөрүндө кубанычтын мөлтүлдөгөн жашы турду.

– Азыр алма көчөтүн отургузабыз. Силер чоңоюп, өзүңөрдөн кийинкилерге айтасыңар: «Бул алмаларды биз фашисттерди жеңген жылы отургузганбыз» деп. Ошондуктан майрам күнгө белек болсун, ар бириң бирден көчөт көтөрүп келгиле.

Биз көчөт ташып, апам аларды чөнөккө отургузуп, чоңурак үчөөбүзгө карматып коюп, өзү жаш көчөттүн үстүнө топурак таштай баштады.

Оксана менен Фагима биздин иштегенибизден көздөрүн албай, Заман болсо бизге илээшип, ал да биз кармаган көчөттүн түбүнө топурак ташташкан болот.

– Карагылачы, Заман деле баарына жарайт! Колунан баары келет! Бир гана кемчилиги – мурдунун богун тазалаган колунан келбейт, – деп апам тамаша чалды.

Заман ошол замат мурдун сүртүнүп калганына биз бүлкүлдөп күлдүк. Күлбөй коёт белек: бооркогунда жүзаарчысы төйнөлүп жүрсө, аны менен эмес, колу менен сүртүнүп атса.

Биз эмнеге күлгөнүбүздү түшүндүбү, бул мерте мурдун колу эмес, жүзаарчысы менен тазалады. Бөбөк деген бөбөк да, не дейсиң ага!

Көчөттөр отургузулду. Алар деле мурдагы бак-дарактардан эч айырмасыз болуп калышты. Жаш көчөттөрдү санай баштадым: бир, эки, үч, төрт, беш. Ичимден ойлондум: бирөөсү – атама, экинчиси – апама, тигиниси Оксанага, тиги болсо мага. А бешинчиси кимге?

– Бешинчи көчөт кимдики болот?

– Кантип – кимдики? – апам күлдү.

– Төрт көчөт, биз – төртөөбүзгө, а бешинчиси кимге? – дегениме апамдын өңү мостоё, бираз ачуулана үн катты:

– Балам, бөлбөй жүр. Баары биздики, жалпыга. Тиги көлмө жээгиндеги чоң бакча да жалпы баарыбыздыкы.

– Бул бакча силердики эле эмес ээ, Күнбике эже, менин апам да отургузушкан. Мен да төрт көчөт отургузгамын, – деди Марат.

– Ошону айтып атпаймынбы, колхоз бакчасы – жалпыбыздыкы деп.

Оксана апамдын манжаларын акырын тарткылап:

– Апа… – деп калды.

– Ов, кызым? – Оксанага эңкейди апам.

– Бешинчи алма бак кимдики болот?

Апам Оксананы кучактай калды:

– Эгер кызым бөлүшкүсү келсе, анда айтайын: бешинчи көчөт үйгө келген коноктуку болсун. Жарайбы?

Сөздүн туурасын айтты! Ушуга эмнеге акылым жетпеди! Биз үйдө үч кишибиз, отургучтан бешөө. Чынылар он эки, кашык, тарелкалар – андан көп. Мунун баары кимге? Албетте, келчү конокторго! Биз үйгө мейман келгенин сүйөбүз. Жакында эле Мансур ава айткан: «Үйүнө конок каттабаган адам, кубанычты билбейт».

– Барып ойногула эми. Баарыңарга ыракмат, жардам бергениңерге!

– Күнбике эже, мага да ыйакматпы? – деп калды Заман.

– Сага баарынан чоң ыракмат! Сен баарынан көп иштедиң! – апам Замандын бетинен чопулдатты.

– Эйэ! – Замандын дымагы көтөрүлө түштү.

Бакчадан чыгар алдында өзүмдүн ак кайыңымды көргөнү чуркадым. Жанындагы суу соолубаптыр али. Менин кенчим ошол суу алдында жатат. Демек, ал соолуганча күтүш керек дагы. Башка арга жок.

Биз отургузган көчөттөрдүн жанына токтой калып, эң татынакай бирөөсүн тандап: «Ушул Оксананыкы болот» деп кобуранып, акырын сылап койдум. Оксана менен башкаларды дарбаза түбүнөн кууп жеттим. Баарыбыз кол кармашып, Темирболот байкенин үй тушундагы көчөнү бойлой эгин талаага чуркадык. Кыржак аталган бул жер – биздин кенен жайыт. Жайкысын мында жаш музоолор, козулар, кулундар оттойт. Биз алыстап калган кезде, аркамды карасам, дарбаза жанында күрөгүнө жөлөнгөн апам бизди карап турган экен.

КОЙКОЙГОН БАТИНКЕЛЕР

– Кезүү келатат!

Алдыда эчкилер шүдүңдөп, артта койлор энтеңдеп, Казангул тоосунан эңкейген кезүү көчөгө кайрылып калыптыр. Биз Кыржакта оюн менен омураң болуп жүргөндө, кезүү келип калыптыр! Баарыбыз үй-үйлөрүбүзгө шаштык.

Дарбазабыз ачык экен. Кезүү кайткан маалда ал дайыма кең ачылып турат. Оксана экөөбүз антаңдап жетип келип, эмнени көрдүк десең? Далиске аттай бергенде, жыгач таяк туруптур. Таяктын учтары – темир экен. Кимдики болушу мүмкүн? Темиртоодон келген тайенемдин таягы да!

Таякты көрөрүбүз менен таенеме шашып, үйгө жүгүрүп кирдик. Ал татынакай кызыл кемселчен болуп үстөлдө отуруптур. Оксана экөөбүз мойнуна барып асылдык, биз аны март майрамдан бери көрө элек болчубуз!

– О менин каражандарым, кандай! – деген тайенем бизге чөнтөгүнөн эки жумуртка сууруп чыгып атып, арыда кагазга оролгон дагы бирдеңкелери бардай күймөлдү… Кагаздагысы не болду экен дейбиз. Көрсө, кагазга оролгону кичинекей чымчыкка окшотуп жасалган токочтор экен. Көз ордуна кара мөмөлөр мөлтүрөйт. Мындай токочторду бышыруу тайенемдин гана колунан келмек.

Карындашым экөөбүз экиден чымчык аларыбыз менен, алардын куйругуна тиш салдык. Өзүмкүн Оксанадан мурда жеп койдум. Тайенем менен апам бизге жылмайып отуруп, апам аркы бөлмөгө кетип, тез эле келди. Артына бирдеңке жашыргансып:

– Бу кимге? – башын сол жакка кыйшайтып сурады апам.

– Артыңызда эмне бар, апа?

– Өзүңөр айткыла, тез, – деди тайенем.

Өз демиме өзүм аптыгып калдым: эмне болушу мүмкүн?

– Айтчы, Оксана, бу кимге? – апам кайталап сурады.

– Жамилге.

– Тиги колуңуздагы – Оксанага! – дей салдым.

Апам дароо экөөбүзгө жуп-жубу менен жапжаңы кайыш батинкелерди сунду.

– Муну тайенеңер май майрамыңарга деп апкелиптир. Ыракмат дегиле, – деди кубанган апам.

Биз тайенеме шарт кайрылып:

Ыракмат, тайене! – дедик жарыша.

Апам колумдагы батинкенин бирин ала коюп, таманын көрсөттү:

– Булар Москвадан жасалыптыр! Көрдүңбү… – апам батинкени колума кайра берди.

Охо, эгерде ошол батинкени көргөнүңөрдөбү! Өмүрүмдө андай кооз бут кийим көрбөгөмүн. Жылтырайт, сапсары кайыштан, боолору кызыл! Батинке деген ошондой болсо!

– Кана, кагылайындарым, кийсеңер. Чак бекен? – дейт тайенем.

Биз эски бут кийимдерибизди чечкенче шаштык.

– Токтогула, жаңыны жаңыдай колдонгула. Далисте таштек туру, суусу менен. Бутуңарды жууп, жаңы байпак менен кийгиле, – деди апам.

Татынакай батинкелерибизди бирөө жулуп алчудай кошо ала чыгып, тепкичке отуруп, буттарыбызды таштекке салдык.

– Биз чоңойсок, тайенеме жумшак, жылуу маасы сатып беребиз, э Жамил? – деген карындашым батинкелерин колуна кийип, айландыра тиктеди.

– Карачы, кандай татына!

– Мен чоңойсом, шоопур болом. Шондо тайенемди, апамды, атамды, сени машинеге салып, шаардагы куурчак театрга апарам, – дедим.

– А мен чоңойсом, тайенеме жаңы кемсел тигип берем. Кийим тиккен машинкеде, шиш-шик-шикилдетем… – Оксана машинкенин тилин туурап жиберди.

– Оксана, сен, тайенеме шуба тигесиң э? Азыркысы эскирди да.

Апам терезени каккылап, бизди чакырды. Мизилдете тазаланган далисте суу буттарыбыздан из калтырып басып жүргөнбүз. Эми буттарыбызды сүрүп, батинкелерибизди кийгенче шашып, үйгө кирдик.

– Эмне, таштектин түбүнө чөгүп кеттиңерби? – деп коёт апам. Таштектин түбүнө да киши чөкчү беле…

– Кийгилечи! Мындай батинкеде адам өзүле бийлегиси келет, – тайенем шаштырды.

Кийдик да; бөлмөдө ары-бери сылаңкорооздоно бастык. Оксананын буттары буттарына тийгенде, алакан чапкандай. А менин көчөгө чыккым келди чыдамсызданып. Айыл аралап, машине жүргөн чоң жолдордо жүгүргүм келет. Карындашымды да колдон алып жүгүрүп кетким бар! Буттарым туйлайт. Бут киймим мүмкүн жомоктогу желтамандыкынан калышпастыр?

– Көчөгө чыккың келип атабы? – дедим Оксанага.

– Ооба, жүрү!

Апам бирок отургузуп койду бизди.

– Күн уясына кирбедиби. Тооктор да, кой-козулар да уктады, – апам демибизди жайгарып койду. – Эртең таң эрте ойгонсоңор, күн чыгары менен силердин жаңы батинкеңерди көрүп таңгалат: «Ай-и-ий, булардын татынакай бут кийимдерин!..» – деп.

Мен апамдын айтканын туура көрдүм. Билет да ал, күн да бизге эмне айтаарын. Анткени – апабыз ал!

– Батинкелерибизди Айга да көрсөтөлүбү? – Оксана сурады.

– Ай өзүле терезеден шыкаалап көрүп алат, силер жатарыңар менен.

– А жылдыздаргачы?

– Аларга көрүнбөйт, алыста да. Аларга Ай гана айтып берет: «Тайенеси белек кылган балдардын батинкелерин карагылачы!» — деп. Жылдыздар муну укканда кубанып, андан бетер жаркырап жанышат.

Апам бул жомокту жобураса, Оксана экөөбүз жаңы батинкелерибиз менен жылдыздарды аралап жүргөнүбүз сезилди мага.

Түн кирди, а биз жата элекпиз. Таң эртерек атса, Маратка анан Фаритке барат элек! Асмандан сайга түшүп, алтын кумдарда басат болчубуз.

Тайенем төшөгүбүздү салды. Керебетке жакын дубалда атамдын сүрөтү. Төшүндө үч ордени бар. Фурашкесиз. Мени кытыгылачу узун муруттары төмөнгө салаңдайт. Мурда бул сүрөтү кичинекей эле, кийин апам аны портрет кылып чоңойттурган.

Мен дайыма уйкуга баш коёрдо, атамды карап ойлоном: «Ал ушул көз ирмемде кайда, не кылып жүрөт?» Караңгы бөлмөдө сүрөтү көрүнбөсө да, көзүмдү жумуп атамды элестете берем.

Алигиче уктабадым. Терезеден тамган ай шооласы сандыкка түштү. А сандык үстүндө биздин батинкелер. Ай бизди уктап калды деп ойлоор. Мен көз жумбай жатам. Ай мени көрбөдү. Төшөккө башымды кыттым да, дароо Мансур аванын кеби эсиме кылт этти: «Эртең 1-Май майрамы!» Көрсө, мени уктатпай жаткан ушул турбайбы!

БАТИНКЕНИН БИРӨӨСҮ АГЫП КЕТКЕНИ…

Бизди ойготуп албайын деп апам акырын турду. Эшикти ачып, сыртка чыкты. Мен анын адымын угуп, көздөрүмдү ачтым. Сырт жарык. Карындашым түшүндө жылмайып, али уктап жатыптыр. Жаздыгында чачтары жайылат. Таянем көрүнбөйт. Ал эбак турса керек. Батинкелер ордунда экен. Мен карындашымды ойготтум:

– Оксана, тур. Күн чыкты!

Ал муштуму менен мурдун сүртүп, ойгонор эмес. Кулагына эңкейип шыбырадым:

– Батинкелерибиздин турганын, кийгиле деп. Оксана-а, тур!

Ал көздөрүн ачып, секирип турду. Экөөбүз жүз чайкоого шаштык. Тайенем эбак уй саап, чакадагы сүтүн көтөрүп келатыптыр.

– Жүзүңөрдү чайкап, сүттү жылуусунда ичкиле, – чыныларыбызга жыты аңкыган жылуу сүт куйду.

Тайенем Оксананын чачтарын тарап, кызыл бантигин байлады. Башында кызыл бантик, бутунда боосу кызыл жаңы батинкеси жарашып эле калды.

– Менин балдарым тың, күн менен жарыша турушат! – арыдан апам чыкты. – Тамак ичкенге чейин кан жүгүртүп чуркап келгиле. Андан соң жаңы көйнөгүңөрдү кийип, майрамга барасыңар.

Көчөдөгүлөрдүн караганы эле – биздин батинкелер. Биз да каранып коёбуз. Күн да карайт. Агер күн бизге карабаса, батинкелерибиз жылтырайт беле? Күн тийген үчүн жылтырайт да алар.

Адегенде Мансур авалардыкына бардык. Фархуниса эне бир уучтан жаңгак берип:

– Жаныңар бекем, батинкеңер морт болсун, – деди.

Анын көздөрү көрбөсө да, батинкелерибиз кооз экенин билет. Анткени Ай жылдыздарга айткандай, Мансур ава деле кемпирине эбак айтып баргандыр.

– Батинкелерибизди тайенем апкелди, – деп кабарлады Оксана.

– Кана кызым, көрсөтчү, – Фархуниса эне Оксананын батинкесин сыйпалады. – Ай-иий, жумшактыгын! Тайенеңерге зор алкыш!

– Фархуниса көз эмес, көөдөнү менен көрөт, – деп койду Мансур ава.

Биз анан Маратка жөнөдүк. Чымын-куюндап жеткибиз бар, бирок жай басып, буттарыбызды каранып баскыбыз келет.

Марат кампанын жанындагы дөңгөчтө кылыч жасап олтуруптур. Көз кыйыгынан батинкелерибизге карап:

– Бут киймиңер жаңырып калгандагысы го?

– Жаңырды!

– Менин ичимди күйөт деп ойлобогула! А мага өтүк жагат, – ал өзүнүн өтүгүн бычагы менен тыкылдатып койду. А көздөрү болсо биздин батинкеде.

– Булар Москвада жасалган. Мына, жазуусу бар, – Оксана таманын көрсөттү.

Мараттын карагысы жок.

Мен ага жаңгак бердим.

– Ыракмат. Жаңгакты кайдан алганыңды билем. Жаңы батиңкеңерди майлап беришти да… Сага да кылыч жасап берейин, – деп калды күтүүсүздөн эле.

Кызык ушу Марат! Өзүнчө керкейип, биздин жолбашчы, мага дос.

Фагима да үйүнөн чыкты. Жаңы көйнөгүнүн жайнаган гүлдөрү шамалда желбиреп, а чачтары туйлаган кулундун жалындай.

– Менин көйнөгүмдү карагылачы! – жетине албай жар салды.

Биз анын көйнөгүнө суктанып, Оксана Фагиманын көйнөгүн сылап, сыйпалап ийди.

– Ай-и-ий, сонун экен! – деп мактады. Фагима да буттарыбызга кадалды.

– Мына, сага батинке! – таңгалган ал ишенимдүү кошумчалады: – Келийке маа да так усундай сатып бейисет. Жүйгүлө айыкка!

«Жүргүлө арыкка» дегенин түшүндүк. Марат үндөбөстөн кылычын жоон жыгачтын арасына катып, этегиндеги кабыктарды кагынып:

– Жүргүлө! – деди.

Жөнөп калдык. Фарит менен Заман артыбыздан кууп келишти.

– Быштак менен бышырылган токоч жасадык! – Заман мактана кетти оозундагыны күрмөп. Ал эңкейип, карындашымдын боосун чойду эле, Оксана аны түртүп:

– Үзөсүң, эй, Заман! – дегенине ал тултулуңдаган жок: Сагида эженин баласы Иляс болгондо ал тултуңдамак.

Биз ойногон көлмө суусун көргөнүңөр барбы? Жок ко. Ал Фариттин огородунун жанында агат, анан барып көлмөгө куят. Биздин огородго жетпейт, анткени ал өрдө. Көлмөбүздүн аты Күмүш. Ага жайында киринебиз, азырынча муздак. Агер үстүнөн таш кайытып ыргытсаң, аркы жээгине жетпейт. Анткени жайыгы чоң! Күмүш көлмөбүздүн суусу агып-агып, алыскы Акбуурага кошулуп, андан ары сапар улашат. Мансур ава: «Күмүш дайрабыз деңизге дейре жетет» деп айткан. Жетпегендечи, анткени агыны шар да.

Оксана экөөбүз чоңойсок, биз дагы балыкчы карыя алтын балык кармаган деңизге барабыз. Биздин Күмүш дайрабыз ушундай укмуш. Ошон үчүн аны Күмүш атайбыз.

Адегенде нымдуу кумга изибизди калтырып, жээгинде сейилдедик. Анан жалпак таштарды кайыта ыргытып, суу үстүндө секиртип ойнодук. Ыргыткан сайын чурулдап кыйкырабыз: «Канча куймак жейм?» Таш канча жолу секирсе, демек, ошончо куймак жейсиң. Марат менен Фарит баарыбыздан көп жеди куймакты. Оксана менен Фагима таштарын секирте алышпады эле: мен Оксана үчүн, Марат Фагима үчүн таш секирттик. Жалгыз Заман гана эч кимге көңүл бөлбөй, жээкте тегирмен куруп отурду.

Акыры таш секирткенден да жадап, сууга сал агызмай болдук. Жоон-жоон талдарды чогулттук да Фарит аларды мажүрүм талдын кабыктары менен бекем байлады.

Мен салдын үстүнө кургак камыш төшөп атканымда Оксана менен Фагима суу жээгине отуруп буттарын чечип, кумдарын какмай болушту. Оксана бир батинкесинин кумун кагып, жанына койду да экинчисин чече баштады. Бул маалда ылдыйкы көчөнүн балдары бизге келип кошулушту. Алар менен Хайбулланын баласы Рушан да келди. Жеткен кудай урган бала ал. Оксана экөөбүз ылдыйкы көчөдөгү почтага барган сайын ал дайыма чөнтөгүндө шыкалган таштар менен бизди ургулайт. Бирок ушунча болуп ал соккон таштар таамай тийе элек бизге.

– Салам, өйдөкү көчөдөгүлөр! – Ахмет аттуу бала Марат менен кол алышып учурашып калды.

– Салам ылдыйкы көчөдөгүлөр! – саламга салам узатты Марат.

Чоң кишиче каада менен саламдашкан тигилер биздин салга кызыгып калышты.

– Даяр болду! – деп команда берген Марат салды сууга акырын жылдырды.

Салыбыз толкун менен калтылдап агып жөнөдү. Фарит шымын түрүнө салып, салды түртүүгө камынды. Анан капилеттен эле боосу кызыл сары батинке салдын үстүнө асмандан топ этип кулагандай көрүндү мага. Менин байкаганым: жанымда турган Рушандын колу шилтенгендей болгон. А мен эмне болуп кеткенин дароо түшүнгөн эмесмин. Батинкемди карасам – бутумда эле. Оксананыкына карасам – ал бир батинкесин кармап, кумда отурат: Фагима менен кажылдашып. А батинкесинин түгөйү көрүнбөйт. Алдастаганымдан, не дээримди билбедим. Марат өтүгү менен сууга жүгүрүп калды кыйкырып: «Батинке!»

Сал болсо суунун агымы менен кетти. Марат батинкеге жетпей, шөлбүрөп суу болуп кайтты. Оксана озондоп ыйлап берди. Балдар тытышып жатып калды. Карасам, Ахмет Рушанды аркага коюп калды, Фарит да Рушанды көтөрүп чапканга аракет кылды эле, ал дыр коюп качты.

Салыбыз суунун ортосуна чейин те алыска кетип калыптыр, боосу кызыл батинке анын үстүндө жатат.

Балдардын күйбөгөнү күл болду:

– Кап ата-а, кайык болгондо!

– Суу жылуу болгондобу, артынан сүзүп…

– Мен деле сүзмөкмүн…

– Ыйлаба, Оксана, – карындашымды соорото албай мен чебелектейм. Ага кошулуп Фагима, Заман бышактап ыйлап берди.

– Ыйлаба. Өзүмдүкүн сага чечип берем азыр.

Сал агын суу менен улам алыстап, кызыл боосу көзгө илээшпей калды. Тайенемдин 1-Майга белекке деп алып келгени ошентип суу менен алыстай берди!

Суу боюнда биз дайыма ары-бери өткөн жалгыз аяк жол бар эле. Бажылдап отурбастан, ошол жол менен чуркап жөнөдүм. Батинке алыстап агып барат. Мен андан көзүмдү албай тызылдап баратып оңкомон сайылып, бетим менен үймөк чырпыкка куладым. Ээгимден ылдый жылуу нерсе аккансыйт, кол менен сүртсөм – кан. Өйдө болсом, сал алыстап барат. Озондоп ыйлап, кайрадан жүгүрдүм.

Салга жетериме аз калды. Арыктан кайрылышынан жетчүдөймүн. Батинкеге жетериме аз эле калды! Эх, аттиң, жомоктогудай болуп: ак куу учуп келип, тумшугу менен иле калып, колума салса батинкени. Мен дагы анын каалаганын аткармакмын…

Оппа! Сал сууга кулап жаткан карт дарактын бутагына илинип, бир саамга токтоду да, суу аны кайра агызып барып, бир ордунда айланып турду. Айлантып-айлантып, жээкке жакындатпаса да, бирок кетирбеди. Эгер колумда узун илгич болгондо, салга жете турганмын.

Сууга чагылышкан күн нурунан көзүм уялып, бирдеңке эле жылтырайт. Күн эмне көрбөй атабы: эртең менен өзү суктана караган батинкенин шорго кабылганын?

Суу боюна туруп, не кылышты билбедим. Суу бетинде калкыган бутактар салга урунуп, кайра акты. Сал акса, мен чуркайм. Сал токтосо, мен токтойм… Деңизге дейре сапары негедир аз эле калгансыйт. Агер деңизге чейин агар болсо, мен деле артынан калышкым жок. Батинкени кармайм дедим.

Эски теректин тушунан чоң кулактары салаңдаган, килтейген боз ит көрүнгөндөй болду. Ал менден көзүн албай, жолдун ортосунда эле; оозунда тиши арсайат. Коркконум жок андан, тек, ыйым тып басылды. Айланып өтөйүн десем, алдыга секирип үрүп калганда, теректи көздөй чуркадым. Ал артыман кууду. Ит турат, сал болсо Күмүш дайрада агып барат. Агер азыр атам кылычын, мылтыгын алып ат менен келип калса, ит коркконунан артына карабай дыр коймок. Мен бирде түрү суук итке, бирде сууда агып бараткан салдан көзүмдү албай ордумда каттым. Сал бир убакта көздөн кайым болду.

Ушул маалда токойдон бирөөнүн үнү чыкты: «Барбос! Барбос!» Тиги делдейген кулагын силкип, мени бир карап алды да, жүгүрүп кетти. Мен жээкке чуркадым. Чуркап баратып жыгылганымды, тиземди оорутуп алганымды, тикенектүү бадалдарга бети-башымды кантип тыттырганымдын баарын айтып отургум келбейт азыр. Сөздүн кыскасы, салды кууп жеттим. Ал жай агып баратты. Батинкенин үстүнө бир чымчык конуп алыптыр. Эх, аттиң, агер ошол чымчык жомокто болгондобу, мен ага бир гана сөз айтмакмын!..

Күтүүсүздөн алдыман ак сакалду карыя чыкты, белинде – чабра[1], ийнинде – кайыктын калагы бар.

– Балам, каякка чуркап? Бети-башың эмне кан!

– Тетиги батинке, чымчык конуп турган, – шашып жооп бердим. – Аны биз эмес, Рушан ыргыткан салга. Карындашым Оксананын батинкеси! Ыйлап атат ал. Тигине, тигине-е, көрдүңүзбү?

Карыя колу менен көзүн күндөн калкалап, суу жакка үңүлдү:

– Көзүмдүн курчу ага кайдан жетсин, балам.

– Карасаңыз, чоң ата… карасаңыз… тигине батинке!

Чоң ата белиндеги чабраны чечип, аны даракка илди да, жээкке карай шаша-буша жөнөдү. Артынан жетип-жетпей мен жөнөдүм. Чоң ата кайык турган сууга түшүп, аны байланган казыгынан чечери менен:

– Отур балам, отур, кеттик! – деди мага.

Мен шып эле отура калдым кайыкка.

Сал кайрадан көздөн кайым болду. Алиги чымчык алып кетпесе экен! Агер ал да Рушандай жарыбагыр болсо, батинкени сууга ыргытат. Жетип калсак экен!

Чоң ата да кайыкта тикесинен туруп, калакты тез-тез шилейт экен ырас! Мен аны сууга кулап кетпесе деп кооптонуп бараттым. Жок, кулабады. Кууп жеттик салды. А чымчык учуп кетиптир. Адегенде чоң ата салды айланып өттү негедир. Кайра кууп жетип, кайыкты капталынан кайырды. Анан эң кызыгы – сал өзү кайыкка жакындап жылды. Анан чоң ата колун созуп, карындашымдын боосу кызыл батинкесин кармады. Сонун киши экен! Ал мага батинкени дароо бербеди, кайыктын түбүнө салды. Менимче ал: «Берип койсом, сууга түшүрүп алат» деп ойлоду. Бирок менен кулатпай калайын. Мен аны колумдан чыгарбайт болчумун!

Биз кайра кайттык. Чоң ата калагын шилеп баратканда, андан акырын сурадым:

– Чоң ата, сиз жомоктогу киши эмессизби?

– Жо-ок, мен Жакшыгол деген балыкчы карыянын өзүмүн, – деди ал.

Мына, атына заты жарашкан чоң ата! Жакшыгол – жакшы сөз да! Ал өзү жакшы адам үчүн жакшы ат коюшкандыр.

– Жакшыгол ата, сиз жакшы адам экенсиз, – мен аны бекем кучактагым келди.

– Чыныгы адам – адам болушу керек, уулум. Жакшы ат деген ошол.

Биз кай жерден кайыкка отурсак, ошол жерге жеттик. Кайык жээкке күү менен токтогондо, мен ыргып кетейин дедим.

– Түшөгой, балам!

Мен түшкөндө, артыман батинкени кармаган чоң ата да түшүп, кайыкты байлап, өргө карай беттедик. Ошондо гана боосу кызыл батинкени колума карматты.

– Мэ, балам. Абыдан татынакай бут кийим экен. Карындашың эми аярлап кийип жүрсүн.

Мен чоң атага ыраазычылыгымды айтып, мойнунан кучактагым келди, бирок боюм жетпегенден – буттарын кучактадым.

Экөөбүз чогуу үй жакка кайттык. Чоң ата колумдан кармап алды. Кичинекей булакка келгенибизде, бетимди жууп берди. Экөөбүз булак суусунан кочуштап ичтик. Жеңилдей түштүм. Куштар сайрап, көктөгү күн нуру төбөдө төгүлүп турду! Суу үстүндө чардактар чурулдап-чуркурашат. Теребелде теректер, байчечектер, канаттуулар, чоң ата да, мен да – баарыбыз кубанычтуу элек. Көктөм жаздын демине кантип кубанбайсың! Колумда болсо батинке!

Жакшыгол ата бутакта илинген чабрасын алып, жонуна кайра асынды да, чөнтөгүнөн чынжыры чубалган кол саатын алып кобуранды:

– Ой, балам, майрамдан кечикпейли! Саат тогуз болгону калыптыр, тезде!

Чын эле майрам эстен чыгып кеткенин! Кечикпей калайын! Аны канча күттүм эле…

– Болуңуз, чоң ата, тездейли!

– Мен тарпылдаган өтүгүмдү сүйрөп жеткенче качан, өзүң чурка, балам.

Батинкени боорума кыскан бойдон жүгүрдүм. Агер майрам бүтүп калсачы? Баары Рушан үчүн болду. Ушунун баары ошонун айынан да – карындашым чырылдап ыйлап… Чуркап баратып кылчайсам, чоң ата те алыста калыптыр.

Бет маңдайымда жүгүрүп келатышат – бирөөсү чоң, экөөсү кичине. Алардын да батинкелери сууга акты бекен? Алар мени көрүп эле чурулдап чуркап келатышат. Тааныдым! Алдыдагысы апам экен! Тигилерчи? Марат экен, артындагысы – Оксана. Апам эң биринчи жүгүрүп жетип эле, мени таптак көтөрүп, деми кыстыга сүйлөдү:

– Жаным чыгып кетсечи, каралдым!

Апам бети-башымдан өпкүлөп жиберди кучтактап. Мен майрамды эстей калып кыйкырдым:

– Майрам бүтө элекпи?

– Жок, баштала элек, – деди тебетейинен ылдый аккан терин аарчынган Марат.

Мени кучактаган Оксана энтикти:

– Жамил, Жамил! Сени ойлоп, жүрөгүбүз түшпөдүбү! – деп кубанып алыптыр.

Колуна батинкесин карматып:

– Жакшыгол ата менен кууп жеттик, кайыкта.

Карындашым батинкесин бооруна кысып кубанса, баарыбыздан да мен, анан батинке табылганына апам катуу кубанды.

Артыбыздан Жакшыгол ата жетип келди:

– Майрамыңар менен, Күнбике! Бул сенин уулуңбу?

– Меники. Ыракмат ава! Ушундай чоң майрамда, аз жерден кырсык чалбады!

– Эч нерсе болгон жок, жакшы… Чыйрак бала экен. Турмушка эркек-уул ушундай болсо.

– Бут кийим үчүн сууга чөгүп кетпесе экен деп коркконумчу… Карындашы үчүн жанын берет, – деген апам балдарды шаштырды, – Чуркагыла эми!

Биз апамды, чоң атаны калтырып, айылга сыздык. Ылдыйкы көчөдө күнгө жетчүдөй желбиреген кызыл желек, жалынга окшоп бизди чакыргансыйт: «Келгиле балдар, Биринчи Майга, келгиле!»

ЧЫНЫГЫ ЖЕЛЕКТИ КӨТӨРҮП БАРАТТЫМ

Тайенемдин сөзү менен айтсам, биз кайра көчөгө чыкканда «койкойгон куурчак» болуп калдык. Балдар жайнайт! Арабызда эң улуубуз – Базамша аванын кызы Тэзкирэ. Ал алтынчы же жетинчи класста эле.

Баарыбыз клубга шаштык. Майрам болгон сайын эл жабыла чогулуп, желектерди, жолбашчынын портретин бийик көтөрүп, көчөдө чубап жөнөйт дайым. Мындай майрамдарга апам менен эки жолу баргамын. Бир жолу – май майрамда, экинчиси – жетинчи ноябрда.

Мен былтыр майда кичирээк болчумун. Апам мени чарчаганым үчүн колуна көтөрүп алган.

– Эмнеге майрамда эл чогулуп, баары көчөгө чыгат? – деп сурагам ошондо.

– Жер үстүндө досторубуз да, душманыбыз да көп. Биз советтик элдер көчөгө чогуу чыкканыбызда, алыскы өлкөдөгү досторубуз бизди көрүп сүйүнүшөт: «Мына, биздин досторубуз көп! Ошон үчүн ынтымагыбыз менен биз күчтүүбүз,» – деп кубанышат, – деген эле апам.

– А душмандарыбызчы? Аларчы? – деп сурадым.

– Душмандарыбыз ынтымагыбыздан, күчүбүздөн коркот.

Мен эми биздин душмандарды жакшылап билдим. Алар фашисттер. Биздин өлкөгө кол салган үчүн алардын мизин кайтарууга атам да эл менен согушка аттанган.

Бүгүнкү сүймөнчүк майрамдын урматына көчөдө эл толо. Демек, бизди көрүп, душманыбыз чочулап, досторубуз кубанат!

Алдыда жолбашчыбыз – Марат, анан Фарит, соңунан биз – кичинекейлер, каптал жагыбызда – Таскира баратты. Биз ылдыйкы көчөгө жакындаган сайын, катарыбызга кошулгандар арбыды. Баардык балдар бизге кошулуп, майрам шаңы күчөдү!

Клубдун айланасында эл котолоп, чоңдор өз ара бак-бак сүйлөп, бири-бирин куттуктагандар. Кыздар-балдар өзүнчө үймөк-үймөк. Жоон топтун ортосунда не кызык болуп жатканы көрүнбөйт, мүмкүн бий башталды бекен… Бир кыз созолонто ырдап атат, а мага окшогондор тызылдап ойноп жүрөт.

– Абышкалар келдиңерби деги? Кыбырабай, тездесеңер боло, – деп бир чоң ата бизге күлүп калды. Анын аты – Рашит. Балдарды ал «абышкалар» деп күлдүрө бермейи бар.

– Балдар келишти, эми жолго чыга берели, Рашит, – деди Сания эжей.

Татынакай бул эжейди тааныйм. Ал биздин көчөдө жашайт.

Эл сап-сапка тизиле баштады. Бизди, майда балдарды, алдыга тизишти. Оксана экөөбүз бекем кармашып алдык. Бир тарабымда – алыскы көчөнүн баласы турду. Аны тааныйм, бирок атын билбейм. Фарит менен Фагима – аркабызда эле. А Марат кай жагында жүрөт – көрбөдүм. Апамды кылчак-кылчак карап, таба албай атсам, Оксана колумдан тарткылап калды:

– Жамил, тигине апам!

Алдыбыздан баарынан ажарлуу, баарынан көңүлдүү апам жарк деп чыга калды!

– Кол кармашып чогуу жүргүлө, макулбу? – деген апам, арыда чоңдор тизилген катарга жөнөдү.

Оксана экөөбүз артынан кол булгаладык.

Пионер-кыз баарыбызга кичинекей кызыл желек таратып берип, мага келгенде жетпей калды. Ал мени байкаган да жок. Кантип байкабай калууга мүмкүн эле! Мен анчалык кибиреген бала эмес элем го…

– Пионер эже, моногу балага желек жетпей калды! – Оксана чыркырап жиберди.

Мага Оксананын «моногу бала» дегени жаккан жок. Жамил дегенден – оозу кыйшыйып калабы?

Көңүлүм дароо чөгүп: батинке, Рушан, алиги тили салаңдаган ит эсиме келди негедир. Же ушунчалык ырысым кемби…

– Жамил, сен экөөбүз желекти кезектешип кармайбыз, – Оксана сооротумуш болду мени.

Алдыбызга эки кыз тура калды; алар алтын тамгалар менен жазылган кызыл кездеме кериле тартылган таякчаларды кармап алышыптыр. Жолго чыга берерибизде, алиги пионер-кыз мага чуркап келди. Колундагысы чыныгы желек экен. Мүмкүн анча чоң эместир, бирок ал желекче эмес, а желек эле.

– Карасаң, карасаң, кандай желбирейт! Сага эң жакшысын берип атам! – деди мага желек карматкан пионер-кыз.

Мен желекти бекем тутуп, өйдөгө карадым. Кызыл чүпүрөк төбөмдө желбиреп турду. Ал кудум жомоктогу кызыл чымчыктай, мени өйдөгө тартып, өзү менен ала кетчүдөй сезилди.

Кокус ал мени өйдөгө тартып кетсе, менин адегендеги парзым – атама учуп жетмекмин да, желекти атам минген аттын ээрине бекитмекмин. Анан экөөбүз бирге душмандарды жете кууп, жеңмекпиз. Фашисттер кызыл желектен коркуп, дыр коюп качышмак! Агер бүтүндөй элибиз алардын алдын кызыл желектер менен жапырт каптаса, душмандардын жүрөгү ооздоруна кептелмек. Досторубуз ошондо чындап кубанышмак!

Оксана колумдан тарткылап, алдыбыздагы кыздар эбак озуп кетишти. Алардын артынан элдин баары жылды. Мен аз жерден артта кала жаздадым. Дагы жакшы, жанымда карындашым бар! Ылдамдадым эле, желегим ошол замат желбиреди.

Биз дүпүйгөн бак-дарактуу үйлөрдү аралап бараттык. Жанымда кадам шилтеген балдар мага кибирегенсип, майда сезилди. Же мен ошончолук зоңкоюп өсүп кеттимби? Негедир, мен кадам шилтебей эле, колумдагы кызыл желек мени жел менен кошо алып учуп бараткандай.

Ким-бүрөөсү арт жактан ыр созду. Мен ал ырды мурда да уккандаймын, азыр ал мага алыстан-алыстан жаңырыктады. Мен да элге кошулуп ырдайын десем, өз үнүм өзүмө угулбай, жок болуп кетти. Көз кыйыгымдан Оксананы карайм. Анын да эриндери кыбырап, бирок үнү угулбады. Элдин үнүнөн да бийик жаңырта ырдаган ким болду экен алыстагы?

Башымды көтөрсөм, желек да ырдын шаңында ыргалып барат.

Оксананын колдору колдорума акырын тийди:

– Ырда, Жамил! Сонун экен!

– Ооба, сонун, Оксана!

Карындашым мага жакындап, экөөбүз ырды чогуу создук.

Биздин үйдүн жанына келгенибизде, дарбаза жанында чубаган элди карап, тайенем көрүндү күлүмсүрөгөн. Анын көздөрү көптүн арасынан Оксана экөөбүздү издеди. Биз да бутубуздун учуна көтөрүлүп кыйкырдык:

– Тайене!…

Көрдү, тааныды бизди! Башын ийкеңдетип, жүзү жарк дей бергенде, бетиндеги бырыштары жок боло түштү. Тайенемди тиктеп, дароо бут кийимим эске келди. Карап койдум аны. Жаңы батинкелүү Оксана экөөбүздүн буттарыбыз жер таптап баратты.

Ыр эми мага алыстан эмес, жакындан угулуп, көчө жаңыртты. Кудум менин көкүрөгүмдөн ушунча бийик чыккан үндөн бетер оболоду. Үйлөр, бак-дарактар байсалдуу көрүнүп, мен өзүмдү эл аралап жүргөн эң бактылуу бала деп сездим! Жанымда ылдыйкы көчөдөн келген бала бар эле, анын топчудай мурду нымшып тердеп алыптыр. А бултуйган жаак эти кадам шилтеген сайын силкилдеп атты. Кызык, эмнеге силкилдейт минтип?

Карындашыма шарт кылчайып карасам, ал бет маңдайын тиктеп бут шилтеп барат. Анын көк көздөрү жүлжүңдөп, колундагы желекчеси сары чачтарынан сылагансыйт. Оксана негедир мени карабады. Ким-бирөөсү кулагыма шыбырайт: «Жамил, сага желекче көтөргөнгө караганда чыныгы желек көтөргөн абыдан жарашат экен. Чыныгы желекти башкалар деле көтөрсө деп ойлодуңбу?»

Жок, муну мага эч ким шыбыраган жок, өзүм ушинтип ойлондум. Оксана, Фарит, Фагима – баарына-баарына жакшылык кааладым. Желекти мүмкүн Оксанага берсем, ал кийин Фаритке берет. Ошентип – биринен бирине өтсө, ошол жакшы го!.

Желекти карындашыма бермек болуп, кайра эстедим муну: Апам окуган бир китепте жазылбады беле: бир солдат тууну эч кимге бербептир, ал эмес эң оор согушта жаракат алса да. «Туу деген ыйык», – деп айтпады беле апам. Туу – ыйык нерсе, демек бербеш керек. Туу да, желек да – бул бир эле маани. Азыр менин колумдагысы туу… Ансайын сабынан бекем кармадым. Ыр басаңдаган кезде –желектин шуудурагын угушум керек. Андыктан колумдан чыгарбаганым эп, аны кимден алсам, ошого кайтарам. Желекти ким карматса, ошонун өзүнө гана тапшырам.

Биринчи катардагылар Темирболот аванын көчөсүндөгү Кыржакка кайрылышты. Эл таш менен коюлган бийик трибунага жетип токтогондо, жаныма алиги пионер-кыз келип колумдагы желекти алды.

– Колуң чарчап кеткендир, – деди ал.

Колдорум эч чарчабады, желек көтөргөн адам да чарчайбы! Манжаларым гана уюп кетти, ал бирок кеп бекен.

Чоңдор трибунаны курчап, Рашид ава бийик таштын үстүнө барып турганын көрдүм. Кайдан-жайдан Марат пайда болду.

– Лал-ла-лэ! Чыныгы желек көтөргөнүңө дердейбе! – калп күлүмүш болуп, ийниме колун койду. – Жамил, мүмкүн сага ичим күйдү деп ойлоп атпа? Жок, ичим күйгөн жок, көзүм гана бир аз күйдү.

Мен жооп бергенге үлгүрбөдүм, Оксана колумдан тартып кетти.

– Жүр, апамды табалы, Жамил, – деп калды. – Сен чыныгы желек көтөрүп баратканың укмуш болду! Апам, тайенем, Мансур ава да кубанды. Мен дагы.

Экөөбүз кол кармашып, топту аралап баратканыбызда, артыбыздан бирөө келип кучактап калды. Апам экен ал. Апам Оксананы көтөрүп, ийнине отургузду. Дагы бир байке мени көтөргөндө – мен асманга учуп бараткандай болуп, мен да ийинге кондум. Эми Оксана экөөбүзгө айлананын баары көрүнө түштү. Рашит ава таш үстүндө туруп, фуражкасын булгалап бирдеңке деп атты. Фуражкесиндеги жылдызча күнгө чагылышкан күзгүдөй жаркылдап.

– Жашасын биздин Атамекен! – деп аяктады Рашит ава өз сөзүн.

– Ура, ура! – кыйкырык, кол чабуулар коштоду. Оксана экөөбүз да алакан кызыта кол чаптык. Анан экөөбүздү тең жерге түшүрүштү.

– Чарчадыңар го дейм, берекелерим. Үйгө кайталы. А сен кызым, желекчеңди келе, аны пионер-кызга карматайын, – деди апам.

Үйгө чуркадык. Үйүбүзгө имериле бергенде артка кылчайсак, эл да тарап баштады.

Тайенемдин колунан ал күнү эмнени гана жебедик! Ал ушул майрам күндү, бизди абыдан сүйгөндүктөн, даам-татымдуу көп нерсе жасаптыр. Үстөл үстүндө жайнагандар эсимде да калбады. Тайенем айтмакчы, «эмне жеп-ичкенди кеп кылуу» да кеппи. Муну мага эмес, бир эжеге айтканын угуп калгамын. Ошон үчүн эси-дартым тамакта деле эмес.

Ошол күнү түштөн кийин карындашымды бакчадагы кайыңга ээрчитип барып, өзүмдүн болгон кенчимди казып алып:

– Мэ, Оксана, баары сеники, – дедим.

Ал жерде эмнелер гана жок эле! Жалаң оюнчуктарга, кызыл таштарга эле чөнтөктөрүбүз толуп калды. Арасында ар кандай темирлер да көп экен, аларды албадык, Оксана жактырбады. Мейли, жата берсин дедим, кийин алардан бирдеңке жасайм да.

БИЗДИН АТАБЫЗДЫ КӨРБӨДҮҢӨРБҮ?

Көп өтпөй дагы бир майрам келди. Бул эң өзгөчө майрам эле.

– Согуш бүттү! Биз жеңдик! – чоңдор бири-бирин кучакташып, элдин баары клубдун айланасына кайрадан чогулушту. Марат, Фагима болуп биз да жөнөдүк. Клубда биздин көчөдө жашаган татынакай эжейибиз сүйлөдү. Ал сүйлөгөндө көпчүлүк аялдар ыйлап да, кубанып да алышкан.

– Ава, тигилер неге ыйлап атышат? – дедим.

– Кагылып кетейиним десе, бул ый – кубанычтын ыйы, татуу ый эмеспи, – деди Мансур ава.

Муну укканда мен да ыйлагым келди, бирок кармандым, анткени балдар арасынан ыйлаган эч кимди көрбөдүм. Менин байкаганым: аялдар, өзгөчө кемпирлер кемшеңдеп ыйлашты кубангандан. Анан абышкалар да кемшеңдеп отурушту.

Бир эже Оксананы колуна көтөрүп, заңк этти:

– Айланайын, чырактай болгон бөбөктөр, силер эми бактылуусуңар. Биз канкорлорду жеңдик!

Кечиндеси Мансур ава байбичеси менен биздикине келип чай ичишти. Оксана экөөбүз караңгы киргенче көчөдө ойнодук, а баардык үйлөрдө чоңдор дасторкон жайып, бири-бирин сыйлашты, ырдашты. Адамдар кубангандан ырдашат тура: апам да атамдан кат келген сайын ырдап калат. Айланаңдагылардын кубанычы кандай сонун!

Ошол күндөн тарта атамды күтө баштадык. Мөмө дарактары гүлдөп бүтүп калган, буудай себилип, түшүмүн терер учур да келди. А атам али кайтпады. Андан: «Жакында көрүшөбүз» деген кат келгенине канча күн өттү. Апам күүгүмдө ишинен келери менен үй иреттеп, терезелерди тазалап, дубалдарды актайт.

Оксана экөөбүз да жардамдашып, эшик-эликти зымыратып койгонбуз. Ал экөөбүз күн сайын айыл четине чыгып, качан келет деп атамдын жолун карайбыз!

– Уктуңбу, ким келгенин Күнбике? – деп кабарлап калды Мансур ава. – Көпүрөдөгү Бакирдин уулу Рамазан. Демек, жакында башкалары да келет.

– Буйрук чыкканына деле көп өттү. Ошондон бери эле биздин атабыз төрт мерте жарадар болду, – деп муңайды апам.

Буйрук дегени эмне – мага түшүнүксүз. Ырас, буйрук чыкса, атамдын келери күмөнсүз дегени го.

Оксананы акырын чыгырам да, сурайм:

– Уктуңбу?

– Имнени?

– Рамазан келгенин. Жүрү ошого. – Ал мага дароо көндү.

Биз дарбаза алдынан сойлоп чыгып, чымын-куюндап көчөгө салдык. Ушундай тызылдап чуркаган экенбиз, Рушан бизди байкабады. Байкаган күндө да, бизге мурдагысындай таш ыргытууга даабайт болчу. Ал Оксананын батинкесин салга ыргыткандан бери бизге тийгис кылып сазайын окутканбыз. Ошондо Рушанды колго түшүрүп, колдорун толгоп, көздөрүн Фагиманын жоолугу менен таңып, адам болууга ант бердиргенбиз. Марат аны урмакчы болуп, кайра жайына койду да: «Жеңиштин урматына кечирдик сени», – деп эскертти. Ошентип Рушанды туткундан бошотконбуз. Ал да бейбаш болбой калды.

Көпүрөгө жакын үйдө Бакир ава жашарын билем. Жыгач кашаа тосулган бакчасында кичинекей кызыл алмалар бар, бирок алар али чийки экенин почтага барганда көргөмүн.

Оксана экөөбүз Бакир аваныкына жетип токтодук. Короосу ачык экен, кирүүгө батынбадык. Мен акырын башбактым ичке.

– Ким арыда шыкаалаган? – короодон бирөөнүн катуу үнү угулду. – Чоң дарбазаны ачалыбы?

Чочуганымдан кайра артыма дыр коёюн деп турсам, алиги катуу угулган үн азырэркелеткендей угулду.

– Киргиле, балдар! Конокко келген киши босогодо турчу бел.

Оксана экөөбүз ичкериге кирдик. Далисте кызыл-аскер ава өтүгүн щёткалап атыптыр, төшүндө медалдары шылдырап.

Ал бизге карап жылмайды.

– Ушул киши, – деп Оксанага шыбырадым.

Кызыл-аскер ава өтүк тазалаганын токтотуп:

– Йе, секетиң кетейиндер, каалаганыңарды айткыла, – деп калды.

– Эч нерсе, – дедим ойдолоктоп. Оксана колуман тарткылады.

– Жамил унутуп калды, сизге иш менен келдик, – Оксана алдыга чечкиндүү басты, – Сиз атабызды көрбөдүңүзбү? Атабыз качан келет?

– А атаңар ким силердин?

– Атабыз – кавалерист. Анын үч медалы бар.

– Анда тааныйм! – деди шаңдуу. Күлүп-жайнаганынан эле – биздикилер фашисттерди жеңип, үйлөрүнө кайтып келе баштаганы көрүнүп турду. – Мен келерде аны менен кезигише албадым. Бирок ал жакында келет, жакында.

Ушул мүнөттөрдө атам келип, үйгө кирип бараткандай туюлду. Чын эле ошондой болуп жүрбөсүн!

– Биз анда кеттик, ава, – дедим да, карындашымды колдон тарттым.

– Токтогула эми! – кызыл-аскер ава бизди токтотуп, ачык турган терезеге кыйкырды: – Апа, конокторго даам ооз тийгизесизби.

Үйдөн бир жакка барчудай кийинген чоң эне чыгып, экөөбүзгө жаңгак, момпосуйларын карматканына – биз ыракматыбызды айттык. Кызыл-аскер ава сурап калды:

– Экөөң эгизсиңерби? Боюңар тең экен.

– Жок, эгиз эмеспиз, – дедим. – Биз жөн эле экөөбүзбүз. Бул менин карындашым.

Биз жүгүргөн бойдон кеттик.

– Мен мындай кызыл-аскерлерди көп жолу көргөмүн, – деп калды Оксана.

– Кайдан?

– Согуштан. Ал жак аябай алыста. – Оксананын бул кебине түшүнбөдүм! Согуш болгон жерге балдар да барабы?.. Бирок Оксананы таарынтып аламбы деп, тактап сурабадым.

Үйгө келсек, апам жок экен, жумушуна кетиптир. Каалга кулптанбаптыр, чынжырынына гана илиниптир. А атам али келбептир.

*     *     *

Кимдир-бирөө күнүгө фронттон кайтат. Мараттын, Фагиманын аталары менен Бадамша аванын улуу баласы, башка коңшулардын баары келди. Оксана экөөбүз согуштан келгендердин үйлөрүнө кирип, атабызды сураштырабыз. Бирок эч ким эч нерсе айта албады. Кээси атамды мурда көргөнүн, кээси ал жөнүндө укканын, кээси ал жөнүндө гезиттен окуганын гана айтат.

А биз жол карап, станцияга барып, ким-бирөө көрүнсө чуркап барабыз. Бирок атамдан дайын жок.

Биз атамды күткөн күндөн баштап кибиреп жүргөн каздын балапандары эбак дүңкүйүп чоңоюшту. Каздардын эң эле коозу – мен «Оксана» деп ат койгону. Чоң каздардар жолобосок да, бирок кичинелеринен акырындап жем берип жүрдүк, жакшы көрөбүз аларды.

Алма көчөттөрүнө күнүгө суу куйган сайын айтабыз: «Атам келгенче өсүп калгыла!» Ала көчөттөрүбүз гүлдөбөсө да, жалбырактары чыгып калды. А апийимдин гүлдөрү эбак күбүлүп бүткөн болчу… Ушунча күн өттү… Атам келгенче аярлайлы деп – батинкелерибизди да эскиртпедик.

Күнүгө жатарда, атамдын портретин тиктейбиз. Оксана ага:

– Ата, тезирек келиңизчи! – дейт.

– Атам душмандарды алыска-алыска кууп кетсе керек, ошон үчүн тез кайтып келелек, э Оксана?

– Ооба, – деген бойдон уктап калат ал.

«Эртерек таң атып, атам келип калса экен!» – деп тиленем күндө кечинде.

Оксана экөөбүзду карап, апам үшкүрүнүп коёт.

ӨҢҮМ ЖАНА ТҮШҮМ

Портрет өңүмдө сүйлөшпөйт, а түшүмдө сүйлөшөт, күлөт. Көзүм илинери менен түшүмө кирет. Керебеттин башында илинген атамдын сүрөтү жаныма келгенсийт. Кадам шилтеп, кол жаңсайт. Ылдыйга куюлган муруту кыймылдап, төшүндөгү медалы үн чыгарат. Атам жылмайып, көздөрү күлмүңдөйт. Кудум жандуу кишидей сүйлөдү. Көзүмдү ачып, кыйкырып ийгим келди, бирок ордуман былк этпедим. Түш деген кызык эй!

Акыры көзүмдү ачсам, терезеде күн жаркырап тийип турат. Эки портрет бар сыяктанды: бири – өз ордуна барса, бири – мага эңкейип, бооруна кысып, өзүнө тартты. Мен дароо ойгондум. Апам керебетке жүгүрүп келди, сүйүнгөнүнөн бирдеңкени тез-тез айтканы – кулагыма кирбеди.

– Ата!.. – деп кыйкырдым. – Эмне үчүн көптөн бери келбедиңиз, ата?..

Оксана да ойгонуп, бизге таңгала тиктеп, өйдө болду. Атам эми ага жакындап, колунан алды:

– Мына, кызым да ойгонду. Мени таанып атасыңбы, кызым?

Оксананын күлкүсү шыңкылдап, атамды чопулдатып өпкүлөгөн кезде гана мен атам менен өбүшкөндү унутканымды эстедим.

– Ата… а биз сизди канча күттүк… – деди Оксана.

Атам экөөбүздү колдон алып, сандыкка көчүк койду.

– Мына, мен да аман-соо келдим, себеби силер мени чыдамсыз күттүңөр. Көрсө, балдарымдын бактысы тоодой экен!

Медалдарын санай баштадым: бир, эки, үч, төрт, беш… Чөнтөгүнүн үстүндөгү эки сары, эки кызыл сызыкка гана түшүнбөдүм. Кийин билдим: атам төрт жолу жарадар болгонун.

Сандыкта көпкө отурдук, анан үйгө коноктор чубап келе баштады. Оксана келгендегиден да көп конок болду. Баары амандашып, кол кысышып, кээси кош колдошо саламдашты. Кемпир-кесектер атамды жондон сылап, Мансур ава да кирип келип:

– Эрдигиңерге миң мертебе алкыш: согушту жеңдиңер. Кыйраганы – ордуна келер, бөксөргөнү – толор. Бир гана жетим-жесирлердики убал, – деди каңырыгы түтөп.

Атам оор күрсүнүп алды. А Мансур ава башка сөзгө өттү:

– Бизге да кыйын болду. Алыбыз жеткенинче тырбаңдадык. Өзүң көрөрсүң…

Биринчилерден болуп Марат, Фагима келип, алар каалгага жөлөнгөн бойдон тура беришти.

– Келгиле, киргиле! – дедик биз.

Бирок алар ордуларынан козголбоду. Атамдан уялышты.

Заман эң артында келип, чуркап барып атамды буттан кучактады. Биз ага таңгалдык. А атам Заманды тик көтөрүп:

– Мына, баарыңардан ким катуу сагынганы! – деди.

– Байке, мылтыгыңыз барбы, аткан? – деди Заман.

– Душмандар жок да бу жерде! – деди ага атам.

– Айры куйрук аттыңыз беле? Ал бүгүн бир балапаныбызды көтөрүп кетти.

Баары күлүп жиберди, а Заман эч нерсе болбогондой кебин улады:

– Мага кылычыңды көрсөтчү.

– Кылыч алып келбедим да. Шарга барганда сага кичинекей кылыч сатып ала келем, мейлиби?

– Мейли, кичинекей болсо да, – деген Заман атамдын тизесинен шыпырылды.

Апам баардык балдарга даам сунду. Заман да өз үлүшүн алып, үйдөн сыртка сызды. Марат менен Фагима бизди оюнга азгырды эле, бирок биз атамдын жанынан карыш жылмак белек! Апам да жумушуна барган жок. Ал кечке чейин түрлөп тамак жасоодон бошободу. А биз атамдан айланчыктап кетпедик. Апам да жаныбызга улам келип, көзү – бизде. Ал да маңдайы жарыла сүйүнүп, үнү шаңкылдап турду. Апамдын жүзү жанып, көздөрү күлмүңдөсө – биздин үйүбүз эле эмес, бүтүндөй көчөбүз шаңга бөлөнгөнсүп сезилди мага.

Ал кышындасы алыскы шаарга аттангандагы калың ак жоолук салынып, жонуна мүшөк артынган апама эч окшободу. Бирок ал баары бир ошондогу эле апабыз.

Улуу шашкеден кийин Темиртоодон тайенебиз келди. Оксана экөөбүз аны терезеден көрөрүбүз менен чуркап чыгып тостук. Бу жолу тайенемдин чоң чөнтөгүндө не бар экени бизди кызыктырган жок.

– Во менин күлүктөрүм! – деген тайенем бизди колдон алып, үйгө киргенче шашты.

Үйдөн ал атамды кучактап да, бышактап да алды.

– Оксана, билесиңби, – шыбырадым ага, – бул кубанычтын ыйы, таттуу ый.

– Сен кайдан билесиң?

– Мансур ава шонтип айткан.

– Кайратыңыз бекем экен, апа! Мүмкүн майышпаган темирден болуп жүрбөңүз, Темиртоодон келген? – тамаша чалды атам.

– Темирди деле дат басат, балам! А кыйың кезеңде темирдей бекем болбоско арга барбы…

Мен арсалаңдап күлүп ийдим.

– Имне күлөсүң? – дейт Оксана.

– Тайенем кантип темир болмок эле? Ал жупжумшак ко, а колдору кебездей.

Оксана мурдун чүйрүп, мен ага тайенемди келекелегендей көрүндүм.

Чай ичилгенден кийин атам пилоткасын кийди.

– Апа, мен балдар менен талааны көрүп келейин. Фронтто жүргөнүмдө өзүмө сөз бердим эле: эгер кайтып барсам, жонумдагы жүктү чечпей, киндик каным тамып, кирим чайкалган жерди түрө кыдырам деп… Же силер да биз менен барасыңарбы?

– Бу жолу менсиз эле баргыла. Иш чачтан көп, – деди апам Оксана экөөбүзгө тиктеп. – Эмне жылаңаяксыңар?

Батинкелерибизди унутуп койгонубузду, ой, ата десе! Мен дароо керебет алдындагы батинкеме эңкейдим:

– Ата, карачы, май майрамында тайенем аперген боосу кызыл батинкелерибизди.

– Менин бир батинкем Күмүшкө дайрага чейин агып кетип, Жамил кууп жетип кармап келген, – айып берди карындашым.

– Мен жалгыз эмес, Жакшыгол чоң ата да кармашкан…

– Бул батинкелер үчүн сүйүнгөндөн да күйүнгөнүбүз канча, – деп күлдү тайенем. – Сен келгенге чейин аярлап кийишкен жок. А сен келгенде батинкелерин да унутуп коюшканын кара. Ай-ай, балдар десе…

Биз шапа-шуп кийинип, атам менен талааны беттеп жөнөдүк. Атам ортодо, Оксана экөөбүз эки жагындабыз кудуңдап.

Атам жыттуу чөптөрдөн үзүп алаканына сүрүп жыттап-жыттап, күнгө жылыган таштарды эңкейип ала коюп жаагына такайт да бизден алдыга озуп, бийик жардын түбүнө жүгүрүп барып; караган-челге жармашып жогору көтөрүлүп барган жеринен төө тикендин кызгылт көк гүлдөрүн үзүп алып, зоңкойгон бийик таштын үстүнө чыгып теребелге көз чаптырды.

Атам бизди алыстагы кайың түбүндөгү булакка ээрчитип барды. Охо, ошол булак суусунун муздактыгы-ов! Атам ага жүзүн чайып, котуштап суу жутту. Оксана экөөбүз да ууртап, үчөөбүз анан булак жээгиндеги көк жайсаң чөпкө көчүк бастык.

– Ушул булактын көзүн чоң атаңар Батырша казган, – деди атам. – Мен анда так эле сендей кезим болучу. Ошондон бери Батыршанын булагы аталат. Бу жерден канчалаган адамдар жүз чайып, суу ичпеди… Канаттуу куш, жан-жаныбардын баары келет мында. Карасаңар, айланасындагы койкоюп өскөн кызыл гүлдөрдү…

– Ыракмат сизге чоң ата, – деген Оксананы кучактап, өөп койду атам.

– Акылдуу кызым менин!

– Ата, – дедим, – келиңиз, үчөөбүз үч… жок, төрт булак казабыз: сиз, апам, Оксана, мен болуп. Кийин бизге да ыракмат айтышат.

– Силер чоңойгондо чоң арыктарды казып, суу жүгүртөсүңөр. Кайрак жерлерди иштетип, көк-жашыл кылып гүлдөтөсүңөр… Элге көп ишти ошондо жасайсыңар!

Атамдын ушул айтканын макул көрдүм. Чынында, мага азыр булактын көзүн ачыш кайда. Адегенде чоңоёюнчу.

– Мен да жардам кылам э, ата? – карындашым чебелектеди.

Атам бизге кол созгондо – биз күлүп, аны ордунан көтөрүлгөнгө жардам кылдык.

– Эми жүргүлө, Эмен көлүнө. Чарчабадыңарбы? – деген атамдын суроосуна «жок» дедик. Жаныбызда атам баратса эмнеге чарчайлы.

Биз айылды айланып, анын тиги башындагы Күмүш дарыянын жанындагы көлгө жеттик. Эмен көлүн бойлой бергенде баштары жүндүү бийик камыштар өсөт; ага тийип эле койсоң – тыбыттар учат. Биз жебе жасоо үчүн камыштарды, жазы жалбырактуу лилияларды көп-көп үзүп, бадал арасындагы чыйрак чыбыктарды тандап жүрдүк.

Көлдөн көптөгөн майда, кичине өрдөктөрдү көрдүк. Алар бизден коркуп учуп кетишти. Бакалар андан көп экен, чардап жаткан. Арлар жөнүндө сөз да кылгым жок!

Биз жалгыз аяк жол менен көпкө жүрүп, акыры үйгө алпарар чоң жолго чыктык. Ал жол тоо беттеп кетет. Биз бир саамга тыныгуу үчүн дарак түбүндө отурганда, атамдын медалдарына кол тийгиздим. Алар салмактуу, анан таптаза экен.

Атам төшүндөгү эки медалын чечип, бирин менин, бирин Оксананын төшүнө төйнөдү. Дароо чаалыкканыбызды унутуп, көңүлүбүз ачыла түштү. Атам майданда жүрүп ушул медалдарды алганда да чаалыгып-чарчаганы жазылса керек, Мына, медалдын деми!

Тез-тез адымдап адырга чыктык. Атам чокуга жетип токтоду. Бу жерден айылыбыз алаканга салгандай көрүндү, ал эмес Күмүш дайранын өрөөнү, Эмен көлү, токойдон арыдагы Темиртоо айылы да көрүндү. Эң кызыгы – Темиртоого жакын токой гана көк-бозомтук, а башка токойлор жапжашыл көрүнгөнү.

Тайенем менен бир Теңиртоого барганда алардын токою эмнеге көк-бозомтук экенин өз көзүм менен көрүп келбесем элеби.

Бизден алыс тоого жакын жерде артынан узун түтүн чубалткан поезд барат. Андан беридеги аңызда комбайн буудай жыйнап, комбайнда отурган адам көрүндү. Ал кудум мендей кичинекей көрүндү алыстан.

Атам теребелге көпкө көз чаптырды.

– Мына, мунун баары силердин туулган жериңер. Тоо-таштын, токой-суулардын ары жагынан бери – баары силердин ата конушуңар. Мындан башка да ата журтубуздун силер көрө элек көп жерлер бар. Биз ошол ыйык жерлерибизди фашисттерге тебелетпей коргодук. Түшүнүп атасыңарбы кебиме?

Албетте, түшүндүк, бирок баарын эмес. Арийне, атам бизге маанилүү кеп айтканын туйдук. Биз чоңойсок, атам айткан, атам коргогон мекенибиздин алыскы жерлерине сөзсүз барабыз.

– Кусалык эмне, билесиңерби? – атам бизге суроолуу тиктеди.

– А ал эмне

– Силер сагындыңарбы мени?

– Ой ата, сиз согушта жүргөндө, сизди көргүбүз келип – ыйлачубуз, – деди Оксана.

– Мен да силерди сагынчумун. Тоо-таш, токой, суу, жолдорубуздан өйдө сагынгамын.

– А сиз ыйладыңыз беле? – карындашым сурады.

– Жок, кызым, ыйлабадым. Ыйлагым келчү, – кармандым да.

– А эмнеге кармандыңыз?

Солдат ыйлабашы керектигин Оксана кайдан түшүнсүн!

Жолдо баратсак, артыбыздан кара сакал киши жетип келди:

– А-а, аман-эсен келдиңби! Үйүңдө баары жайындабы, боорум? Талаага чыккансың го? Туура кыласың, боорум, туура. Куса болгондурсуң? Жакшы мунуң, эң жакшы…

Атам ооз ачып жооп кылгыча тиги кара сакал киши атамдын колун бошотпой сөзүн тез-тез улады:

– Талаага го чыгыпсың, а эмнеге огородубуздагы бригадага кайрылбадың, тууган? Дарбуз жебейт белеңер, а! Быйылкы помидорлор укмуш болду! Калп айткандай болбоюн: помидорлор эки муштумду бириктиргенден да чоо-оң болуп өстү эй! Балдарың менен кел андан көрө! Карасаң, буларың деле зоңкоюп калышыптыр… Түфү-түфү, көз тийбесин… Ашкабактардын чоңдугун айтпа эми. Сөзсүз келгиле, макулбу? – деген бойдон шашкалактап жөнөй берди. Иши көп болсо керек.

Атам артынан сүйлөнүп кала берди:

– Баягысындай эле өзгөрүлбөптүр тобо, чыйпылыктаган бойдон!

Үйгө жөнөдүк. Бирок тиги чыйпылыктаган Гарей аке бирдеңкени эстей койгонсуп, артына шарт кайрылып, бизге карай далдактап жүгүрдү.

– Тууганым, кап этпе. Эмне иш кылсам дейсиң? Кара жумуш кылсам дейсиңби же жеңил-желпиби? Агер шашылыш сунушума кап этпесең, биздин бригадада сонун иш бар. Кандай десем, кол жооруп, бел оорубайт. Жашылча жемиштерди шаарга сатканды колго алыш керек. Ооба!

– Сен да мага кап этпе, Гарей. Мен мурдагыдай эле жылкы баксам дейм, – деди атам.

– Капа болбо, өзүң бил аны. – Гарей аке шашкалактап кайра кайтты.

Биз айылга кирип келдик. Төртүнчө үйдөн кийин эле биздин үй

*     *     *

Мына, өзүңөр көргөндөй, адегенде экөө элек: мен, апам. Кийин карындашым Оксана кошулду. Эми атам келип, тайенемди санабаганда – төрт кишибиз. Ал Темиртоодон бизге мейманга гана келип турат. «А мени неге санабайсың?» дебейт тайенем, капа да болбойт. Ага конок болуп келип-кетип жүргөн жакшы эмеспи?

Мен али баарын баяндай элекмин силерге. Мынча бажырагандан кийин, баянга баарын батыргым келет: биздин бүлө, Оксана тууралуу. Силер да аягына дейре көңүл кушун салгыла эми. Бир курдай Мансур ава, үйү жарга жакын жашаган Загир дегенге: «Ишти жарым-жартылай калтыруу – жигиттикке жатпайт», – деген эле. Загир дегенибиз, огородунун жарымы тосулуп, жарымы тосулбаган неме. Анын сыңарындай, менин баяным да жарым-жартылай болуп калбасын.

ЖАКЫНДА МЕКТЕПКЕ БАРАБЫЗ

– Быйыл балдар мектепке барат, – деп калды атам бир күнү жумушунан келип.

– Бу жөнүндө өздөрү али ооз ачпады. Мүмкүн баргылары келбейт ко? – минтип суроо койгон апам, өзү күлүп калды.

Бул эми апамдын тамашасы дечи. Алиги кышындасы келген телеграмманы кантип унутайын. Не тайенем, не Мансур ава окуй алсачы аны. Анда эмне жазылганын түшүндүргөн мектеп окуучусу Махмут ишке жарабады беле. Апам аны билбейт да, билсе минтип тамаша кылбас эле.

– Апа, биз окугубуз эле, аябай. Сентябрь болгондо биз да балдар менен мектепке баргыбыз келет! – деди Оксана.

Мен телеграмманы окуганга эки көзүм төрт болгондогуну кантип унутайын.

– Сенчи Жамил, оюң кандай? – атам сурады менин оюмду.

– Менби, мен? Окуйм эле, ата! Сентябрь тезирек келсинчи! – дедим жулкунуп.

Мектеп жөнүндө сөзүбүз ошону менен бүттү.

Атам, апам жумушка кеткенде Оксана экөөбүз тепкичте отуруп кыялданабыз. Ал жерден мектеп имараты калдайып көрүнүп турат. Биринчи сентябрда сумкелерибизди асынып, ушул тепкичтерден түшүп, каалгадан сыртка чыгабыз да, мектепке жөнөйбүз!

– Биз аяктан окуйбуз, сүрөт тартабыз! Мен гүлдү тартам, э Жамил?

– А мен аттын, мылтыктын сүрөтүн тартам…

– Сонун ырларды жаттайбыз. Сен ырдайсың.

– Мугалим үйрөтөт ырдаганды…

Ырдагым келип өрөпкүп турдум. Эгер апапакай мектептин терезелери жаркырап, жолдору мизилдеп, дүпүйүп өскөн бак-дарагын көрсөңөр, кантип ырдагың келбейт.

Мен минтип ырдайм:

Тоо башында ак мектеп,
Биз барабыз мактап көп…

Карындашым көк көздөрүн сүзүлтүп, ал дагы ырдап кирди. Ыргак менен бирге буттарыбызды топулдатып, көңүлүбүз шат.

Китептери сүйлөтөт,
Мектеп бизди үйрөтөт,
Билбегенди билгенге,
Окуп, жазып, чийгенге.

Дарбаза алдынан Фагима көрүндү. Биз жым болдук. А коргон артындагысы ким? Албетте, Марат! Фагима жүгүрүп келди.

– Кимиңей ый ыйдадыңай, – деди «Р» тамгасына тили келбеген Фагима. Чыкпайсыңарбы деген Марат бизге кол булгап ышкырды. Оксана үйдүн каалгасын бышыктап жапты, антпесе биз кетерибиз менен үйгө балапандар кирип, кыйраканын чыгарышат.

– Баясыңайбы? – Фагиманын суроосу

– Кайда?

Марат дагы ышкырып, кыйкырды:

– Болгула тез!

– Кайда?

– Ой ата, – деди, – билбейсиңерби?! Биз кечээ силер менен токойдо жүргөндө бир эжей мектепке быйыл ким окуйт деп, баарын жазыптыр. Болгула, барып жазылабыз!

Марат айтканы ырас болбодубу. Чын эле биз кечээ токойго кетип калып, сонун жаңылыктан куру калган турбайбызбы.

– Жүрү тез! Болчу! – Оксана шаштырды.

Төртөөбүз жөнөп калдык антаңдап. Артыбыздан Фарит, Заман ээрчип жөнөштү.

Заман бизге сөөмөйдөн узун карандашын көрсөтүп:

– Менин да карандашым бар. Биздин мышык бүгүн бөдөнө кармап алайын дебедиби аз жерден. Бөдөнө учуп кетти. Сонун…

– Кайсы мышыкты айтып атасың?

– Карандашты.

Заман, быдылдап көп сүйлөйт. Апам да мага дайыма: «Көп сүйлөгөндү жакшы көрөсүң!» – деп калат мага. А Замандын жөнү башка, ал али кичинекей!

Биз Рушан жашаган көчөгө жөнөдүк. Ал бизге таптакыр таш ыргыткыс болгон. Жакында жамгыр жааганда, биздин торпок айдоо аянтка кирип кетиптир. Оксана экөөбүз торпоктун артынан бутубуз үзүлгөнгө кууп жетпедик. Ошондо Рушан кууп жетти, катуу чуркайт экен.

Рушан дарбазага чыгып ырдап отуруптур. Аны качан көрсөң бир балээни баштап турат. Качан көрсөң бийикке жармашып: же зым карагайга, же там башына чыгып ырдап отурат. Эмне ыр созуп отурганына түшүнбөйсүң.

– Жүрү, Рушан, мектепке, – деди Марат.

– Сентябрда барам. Кечээ эжей келип, окуу сентябрда башталарын айткан, – жооп узатты Рушан.

– А биз токойдо жүйүп, эжейди көйбөдүк, – деген Фагиманы Марат жактырбагандай карап:

– Сен мектепке барганда көп сүйлөбө. Билип кой, сенин тилиң чулдурак, – Фагимага эскетти.

Фагима сөзгө терикпестен, тармалданган сары чачтуу башын ийкеңдетип койду:

– Макуйл…

Биз мектеп босогосуна жетип токтодук. Эч ким биринчи болуп киргиси келбеди. Фагима тутканы кармады эле, аны Марат токтотту. Биз эки жакты элеңдеп карап турсак, мектеп бакчасынан Заман көрүндү. Колуна барпайган кызыл гүл көтөрүп алыптыр. Биз анын мектеп бакчасына кантип киргенин байкабаптырбыз.

– Тиякта гүлдөр көп экен, жүргүлө! Карандашымды ошол жактан жоготуп алдым, – деди Заман.

Фариттин ачуусу келип, Заманды тилдеди:

– Мектеп бакчасындагы гүлдү үзбөйт, жинди!

Заман чынында азырынча эмнени түшүнмөк эле.

Ангыча арыдан бир эжей чыкты:

– Бакчанын гүлүн кимиңер үздүңөр?

– Мен эмесмин, – Заман Фариттин далдасына жашынды.

Эжей күлүп ийди. Демек, ачуусу деле келбептир.

– Бул бакчада ойносоңор болот, бирок гүлүн үзбөгүлө, – эжей Замандын башынан сылап: – Барып ойногула, – деди.

– Биз ойногону эмес, иш менен келдик, – Марат билдирди.

– Эмне болгон иш экен ал?

– Биз окуюк деп кейдик, – деген Фагиманы Марат колдон тартты:

– Жок, окуганы эмес, азырынча жазылалы деп…

Эжей бизди мектептин чоң бөлмөсүнө киргизди. Ал жакта парталар бар экен.

– Отургула, балдар, – деген эжей чоң дептерди колуна алды.

Заман туйлап отура албайт да ушу. Азыр да тыбырчылап, кыйкырып айтты тим эле:

– Эже, биз кечээ токойдо болгонбуз

– А-а! Ким барды?

– Биз! – Заман эрдик кылгансып айтты.

Ой, жанын жегир бала экен! Каратып туруп калп айтканын: ал токойго биз менен барган эмес да!

– Кана, кимиңерди биринчи жазам? – эжей сурады.

Баарыбыз үн катпай калдык, эжей анан кезеги менен кимибиз канчага чыкканыбызды сурап баштады.

Кезек Заманга жеткенде, ал бакчадан үзүп алган барпайган кызыл гүлдү эжейге сунду:

– Меңиз, эже. Мен төрткө чыктым.

Эжей күлдү. Күлүп, Заманды баштан сылап, гүлдү алды да мындай деди:

– Сага эрте окуганга. Фагима, сага да эрте. А калгандарыңар биринчи сентябрга келгиле. Менин атым – Рауза.

Рауза эжей бизди далиске чейин чыгарып койду, биз анан жүгүргөн бойдон кеттик.

Үйгө жакын калганда токтодук.

– Рауза эжей жакшы экен э? – Оксана сурады.

– Ооба да, жакшы экен. Ал бизге окуганды, жазганды үйрөтөт.

– Он төрт күндөн кийин – сентябрь, унутпай эстеп койгула, – Марат эскертти.

Ошол күндөн тарта бизди мектепке дайындап башташты. Атам бизге карандаш, боёкторду сатып берди. Апам болсо Оксана экөөбүзгө  жаңы кийим, китеп-баштык тигип берди. Биз анан күнүгө мектепке барып, ал эмес бакчасында ойноп баштадык.

Мектебибиздин бакчасында түрдүү бак-дарактар менен кандай гана гүлдөрдүн түрү өстүрүлбөйт.

ЖАКШЫ КАБАР

Бир жолу кечиндеси төртөөбүз чай ичип отурганбыз. Оксана экөөбүз биринчи сентябрга канча күн калганын талашып калдык. «Жети күн» десем: «Сегиз» дейт ал, мен: «Жок, жети!» дейм. Оксана: «Жок, сегиз!» дейт. Атам, апам үндөбөстөн бизге карап күлүп отурушту.

Анан ал атамды кучактап суранды:

– Анда ата, туурасын сиз айтыңызчы.

Атам мурутун тарап айтканы:

– Эң туурасы – жети күн, сегиз түн бар али.

Мен күн менен түндү манжалап санадым. Бирок негедир жети да, сегиз да болбоду. Арийне, мейли, түндү санабай-ак койсо болот, анткени түндөсү адамдар уктайт да.

Талашыбыз токтоду. Апам болсо үстөлдө жаак таянып отурган, атам апамды бир карап, анан бизге акырын үн катты:

– Бүгүн, алыстан бир жакшы кабар келди, балдарым. Бизге эң жакын адамдан кат келиптир.

Кайсы алыстагы, кайсы адамдан кат келиши мүмкүн экенин атам түшүндүрүп отурбады.

Алыстагы бизге жакын адам ким деп ой чайкадым. Ал кай жак? Мүмкүн Темиртоонун жанындагы токойдун ары жагынанбы? Атамдан сурайын деп турсам, ал ордунан туруп, апама айтып калды:

– Эртең бал апкелдирип койгонду унутпа, Күнбике. Апама айттырып кой, Темиртоого. Ошенткенибиз оң го.

Апам баш ийкеп койду. Буюрса, тайенем келет экен деп кудуңдадым ичимден. Биз аны жакшы көрөбүз. Тайенем таттуу бал ала келгени да жакшы бизге.

– Силер эми уктай турган маал келди, балдар. Чечингиле да, жаткыла, – деп ордунан турган апамдын негедир бүгүн маанайы пас эле.

Биз атамдын айтканын түшүнүп-түшүнбөй, жаздыкка баш койдук.

А эртең менен турсак, үйдө өзгөрүү болуп калыптыр!

Апам мешти актап, дубалга саймалуу сүлгү илинип, терезеде апапакай парда илинип калыптыр. Керебетине болсо чакмак сүрөттүү чоң килем жаап коюптур. Самоору болсо жылтырайт! А атам короону зымылдата тазалаганычы. Баскан-турган жерлерден кенедей да отоо чөп таппайсың!

Көрсө, алыс жактан жакшы кабар келгенде ушундай болот окшобойбу!

Кечинде тайенем келди. Оксана экөөбүз аны алыстан көрүп, Рушандын үйүнө жакын калган жерден жолун тосуп чуркадык.

– Тайене, бизге жакшы кабар келди, алыстан. Ошон үчүн сизди да чакырттык, – тайенемди жабыша кучактадык.

– Оозуңарга май, жакшылык эле болсун ылайым, – бизге жылмайган тайенем ийнибизден, белибизден кучактады.

Атам кеч күүгүмгө дейре колхоз жылкыларынын жанынан чыкпады. Малдын баары бададан келди, а атам алигиче жок. Тайенем Оксананы ээрчитип Мансур аваныкына кеткен. А мен апам уй саап отурганда, жанына акырын келдим.

– Апа, – дедим шыбырап, – алыстан келе турган жакын адамыбыз ким?

Апам шарт кайрылды да, акырын күңкүлдөдү:

– Жакында баарын угасың, балам. Ар нерсенин өзүнүн сааты бар!

Бир күн өттү, эки күн өттү – биз эч нерсе деле укканыбыз жок. Тайенем айтмакчы, үчүнчү күнү гана биздин бүлөнүн кубанычы да, күйүтү да бар эле…

МЕЙМАН КЕЛДИ

Биз суу боюнда көпкө болуп, үйгө кеч келдик. Келсек, бакча жанындагы устунда атам менен отурган бейтааныш кызыл-аскер адам бизди көрүп эле ордунан секирип туруп кыйкырып калды:

– Оксана!..

Ал дагы бирдеңке деди – укпай калдым.

Карындашым экөөбүз тып токтодук. Бу бейтааныш Оксананы кайдан тааныйт? Же атам айтты бекен? Эмнеге экенин билбейм, жүрөгүм болк дей түштү. Оксана да эриндери титиреп, селт этип алды.

– Келгиле бери, – атам чакырды. – Бул сыйлуу мейманыбыз жаңыле келди.

Биз ордубузда катыдык. Мейман бизге чуркап келип, Оксананы колуна көтөрүп, көпкө тигилип, анан бооруна кысты. Оксананы чоочуркап ыйлап ийеби десем – жок. А тигил киши карындашымдан көзүн албады, башынан сылап шыбарлады:

– Оксана, Оксана, кызым менин…

«Кызым менин» – дегени кандай? Тигинде атамдын башы шылкыйып, колунун сырты менен көзүн сүртүнөт. Эмне, көзүнө кыпын кирип кетти бекен? А тайенем терезеден карап, оозун жүзарчынын учу менен жаап алган. Кире бериштеги апамдын же күлгөнүн, же ыйлап атканын түшүнбөдүм. Күлүп да, ыйлап да тургансыйт. Көзүндөгү жаш кубанычтын жашыбы же күйүттүнбү?

А мейманыбыз Оксананы көтөрүп: маңдайынан, чачынан, колдорунан өпкүлөп атты. Мен негедир тиги сыйлуу мейманды жактырбадым, ага ачуум келе баштады. Бирөөнүн кызына мынчалык эбедейи эзилгени болбойт да! Ал мен үчүн эми өтө деле сыйлуу мейман эмес эле.

Бир убакта ал Оксананы жерге түшүрүп, мени көтөргүсү келди эле, а мен качып барып, атамдын артына жашындым. Эгер тиги мейман мага жакындаар болсо, мен карындашымды алып, тайенем менен бирге Темиртоого безгим келди.

– Жапайы болбосоң, балам, – деди атам, – мейманыбыз дядя Пётр сени да жакшы көрүп атса, а сен…

– Жок, – дедим жер карап, – мени да, Оксананы да жакшы көрбөй эле койсун.

Оксана эбак дядя Пётрдин тизесине отуруп, анын бетин сылап, кулагына бирдеңке шыбырап атат.

Атамды, апамды, тайенемди карасам: бүгүн баары бир башкача. Аларды көрүп, ыйлашты да, күлүштү да билбедим. А Оксана мени унутуп койгонсуп, таптакыр башкача эле…

Жо, унутпаптыр, мени көздөй чуркады. Көпкөк көздөрү мурдагыдан да жанып турду. Демек, кубанганы да. Ал алакан чаап, көңүлдүү айтканы:

– Бизге ким келди, билесиңби?

– А ким?

– Айтайынбы?

– Айт.

– Келген киши… Таппадыңбы!

А силер табат белеңер, окурмандар?..

МЫНА, УРМАТТУУ МЕЙМАНЫБЫЗДЫН КИМ ЭКЕНИ!

– Күнбике, – атам чакырып калды, – апамды да чакыра келсең, кеп бар кеңешер.

Биз устуңга көчүк койдук. Оксана дядя экөөбүздүн ортодо отурду. Мен тетири кайрылып, көздөрүм Кыр жакта. Алыстагы тоонун аркасына күн жашынып баратты. Огородубуздан арыдагы дөңдө жылкылар оттоп жүрү. Жерде – алардын узун көлөкөлөрү. Эмен жанында турганы – Чабуул деген ат. Бул ат да согушта болуп, октон жаракат алып келген үчүн бир аз сылтып басат. Азыр аны тегеректеп тургандар – кунан-тайлар. Чабуул анда-санда башын кейкеңдетсе, а тигилер тынчтанып уккансыйт. Кыязы, Чабуул аларга кызыктуу бир болмушту божурап атса керек.

Бетине күндүн кызыл жалыны чакыраган атам болсо маңдайыбыздагы чоң ташта отурат. Анын жаагын, мурдун, чекесин кактаган күндүн табына муруттары да мына-мына күйүп кетчүдөй көрүнүп, чочулап отурдум.

– Силерге үйгө келген сыйлуу меймандын жөн-жайын айтып берейин, балдар, – акырын сөз баштаган атам дядя Пётрга, Оксанага, анан мага тигилди.

Дядя Пётр башын жерге салып, үндөбөй отурду ойлуу. Оксана экөөбүз атамдын кебин чыдамсыз күтүп калдык. Атам сөзүн кантип баштоону билбей отургансыды.

– Сөздүн ток этер жерин айтсам, – жөтөлүп улады кебин. – Согуш, кара жерге кирсин, балдар. Каргыштуу согуш нени кылбайт. Канчалаган кыштактар кыйрады – эсеби жок. Фашисттер – жырткычтан өтүп кетти го. Алар эненин да, наристенин да убал-сообуна карабады. Биз аларды Украина жергесинен зор күч менен гана кууп чыктык. Бир жолу аларды кыйроого учуратканыбыз күнү бүгүнкүдөй эсимде. Кыйраканы чыккан айылда үйлөр талкаланып, көчөлөр ээндеп, туш тарабын өрт чалып, дем алууга аба жок эле. Көчөдө бир да жан калбай, четтеги үйлөрдүн биринен наристенин ыйы угулуп калды…

Атам кайра бир жөтөлүп алып, Оксананы жалт карады. Оксана да атамды карап, эриндери диртилдеп кете жастады. Эмне айтат деп чочулагансыган дядя Пётр атамдын сөзүнө үн-сөзсүз кулак төшөп отурду.

– Үйгө жүгүрүп кирсем, жерде жаны чыккан аял жатат. Жанында кенедей кыз ыйлап отурганын көрүп, катып калдым. Не кыларды билбей келдейдим. Кызды ордунан көтөрсөм, ал менин боорума жабышып: «Ата!» – дебеспи. Ал мени өз атам деп ойлоду көрүнөт, мүмкүн анын атасы да фронттодур. Ошондо тагдыр дедим: Жамилиме бир боор кылып асырап алайын…

Ушул учурда Оксана колун бооруна ала койду да:

– Ал мен болчумун? – дебеспи!

Атам Оксанага мээрим төгө кадалды:

– Ал, сен болчусуң, кызым… Андан аркысы… бурчтагы мештин үстүндөгү дубалга адресимди жазып коюп, кызымды шинелге ородум да, жолдошторумдун артынан кууп жетүүгө ашыктым… Уруштан кийин командирим кызымды шаардагы балдар үйүнө жеткирип келүүгө уруксат берди. Ошондо апаңарга кат жаздым, Оксананы алып кет деп. Апаңар бир нече айдан кийин гана алыс сапарга чыгууга туура келди… Апаң сенин карындашыңды алып келген ошол күн эсиңдеби, Жамил?

О, мен ал күндү кантип унутайын!.. Баары эсимде. Тек, атамдын оозунан сөздү жулуп алгым келбей тыңдап отурбадымбы.

– Силерге үч күн мурда айткан каттын жөнү ушул. Ал Пётрдан келген. Каттын артынан өзү да келип калды минтип. Оксананын атасы эми бизге сый конок да, биртууган да болуп калды, – атамдын үнү дирилдеп, сөзүн аяктады. Тамагына бирдеңке такалып калгансып, кайрадан жөтөлүп койду.

Өпкөм өпкөмө батпай ыйлап ийгим келип турганда – Оксана акырын шыбырады:

– Айттым эле го сага, Жамил, дагы бир апабыз бар экенин! Мына, биздикине дагы бир атабыз келди. Менин атам!

Дядя Пётрдын карылуу колдору Оксана экөөбүздү жерден тик өйдө көтөрдү да, бооруна бекем кысты.

– Жамил, балам… Силер менин балдарымсыңар… – үнү шыбырап, жүзүбүздөн сүйдү.

Анын биздин үйгө келген сыйлуу конок экенин ошондо чындап түшүндүм.

АКЫРКЫ ҮЧ КҮН

Мен дядя Пётрды жакшы көрүп калдым. Ал чынында жакшы адам экен! Ал күнүгө Оксана экөөбүздү мойнуна мингизип алып короодо ылдамдап чуркаса, биз бир аз коркобуз, ошондо да күлөбүз. Биздин үйдө дядя Пётрдай бою зоңкойгон киши жок. Ал сарайга кирип баратканда төбө жагын сүзүп албаш үчүн эңкейип кирет. Анын ар бир муштуму эле Замандын чоң тобундай.

«Баатыр деген силердин дядя Пётрдай болуш керек!» – деп калат Мансур ава.

Тайенем эле мейманга нааразы болгондой өзүнчө күңкүлдөй:

– Жанын тындырса боло, – деп кейийт. – Тынч алып, үйдө эс албайбы андан гөрө. Каякты гана кыдырбады! Колхозду түрө кыдырып келди!…

Тайенемдин айтканы да туура: дядя Пётр кайда гана барбады! Кайда барса да Оксана экөөбүздү ала жүрүп атты.

Биз адегенде Баатырша булагында болдук. Булактан чыгып, апамдар буудай жанчкан бригада талаасына бардык. Ал жерде да дядя Пётр карап турмакпы, шарт эле монолитке чыгып, анын барасына боолонгон самандарды ыргытышты.

А Оксана экөөбүз четтеги чоң үймөк самандын жанында карап турдук.

– Солдаттын колу жумушту көргөндө кычышкан экен э! – деп калды айры менен үймөк саманды ыргытып аткан киши.

– Ырасын айтасың, – коштоп сүйлөдү солдаттык кийимин чече элек жанындагысы.

Тамак маалы болгондо монолиттин да үнү өчүп, дядя Пётр жаныбызга келди. Үстү-башынын баары чаң, тиши эле калыптыр жылтыраган.

Ээрчишкен үчөөбүз ал күнү бир үйүр жылкысын жайган атамдын жанына да бардык. Жылкыларды көргөндө, мейманыбыздын жүзүн күлкү чайыды. Дядя Пётрга жылкыларыбыз жагып калды.

Барбаган жерибиз калбады: балчылардын жайына да бардык. Кайра келатканда кыш куйууга топурак казылып алынган чоң жарга да имерилдик.

Айтор, айлыбызга дядя Пётрдын көз кумары канбады. Кай жерде болсун: «Кош келипсиң, биртууган!» – дешип, колдорун көпкө силкилдетишет. Адатта кемпирлердин учурашкандары ушундай: адегенде кол кысып учурашып, анан далыдан сылайт.

Дядя Пётр сыйлуу мейман болгон үчүн ал барган жерде баары сый көрсөттү.

Баарынан мурда ага биздеги устакана жагып, ал жерде үч мерте болдук. Анда эки уста иштейт. Экөө тең – Габи. Бирөөсү – Семиз Габи, бирөөсү – Арык Габи. Эки Габи менен дядя Пётр тез эле тил табышып достошуп, бири-бирин жактырып калышты. Ой анан сөздөрү бүтсөчү.

Дядя Пётр устаканага келген сайын билегин түрүнөт да, барсканды алат. Барскандын башы менин башымдан чоң эми. Анан ошол барскан менен кыпкызыл темирди соккондо, темир дегениң куймактай жалпайып калат.

– Мына, анык уста дегениң! – Арык Габи Семизине кырданат. – Күчтүүнү көрүп ал!

Дядя Пётр экөөлөп мага бычак, апама көсөө жасадык. Оксанага гана эч нерсе жасай албадык. Эми устаканада куурчак жасоо мүмкүн эместигин түшүнөсүңөр да.

– Үч күн көз ачып жумганча өткөнүн кара, – деди апам кейиштүү.

Апам айткандай эле болду көрүнөт.

КУПУЯЛУУ МАСИЛЕТ

Оксана атасын ээрчип үйгө киргенде, мен устаканадан ала келген темир-тесек кенчтеримди катканы бакчага кайрылдым.

Жазында отургузулган алма көчөттөрүнүн жанына келдим. Оксананыкы мына, меники мына, а бул атамдыкы, мунусу апамдыкы. А бешинчи түпти апам кимдики деди эле?.. Коноктуку болот деген. Ырас айтыптыр, сыйлуу коногубузга арнап алма көчөтүн отургузганыбызды караң! Демек, бешинчиси дядя Пётрга. Эч кимибиз кур калбайт экенбиз!..

Кенч катылган кайың түбүн чукулап отуруп, кобурашкан үндөрдү уктум. Сүйлөшүп аткан кимдер деп башымды көтөрдүм. Менден алыс эмес жаңгак бадалынын далдасынан тайенем менен анын маңдайында отурган Мансуп аванын ак сакалы көрүндү.

– Баланы жакшы көрөт экен, – деди тайенем, – Өзү да ак жүрөктүгүчү. А колдору алтын экен. Жаңы боордошубуз ченебеген адам болуп чыкканына кош кубаныч менен тобо деп отурам…

– Ошондой де, байбиче. Жүрөк деген адамдарды бир боор кылып коёт. Бөлөк-бөтөн тилге да, бай-кедейине да карабайт ал. Кыйын кезеңде адамдар бири-бирине жүрөгүн ачпаса, жакшылык болорбу.

Тайенем оор үшкүрүнүп алып, кебин улады:

– Кызыбызга көнүп калыптырбыз, андан ажыроо жүрөк-боордон ажырагандай кыйын болуп атпайбы, Мансур аке. Анын атасы менен деле черибиз жазыла элек. Баарынан да Жамил менен Күнбикеге кыйын болор бекен. Агер баары чогу бир үйдө жашаганга көнсө, эч нерсемди аянбайт элем булардан. Бирок болор эмес…

Оор басырыктуу Мансур аванын үнү угулду:

– Болтурам деп, көңдүрөм деп убара болбо. Кай азамат өз жер, өлөң төшөгүн калтыргысы келсин! Ким болбосун өз киндик каны тамган жерден агарып, көгөргөнү жакшы: там тургузуп, тал тигет дегендей…

Экөөнүн масилетине акылым жете бербесе да, бирок бир мандем болорун сездим. Көкүрөгүм тыз деп ачышканы – жүрөгүм сыйрылганы го?

Экөөнүн сөзү Оксана менен дядя Пётр жөнүндө болгонун туйдум да, аларды кетип калбадыбы деп, үйгө карай тызылдадым. Карындашым атасына бирдеңкелерди айтып, сандык үстүндө олтуруптур. Көк көздөрү күлмүңдөп жанат… Экөөнү көрүп, санаам тына түштү.

– Экөөбүздүн кенчибизге барып келгениңди биле-ем. Жүрү, менин куурчагымды атыңа мингизип, конокко ээрчитип барабыз, – деди Оксана.

– А каякка?

– Алыска – Украинага.

Үйгө тайенем кирип, дароо самоорун кайнатканга шашты.

– Мен сөзгө кирип кетип, меймандар чай ичпей отуруп калганын, э-эп мен кара жерге кирейин, – чебелектей түштү.

Менин кулагыма: «…жүрөк-боордон ажырагандай кыйын болуп атпайбы» дегени жаңырып тургансыды.

– Бул эмне дегени?

Тайенемдин бул кебине кийин гана түшүндүм.

УЗАТУУ

Августтун соңу да келди. Таңкы маал жылуу-жумшак эле. Сыртта чөптөр саргайып, бак-дарактын жалбырактары дирилдеп, теребелге күн таажысы тегиз тийип турган.

– Жайкы саратан маалы да биз менен жылуу коштошуп турганын көр! – тайенем кобуранды.

Бул күнү дядя Пётр да, Оксана да айылдагылар менен коштошуп баштады.

А дарбаза оозунда арабага чегилген колхоздун аты Чабуул даяр туруп калыптыр. Чоңдор кобурашып, а кичинекей балдар-кыздар чуркап ойноп жүрүштү. Апам Оксанага көйнөктүн аземдүүсүн кийгизип, дядя Пётр сакал-мурутун кырынып, жолго камынып калышыптыр.

Атам үйдөн көтөрүнчөктөрдү алып чыгып арабага салып, кайра кирди. Тайенем эми баарын отургула деди. Апам мага кайрылып айтканы бул болду:

– Мына эми, Жамил, карындашыңды узата турган кезиң. Оксана бүгүн атасы менен Украинага жөнөйт. А биз кийин аларга конокко барабыз. Макулбу, кызым? –апам Оксанага мээрим чача тигилди.

– Ой, апа, бирок тезирээк келгиле ээ! – Оксана апамды колдон алды. – Жамил азыр биз менен бара берсинчи. Барасыңбы, Жамил?

– А экөөңөр тең кетип калсаңар, үйдө ким калат? Биз баарыбыз чогуу барабыз дебедикпи, – тайенем кошулду кепке.

Аңкайып таңгалдым: эмне үчүн Оксана кетип, мен… карындашымдан бөлүнүп калган атам?

Эмне үчүн муну түшүнүшпөйт? Өпкөм-өпкөмө батпай ыйлагым келди.

Бир саамга үн-сөзсүз каттык. Тайенем бир убакта эми козголгула деген ишаратын кылды.

Баарыбыз көчөгө чыксак, эл дядя Пётрды курчап, кол кыса айткандары:

– Жакшы бар, тууган, дагы көрүшөбүз!

Ким-бирөөсү Оксананы көтөрүп өөп, аны колдон колго өткөрүп, узатуу көпкө созулду. Эң акырында тайенем келип Оксананын жылтыраган чачынан сылады:

– Ырыстуу бол, өмүрүң өрнөктүү болуп өсөгой, кызым, – деп жашылданган тайенемдин көздөрү кыпкызыл эле.

Анан баарыбыз арабага көчүк койдук. Апам Оксананы тизесине отургузуп, атам тизгинди какты. Эл биздин дарбазанын жанында котолоп, артта кол булгаган бойдон калышты. Фагима озондоп ыйлап, Марат, Фарит арабаны кууп келатышты.

– Жакшы бар, Оксана, эсен бол! – деген арттагыларга карындашым да кол булгалады.

Марат, Фарит бизди далайга чейин кубалап келишти да, акыры бизди тиктеген бойдон туруп калышты.

Биз кыйла жолду басып өткөн кезде атам ат тизгинин тартты да, өзү арабадан секирип түштү.

– Жамил, Оксана, алдыга бир аз жөө баскыла, бутуңар эс алсын. Чарчаганда кайра отурасыңар.

Апам Оксананы арабадан аярлап түшүрдү, а мен секирип түштүм.

Биз саргайган талаада жүгүрүп бараттык. Көпөлөктөр көрүнбөдү. Гүлдөр болсо соолуган. Үймөк самандын үстүндө шоңшойгон бир куш отурат, көлөкөсүн далдайган.

– К-ш-ш!.. Кш-ш-ш! – десем да учкан жок.

– Чочутпа аны, Жамил, уйкусу келип аткандыр. Ал эмнеге жалгыз, балапандары кайда?.. Же конокко кетишкенби? – деген Оксана шыбырап кошумчалады: – Апам бүгүн мени самандын артына ээрчитип барып, мени бекем-бекем кучактап ыйлады…

Артта апам, атам, дядя Пётр арабаны ээрчип келаттышты.

Алыста биздин эгин талаа көрүнөр көрүнмөксөн. Анда өскөн гүлдөр жайындасы ушундай көпкөк: карындашымдын эле көздөрү сымал. Биз ал гүлдөрдү үзүп келип, стакандагы сууга салып койгон күндөр болгон. Азыр алар соолуду. Батинкелер болсо эскирди. Оксана кетип атат. Үйдө болсо Оксананын алма көчөтү менен эле, эң кооз казы калды.

– Оксана, кетпей эле койчу, – деп сурандым.

– Апам айтты, барышың керек деп. Атам аябай жакшы киши, Жамил. Ал сени да, мени да жакшы көрөт. Апам менен сен да биздикине конокко келесиң, а биздин жаңы үйүбүз болот ал жакта.

Арттан араба да жетип келди, Оксана экөөбүз ага кайрадан отурдук.

Көпкө жүрдүк, токой, көпүрө, көл жээгинен өттүк. Кайрадан тоо өрлөдүк. Алдыда узун поезд артынан түтүн булап өтүп барат. Бак-дарактардын далдасынан ак үй көрүндү.

– Мына, келип калдык, – деди атам.

Араба ак үйгө жетип-жетпей, дарак түбүнө токтоду.

Атам менен дядя Пётр кирип кетти, а биз аттын жанында калдык. Үйгө жакын жерде уч-кыйрына көз жеткис поезд каттачу рельс жатат.

Үй алдында тегиз төшөлгөн чоң таштарды Мансур ава балтасын кайраган ташка окшоштурдум. Үстүнөн адамдар өтөр ал таштар кыналып жаткырылыптыр. Айланада балдар көрүнбөйт, жалаң чоңдор. Убайымга баткан апам үн-сөз чыгарбай, Оксана экөөбүздү колдон жетелеп, төшөлгөн таштардын үстүнөн басып жүрдүк.

– Ырас, билет бар экен, – деген атам менен дядя Пётр артыбыздан жете келишти. – Поезд жакында келет, мен барып жүктөрдү апкелейин, – атам жөнөп кетти.

Дядя Пётр менен апам кобурашып калышты. Бирок башкырча эмес сөздөрүнө түшүнбөдүм. Көп өтпөй атам келип, үчөө кобурашып турган маалда кимдир-бирөө кыйкырды:

– Келатат!

Эл кайсалактаган курчап, паровоз көрүндү. Анын күүсүнөн таманыбыздагы жер силкинип, жаныбыздан өтө бергендеги күшүлдөгөнүнөн жүрөк оозго кептелди.

Апам колуман сүйрөп, вагон артынан жүгүрдүк. Бир вагондун тушунан дядя Пётр топчулары жылтырак кара костюмчан адамга билетин сунду.

Коштошор учур келди.

Дядя Пётр атамды кыса кучактап, апамды колдон кысып, мени үч мерте чопулдата өптү.

Оксана апама бой таштап кучактады да, экөө бирине бири жабышып, апамдын ийиндери сүлкүлдөп берди.

Атам апамдын колунан Оксананы шап ала коюп өөп-өөп алды да, жерге түшүрдү.

– Экөөңөр коштошкула эми, – деп калды атам мага кайрылып.

Карындашым мага кылчайды эле, буурчактап аккан көз жашы жамгыр суусундай куюлат. Боорума бекем кыстым аны:

– Оксана, бир тууганым, кетпечи!

– Жамил, ыйлаба, балам. Жакында эле көрүшөбүз кайра. Жер-Энебиздин бетинде далай кезигишебиз.

Вагондун тепкичинде турган дядя Пётр Оксананы өйдөгө шап тарткан кезде, паровоз от алып, вагон ордунан козголду.

Үчөөбүз поездге кол булгап кала бердик. Вагон терезесинен Оксана ак жүзаарчысын булгалады. Поезд бак-дарактардын далдасынан көрүнбөй калганча биз ордубузда кадалып турдук. Анан апам акырын үн катты:

– Балапаным өз уясына кайрадан учуп кетти…

Атамды ой жүгү басып тургансып, бир убакта гана:

– Антип айтпа, Күнбике. Кызыбыз качан болбосун биздин бүлөнүн кубанычы. Эми Оксананын гана эмес, ар бирибиздин эки уябыз бар. Пётр өз жеринде чоң үй курат жаңы. Биз эми өмүр бою кайгы-кубанычыбызды тең бөлүшкөн тагдырлаш адамдар болуп калдык. Бири-бирибизге катташып турабыз. Керек учурда жардамыбызды аяшпайбыз.

Мен алыстагы коюу түтүн жайылган тараптан көздөрүмдү албадым. Көз алдымда чоң үй элестеди, анын жанында – биздикиндей эле бакча, бир түп кайың, беш түп алма жайкалат. Короодо болсо апакай каздар жүрөт. А Оксана экөөбүз бекем кол кармашып тепкичте отурабыз…

Алыстан паровоз жаңырат.

Менин төбөмдө болсо Оксананын көпкөк көздөрүндөй шаңкайган асман – атам айткандай: биздин бүлөнүн кубанычы эмей не.

1947-1949

Орусчадан оодарган Олжобай Шакир

[1] Өфө – Уфа (эскилер Уфаны Өфө деп келген – котормочудан)

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.