АҢГЕМЕ

1997-жыл. Күздүн соңку айы. Ал көнүмүш адатындай  Альберттин кеңсесине барган. Укукчу менен анын туугандары, кеңсесинин кайратмандары  жер сатууга каршы  жыйынга үндөп, күн мурунтан айыл-кыштактарга чакыруу барактарын таркатып жүрүшкөн. Кеңсе алдында жүдөө орус кемпир кетерин же кимдир-бирөөнү күтөөрүн билбей, эки анжы ойдо буйдалып турган. Сакадай андан жөнөкөй кийинген эки киши “баш аламандыкка үндөдү” деген күмөн менен алдуу-күчтүү Альбертти кармап, убактылуу кармоочу жайга жетелеп кеткенин укту.

Алардын милиционер экенин кийин көчөдө атайын форма кийимчен жүргөн кезинен тааныды. Кызыл шапкечендер укукчунун сары изине далайдан бери чөп салып жүргөн. Укукчу менен ээрчишип, ага кол-бут болгон юрист  Абдиназар, Альберттен кабар алганы убактылуу кармоо жайына барганда өзү да колго түшүрүлүп олтургузулат.

Комитеттин дагы бир каарманы, өлүмдөн да жалтанбаган Молдасали областтык автобекетте митингге чакырган баракчалар менен тузакка чарпылды. Ал жазыксыз адамдарды абакка салган чечим менен макул болбой, сот кеңсесинин жанында ысык-суукка карабай, өзү жалгыз пикетке чыгып, адилетсиздиктен зар какшаган карапайым адамдардын тутунаар туусуна, сүйөнөөр жөлөгүнө айланган. Альберттин Жалал-Абаддын чок ортосунда элдик жыйын уюштуруу жөнүндөгү кайрылуусуна калаа бийлиги жооп берген эмес.

Жер сатууну жектеген акция күнү “Тынчтык” кино-театрынын маңдайына, анын каптал көчөлөрүнө эл жык толуп, батпай кетти. Бишкектен учуп келген Дооронбек, Жыпар, Өмүрбек, бейтааныш дагы бир нече  депутаттар эл ичинде чогуу жүрдү.

Дубандын орто бой, суйдаң чач прокурору жыйында  кепке чыккан кишилердин кыргыз жерин чет элдиктерге берүүгө каршы сүйлөгөн  сөзүнө кийлигишкенин койбоду. Ал эмне гана айла кылбады дейсиң: үн күчөткүчтү улам талашып, сөздү бузуп, бакырып-кыйкырып, сүйлөттүрбөөгө далалаттанганын айт. Иши кылып, бир орунда тим турбай тызылдап, жан алакетке түшүп, чогулгандарды таратуунун амалын издеди. Акыры аргасы курудубу же колунан кокон тыйын келбей, чогулгандар аны тоотпой турганына көзү жеттиби, бир кезде тер баскан бети-башын жүз аарчысы менен сүртүнүп алып, четке чыкты.

— Азыр таркабасаңар, жаза тартасыңар, — деди коркутуп.

Ага кулак салган киши жок. Сакадай көп узабай а кишинин караанын трубинадан да, жыйындагылардын арасынан да таппай калды.

Убакыт түшкө таяды. Күтүүсүздөн “Тынчтык” кино-театрынын өөдө жагындагы көчөдө  үч катар тизилип келаткан аскерлердин карааны көрүндү. Этегин шамал талашып, эки жакка алчыланткан жоокердик боз күрмө, эски-уску көк тумакчан аскер балдар буркан-шаркан түшүргөн суу ташкындай болуп, прокурордун буйругу менен көз ачып-жумганча аянтка жетип келди. Алар түз эле калың адамдарды аралап, жирөөгө өттү.

Жагдай май чачкандай ырбаарын болжогон эмеспи, күлбото кошулуп тургузулган трубинадагы депутаттар капилет  кырдаалга бир аз апкаарый түшүштү. Депутаттардын бири өңү кубарганы менен акыл токтотуп, чогулгандарды таркабоого үндөдү. Жоокерлерге тигилип:

— Эй аскер, сен кимге кол көтөрүп атасың? Сени багып чоңойткон ата-энеңдей адамдарды урасыңбы?.. Токто! Прокурордун тилине кирбей, артка кайт! — деп сүйлөп, жоокерлердин ментин тайдырууга жан үрөдү.

Армиядагы боз балдар  ага кулак түргөн жок: шыкалып турган адамдарды ары-бери түртүп, арасын ачып, киши боюнан бийик трибунанын алдына жетишти. Чамасы депутаттарды кармоого, элди артка сүрүп бириндетип, таратууга буйрук алышкандай.

Ошондо  Дооронбек агай топтолгондордун артына өттү. Кагылышты болтурбоо үчүн каргылданган үнү менен:

— Айланайын балдар, туугандар!.. Садагалар!.. Уруш-талашты койгула! Андан көрө, быякка жүргүлө! Ичкери кирип кеңешели. Келгиле, быякка басалы! — деп кино-театрды көздөй басты. Ага көнгөн кишилердин агымы Күнбатыш жакка бурулуп, депутатты ээрчиди.

Сакадай керектүү шоокум менен тараза басымдуу ой айткан азаматтардын кебин тасмага да, кагазга да түшүрдү. Кечки саат алтыдагы уктурууга.  “Азаттыктын” Бишкек кеңсесине окуяны камдап, баяндаганы  Жусуп+Пушкин көчөсүнүн бурчундагы көөнө каанага жетүүгө ашыкты. Бишкек бюросу Сакадайдын жаңылыгын кампүтөргө көчүрөт да, аны обого таркатуу үчүн “Азаттык\Эркин Европа” радиосунун Мүнхендеги, кийинчерек Прагадагы баш ордосуна жөнөтчү.

Күндүзгү саат бешке аяк басты. Жол жагы айнектелген өжүрөдөй бөлмөдө баяндамасын ылдам жазып бүтүп, радионун студиясында үн кабыл алган Уланга телефон чалган соң, опурталдуу окуяны шоокуму менен коштотуп, окуганга өттү. Баяны жарымдап калган. Капыстан бөлмөнүн эшигин бейтааныш милиционер уруксат сурабай ачты. Ичкери баш багып, босогодон эскертүүсүз  аттады. Ал эмне максат менен быякка кайрылганын түшүндүргөн да жок. Же аты-жөнүн, кызматын айтпайт. Сакадай мындай энөөлүккө биринчи мертебе учурашы. Кыялында: “Ушундай да тартипсиздик болобу?” деп ойлонуп, баяндамасын окууну тынымга токтотту. Сураса да, чоочун жигит үн кайтарбады; бөлмө ичин бир сыйра көзү менен тинте карап чыкты. Чамасы, күмөн туудурган шеги табылбай калдыбы, каалганы жаап, кайра  сыртка үнсүз бет алды. Кызык…

Ал арада телефон узак шыңгырады. Тыңшоочтон Улан:

— Эмне болду, байке? Неге токтодуң? – деп чоочугандай сурап атат.

Сакадай ага дабыш чыгарбай калган  себебинин учун чыгарбады. Бишкек менен ишин бүтүрүп, чогулушка бачым жетүүнү көксөдү.

— Капылет кокустук болуп, чыр чатак чыгып кетүүсү ыктымал. Андайды өз көзүң менен көрбөсөң, күмөндүү собол жаралат.

Барпы драм театрынын сол капталындагы жол менен өтүп, облбийликтен ары Ленин көчөсүнө түштү. Андан ары кино-театрга эки аттам.

А көрсө, Токтогул багынан тартып,  тээ мэрияга чейин созулган бурумга кагаздан эшилген жип тартып, андан ары ылдый жагы Ленин көчөсүн кошуп, төрт бурчтан  тосулуптур. Жип арасынан эңкейе өтөөрүндө милициянын капитаны ары жактан ылдам басып, жетип келди. Капитан:

— Бул жакта жол жок. Тээ Нагима Айтматова көчөсү аркылуу ылдый өтөсүз, — деп ичкери кирүүгө уруксат бербеди.

— Туура, эрежеге баш ийебиз. Бизде ээнбаштык, тартип бузуу деген жорук-жосун жаралгандан бери жүрүм-турумубузга жат. — Сакадай өзүн-өзү жубатты. Ошо көчө менен жүгүрүп, кайра “Тынчтык” кино-театрына барса, жыйналыш дагы эле күүлдөгөн күчүнөн жанбаптыр.

Жарым айдан кийин сакал-муруту өскүлөң Альберт абактан  чыкты.

“Эч кайда кетпейсиң” деген шарт менен убактылуу бошотулуп, үй камагына которулду. Ал өзүнө чоң айып тагылганын, ал кине менен далай жылга тартиби оор түрмөгө кесилерин кыйытты. Мамлекет өз алдынчалыкка ээ болгону менен мурдагы бүтүлүү завод-фабрикалар, колхоз-совхоз, мекеме-ишканалар бүлүнүп, менчикке айланып, иши токтогон. Көпчүлүк жумуш таппай, үй-бүлөсүн араң-зорго багып калган чак. Иштин жоктугунан көбүнесе шаар калкы, бөтөнчө жогорку билимдүүлөр чет жакка, соода-сатыкка агын суудай агылды.

Сакадай:

— Билимдүү, таланттуу инсандар жер ооп кетсе, боорун эми көтөрөр мамлекет кантип оңолот?- деп ойлонду.

-Мен да кетем, чет өлкөгө, — деди Альберт тамекисин тартып бүтүп.

— Антсең, “коркуп, качтыга” чыгарат. Эрдик кылып, кайра артка кайтпа.

-Бул жерде эмне кылам? Бала-чаканын келечегин ким ойлойт? – Укукчу кучак жая Сакадайга суроо узатты. – Кесипке жараша иш жок… Бир мен эмес, институттарды “кызыл” диплом менен бүтүргөн карындаштарым, иним үй-бүлөсү менен бош олтурат. Кантип жашайбыз? Чайкоочулук  — колдон келбейт.

— Алты саны бүтүн адам жашоого кайыкпайт, ыгын табат. Өлкө да бара-бара оңолоор. Алдуу-күчтүүнүн баары башы оогон жакка кыйшайып, өз жыргалын ойлоп, сыртка кете берсе, бул жерде ким калат? Анда жерибизде сайдын ташындай көбөйгөн кошуналар менен ханзулар тамырлайт ко.

Сакадайдын бул кебине Альберт чыйт түкүрдү. “Мага баары бир” дегендей кол шилтеди да, терс бурулду. Анын сөзү чынга айланды. Ай өтпөй кеңсеси жабылып, укукчунун карааны  көрүнбөй калды. Иш бөлмөсү жабылган бойдон кийин ачылган жок. Сакадай Альберттин баш калка сурап, Австрияны көздөй жөнөгөнүн  кыйла убакыт өткөн соң, Абдиназардан укту.

Альберт анан үй-бүлөсүн да чакыртып алды. Карындаштары бала-чакалары менен Орусияга оогон бойдон агасындай эле туулуп-өскөн айылына кайрылган жок. Колуна көтөргөн балдары менен жөө жүрүшкө чыккан карындаштары жана инисин укукчу абакта жатканда чыркыратып сүйрөп барып, камашкан болчу.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.