Айтматовдун мен окуган чыгармасы” конкурсуна

Эр карыйт, эрдик карыбайт дегендей бул бир келип кеткен кербенчилик жашоодо басып ѳткѳн узак жолдорду, мейли кыска болсун, ѳкγнбѳстѳн унутулгус же тирγγ бойдон сактап калыш ар бир адамдын ѳз колунда экен. Ар бир инсанга ар кандай талант, шык, жѳндѳм берилген. Кээ бир адамдардын берилген таланты кол жеткис бийиктикте туруп, андай инсандардын таланты ѳз мекенинин байрагын бийик кармап желбирете да алат тура.

Биздин мекен кандай гана таланттуу инсандарга бай! Болгондо да зор дγйнѳлγк масштабдагы ѳзгѳчѳ шыктуу инсандарга бай келет, алардын бири – кыргыз уулу Чыңгыз Айтматов.

Айтматов – таң атканга аз гана убакыт калды дегенсип, жерге жарык алып келген Чолпон жылдызга окшоп, адамдын жан дγйнѳсγнѳ ѳз чыгармалары менен жарык берет. Чолпон жылдыз кандай гана кубулуп балбылдаса, адабият айдыңында улуу инсаныбыздын ысымы так ушул жылдыз сымал тунук нурга чайкалып, аттын кашкасындай айырмаланып турат.

Чыңгыз Айтматов чыгармаларында XX кылымдын бурганактаган ѳзгѳчѳ кѳйгѳйлѳрγн ак баракка тγшγргѳн. Тактап айтканда, кандуу согуш азабынан жапа чегип, азап, кѳз жаш, ачкачылык жуурулушкан кγндѳрдγ баяндаган. Жγрѳктѳн чыккан сѳз жγрѳккѳ жетет дегендей, элдин жашоосунан алынган ар бир чыгармасы элдин жγрѳгγнѳ жетип, бардык окурмандарынын жγрѳгγнγн гγл бакчасын таба алган.

Бекеринен окурмандары боюнча дγйнѳ жγзγндѳгγ жазуучулардын арасынан γчγнчγ орунда турбаса керек. Бул нерсе менен жер шарынын жγрѳгγндѳй болгон кичинекей кыргыз журтчулугу γчγн жγрѳгγндѳгγ сыймыктан жанган шам сымал жанып кγйγп жалбырттайт. Мγмкγн жалгыз кыргыз элинин гана эмес бγтγндѳй Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын окуп билген адамдардын  да сыймыгы болуп келе жаткандыр.

Мен дагы Айтматовдун чыгармаларын кѳп окуйм, дагы да болсо окуй берем. Анткени менин окуп бγткѳндѳрγм улуу инсандын кичинекей гана бир учкуну десем туура болчудай.

Ошол мен окуган чыгармаларынын арасынан ушунчалык терең ойго тγрткѳн, адамга чоң таасир алып келген чыгарма мен γчγн «Бетме-бет» болду.

«Бетме-бет» тууралуу баян сала турган болсок, аалам алпы Айтматов ѳзγ алгачкы дебюттук чыгармам деп санаган алгачкы чыгармасы болсо да, чоң таасир астында жазылган кγч бар чыгарманын бири.

«Бетме-бетте» ѳз ѳлкѳсγнγн келечегин ойлоп согушка аттанган жоокерлердин арасынан бир жоокердин качышы, ѳз ѳлкѳсγнγн тагдырынан да ѳз ѳмγрγ кымбат турган кыргыз баласы тууралуу баяндалган.

Беш кол тең эмес деген ушул да. Кыргыз уулдары да кан майдандан, ѳлгѳндѳн корккон уулдары бар экенин жашырган эмес. Бул жерден бир гана чындыкты сγйлѳгѳнγн байкоого болот. Айымдардын ошол турмуштагы кылган кызматын эрлер чапкан кетмен, кγрѳктγ колдоруна алып маңдай ылдый саамайларын жуба турган эмгек терлерин баса белгилеген. Алардын сыйынаар адамдары, жол баштаган мырзалары каргыш тийген фашист огунан жараланган жандар жана дагы бели ката элек кичинекей жаш балдар-кыздар болгон. Алиги укмуштуу кичинекей алсыз кагаз аскар тоону кулаткан эр азаматты чоңойткон энелердин жγрѳгγн жара тешип, уулум деп сγйлѳгѳн тил бγтγргѳндγгγн жан кейите чагылдырат. Элдин кулагы кара кагаз деген сѳздγ эч аргасыз угуп жаткандыгы тууралуу болот.

Сейденин зээнин кейиткен элесичи, байкуш аял качкындын аялы болгону γчγн кγнѳѳкѳр беле? Же ѳз ѳмγрγн жолдошу γчγн эч себепсиз жамандыкка кыят беле? Эки тараптын бирин тандай албай байкуш келин керээлден кечке талаа жумушунда, андан соң бешиктеги алсыз уулу,  ооруп жаткан байбиченин маселелери… Булар аздык кылгансып, кγйѳѳсγ башына тγшкѳн мγшкγл иш болду. Аргасыз кѳз жумуп, ѳз баласынын атасынын башын калкалап, айласы кеткен убак.

Ысмайыл ѳзγнγн гана башын ойлогон адамга ѳзγ кантип айланганын билбей башын мыкчып, башы маң болот. Кошуна жетимдерге жасаган кыянаттыгын ѳзγ да тγшγнгѳн эмес эле. Адамдын жашаганы кара γңкγр болсо жан дγйнѳсγ да кара γңкγр болот беле?!  «Аталаштан айылдаш» деп бир туугандай жакын туткан кошунасына кастык кыла турган кылып γңкγрдѳгγ жалгыздык аны ѳзγмчγл кылып салды. Муну билген Сейде Ысмайылдан акыркы γмγтγн биротоло γзгѳнсγдγ. Адатын дагы карматып башка жетимдерге залакасын тийгизбесин деп, Сейде обологон чындыкты ѳз наристесинин атасынан да бийик кылды.

Чыгарманын акырында Ысмайыл ѳлγм жазасына тартылганын баяндаган эмес, бирок Ысмайылдын абийири ѳлгѳндγгγн ачык кѳрсѳтѳ алган. Адам баласынын абийири ѳлгѳндѳн артык ѳлγм барбы?! «Коенду камыш, жигитти намыс ѳлтγрѳт» деген сѳз бекеринен айтылбаса керек.

Аманкелди кызы Асел 10-класс Иманжан Бегимкулов атындагы орто мектеби, Суусамыр  

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован.

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.