Жер жүзүндөгү бардык пенделер жана элдер табиятка карата мамилеси, биологиялык заты, коомдук маңызы, өндүрүштүк кызматы, тарыхый өсүш багыты, маданий чыгармачылыгы жагынан түпкүлүгүндө бири бирине өзөктөш, киндиктеш, жарнакташ. Мүлдө адамзат жаратылыштын койнунда, объективдүү дүйнөнүн кашында, тиричилик закондорунун алкагында бүт дүйнөлүк тарыхый өнүгүштүн бириккен субъекти катары аракет кылат.

Ошентсе да бүгүнкү конкреттүү тарыхый кырдаалда адамзаттын биримдигине доо кетирген карама-каршылыктар абдан көп.

Адам ата-Ава эненин балдары эң оболу расалык белгилери боюнча ич ара кескин жиктелип кетет. Өң-ырайынын ак, кара, сары түстө болушу жамы инсандар арасын данакерлеп турган касиет деш кыйын. Дүйнө калкынын ыркын диний ишенимдер да бузбай койбойт. Диндер башынан эле бири бирине кас жаралып, далай ирет элдерди кырды бычак кылып кырыштырганы белгилүү. Бир динге сыйынгандар экинчи бир диндин өкүлдөрүн өгөйлөмөйү жер жүзүндө дале кала элек.

Адамзаттын биримдигине оту күйүшпөгөн мамлекеттик бирикмелер, жылдызы каршы саясий системалар, көкүрөк тирешкен согуштук блоктор, кайнатса каны кошулбаган идеологиялар, элдешпес социалдык-таптык антагонизмдер да аңырайган жаракаларды салат. Биримдигинин жогунан мүлдө адам баласы ушу тапта табият менен таймашып атып өндүргөн дөөлөтүн көбүнчө акыбети кайтпас согуштук камылгаларга сордуруп, ошонун айынан дүйнөлүк масштабдагы энергетикалык жана экологиялык кризистерден кутула албай, өтө курч социалдык проблемалардын башын ача албай, баарынан да атом-ракеталык кырсыктан туташ кырылуу коркунучун так төбөсүнөн тайдыра албай, аябай кыйын чайналып турат.

… Азырынча эмне көп — жалпы адамзаттын бир жакадан баш чыгарышын өктөм сураган глобальный проблемалар көп; эмне көп — бүт адам аттуунун бир кишидей аракет кылышына мүмкүндүк бербеген каргашалар көп. Андай каргашалардын ичинде жер жүзүндөгү жарандардын дегеле көп тилде сүйлөгөнү да чекене орун ээлебейт. Адамзаттын дарман-шайын куруткан балакеттердин бири ошол. «Тилдердин көптүгү илим менен техниканын өнүгүшүнө чыны менен тушоо салып, дүйнө калктарынын маданий жана илимий-техникалык кызматташтыгына жолтоо болуп калды, — деп жазат белгилүү советтик лингвист Д.Дешериев. Адам көп сандаган тилди үйрөнүү, ар түркүн адабият туундуларын аркы-терки которуу өңдүү ыбырсыган машакаттарга энергиясы менен убактысын көп кетирип, өнүмсүз курулай чыгымдарга учурап келет».

Адамзат канча тилде сүйлөгөнүн бүгүнкү илим таамай айтып бере албайт. Болжолу, жер жүзүндө эң эле аз дегенде эки миңден артык тил бар өңдөнөт. Кээ биринде ондогон-жүздөгөн жан сүйлөсө, кээ биринде миллиард чамалуу киши сүйлөйт. Албетте, тилдердин көбү майда-барат, чоңдору он-он экинин тегерегинде эле.

Жалпы адамзатка тиешелүү пайдалуу информациянын жүздөн токсон тогузу негизинен чоң тилдерде иштелип чыгат, илимий чыгармачылыктын туундулары болсо көбүнчө беш-алты алп тилде эле жарыяланат. Калган тилдерде сүйлөгөндөр, эгер эл аралык тилдердин бирин экинчи эне тили кылбаса, жок дегенде бир-экөөн суудай билбесе, «дүйнөлүк Стандартка» ылайык илим-билим жана кесиптик камылга ала албайт, илимдин бир тармагы боюнча заман талаптарына шайкеш келген ачылыштар жасай албайт.

Ал эми адабий чыгармачылыктан алгылыктуу акыбет чыгарыш үчүн майда же жоон орто тилдерде сүйлөгөндөр улуу тилдердин бирине сөзсүз өтүү зарылчылыгына капталбайт. Көркөм сөз өнөрү, асыресе кагазда өмүр сүргөн адабият жер жүзүндөгү тилдердин көпчүлүгүндө далайдан бери эле өөрчүп келет. Айрыкча ушул азыркы доордо өз тилинде адабият чыгармаларын басып чыгарбаган калк өтө сейрек.

Дүйнөнүн чоң-кичине тилдеринде сүйлөгөндөрдөн жазуучулукка чын эле жарамдуулары да, жупуну-комсоо жөндөмү барлары да, атургай таланттан таптакыр кур алакандары деле айлап-жылдап үстөлгө үңүлүп, кагазга кадаланып отурат; сөз азабын тартып тытына берип мээсин чаалыктырат, көз нурун коротот, нервин бошотот: өз жан-тени аз келгенсип, бала-чакасын кошо кыйноого салат. Алардын жазгандарын жарыялаш үчүн кагаз чак келбей, уч-кыйырсыз жашыл токойлор тыптыйпыл болуп баратат. Ар кайсы тилде атам замандан бери жер майышкан өнөгөлүү адабий мурастар жыйналганын, ошолор эле адам баласын кыйлага чейин көркөм сөздөн муңдурбай турганын, айтылчу сөздүн көпчүлүгү алда качан эле айтылып калганын таназар алгандар өтө аз. Жазганым кимге зарыл, эмнеге керек деп күнөм санап, сарсанаа тартып, алды-артына серп салып иштегендери канча? Илме кайып бир күч даарыгандай ээленип, токтоно албай тырбаңдап жазып аткан эле кишилер.

Миң-сандаган калемгерлердин кээ бирлери көр оокаттын айынан чамынып иштесе, кээ бирлери мыкты бир чыгарма жаратыш ниетинде жанын жанга урат. Айрыкча, чын эле чымыны, кесиптик камылгасы, дымак-деми барлар жазып жатканым менен бүт дүйнөгө болбосо да, өз эл-жериме же чоң аймакка дүңк этем деген тымызын үмүт менен кызылдай мээнетке башын байлайт.

Бирок миңдеген эр көкүрөк жазуучулар түгүл, үркөрдөй калемдештеринен бөлүнүп чыгып, алакандай калкына белгилүү болуш да абдан кыйын. Баарынан да доордун идеялык-эстетикалык деңгээлине барабар келген, жандуу турмуштук материал менен бийик адабий салттардын ширөөсүнөн бүткөн нукура көркөм дасмия жаратыш тозоктой кымбат. Кайсы заманда, кайсы тилде болсо да ошондой. Кокус мыкты бир адабий дасмия жаралып калса, анын адегенде өз эл-жериңе, анан чоң бир регионго, анан бүтүн бир континентке, анан жалпы дүйнөгө таралып кетиши аябай татаал. Бул, айрыкча, майда тилдерде жарыяланган шедеврлерге көбүрөк тиешелүү. Алардын кең дүйнөгө кетчү жолун идеологиялык же башка бир коомдук тоскоолдор торошу мүмкүн. Бирок негизги тоскоол — тилдик каргаша (барьер). Ар бир көркөм сөз туундусу — өзү жаралган замандын, шарт-чөйрөнүн, идеологиялык системанын гана эмес, өз тилинин да туткуну.

Анткен менен ар кыл кедерги-тоскоолдорго тес бербей, өз тилинин тартуу күчүнөн айрылып чыгып, дүйнөгө дүң түшүргөн чыгармалар да ай-ааламда анда-санда бир жаралбайт. Алар дүйнө тилдеринин алптарында эмес, кичинелеринде деле жарык көрүшү ыктымал. Ошентсе да чакан тилдерде жазылган мыкты туундулар, эгер дүйнөлүк аренага көкөлөп чыкса, эреже катары орус тилдей ортомчу тилдер аркылуу гана чыгат.

Өз убагында жазуучулугу менен төгөрөктүн төрт бурчуна таанымал болуу, балким, маселенин бир эле жагыдыр. Өз эл-жеринде көтөрүлгөн кайсы бир коомдук-саясий же маданий-адабий толкундун жардамы менен атылып чыгып, анан дүйнөлүк адабий процесстин арааны жүргөн бир модалуу агымына өз маалында кошулуп кетсе, дегинкиси жалпы планеталык атак-даңкка арзыбаган жазуучунун деле туш тарапка бир дүңгүрөп алышы бар. Ырас, «тегин киши таз болобу» дегендей, дээринде эч бүдүрү жок неменин дүйнөлүк атакка жетиши бир эсептен күмөндөр иш. Экинчи жагынан, чыгармалары улуттук чектен чыкпай турган айрым бир калемгер кокусунан дүйнөлүк аренада бир жарк этип алса, а деле айран-таң калчу нерсе эмес. Бирок, мыкты чыгармалар үчүн деле өз кезегиндеги тилдик каргашалардан аттап өткөнгө караганда кийинки убакыт тоскоолдорун жарып өтүш алда канча кыйынга түшөт.

Жазуучу жана анын чыгармалары үчүн мезгилден катуу, мезгилден мерес, мезгилден калыс сынчы жок. Замандардын кабат-кабат элеги дүйнө тилдеринде жарык көргөн адабият туундуларынын түгөл баарын болбосо да, баарына жакынын өз мезгилинен нары жылдырбай кармап калат, чанда-чандаларын гана сыгып өткөрүп, кылымдар кыйырына узатат. Башкача айтканда, көпчүлүк көркөм сөз чеберлеринин дүйнөлүк адабият асманына жайнап чыккан чоң-кичине атак-даңктары таң аткандагы жылдыздар сыңары көп өтпөй жалп өчөт.

Далай кайран азамат кана уктабай, жазылып эс албай, тирүүлүктүн түркүн ыраатын көрбөй, тарамыштай тырышып жүрүп бирдемелер жазса, анан ошол жазгандары эртедир-кечтир унутулуп калса, караманча унутулбаса да, тарых барагында гана аты аталып тим болсо, анда өмүр бою чыгармачылыктын оңбогондой оор жүгүн ыңгырана көтөрүп не керек? Муну терең ойлоп баккан кишинин жаны кашайбай, көңүлү зилдебей, ырайымы ийибей койбойт?

Бирок, баш-учсуз маңгилик (вечность) кишиликтүү жан эмес, анын катуу баштыгына, таш боордугуна, ашкан кербездигине деги бир дабаа жок: тырбалаңдап көркөм сөз менен кармашып өткөн сансыз мээнеткечтерден дүйнө боюнча бир кылымда бир нечесин гана асырап алат, жалпы адамзатка сүйгүнчүк перзент кылып берет.

Ошол маңгилик сүйгөн пенделердин бири Лев Николаевич Толстой деп тайманбай айтса болот. Ырас, дүйнөлүк жазма адабияттын тарыхый фонуна салып караганда орус генийи тарабынан жазылгандар али мезгилдин көп электеринен өтө элек. Бирок жүз жыл деген да оңой жоо эмес: кайсы адабиятта болбосун өз учурунда «дүңк эткен» туундулардын басымдуу көпчүлүгү бир кылымдын сыноосун көтөрө албайт. Ал эми Толстойдун көркөм дасмиялары кылым аралыгын кебелбей арытып, кол жотпес адабий өрнөк катары кадыр-баркын улам көкөлөтүп баратпайбы. Наржагында кандай болорун ким билсин, ушу жакынкы эки жүз-үч жүз жылда а чыгармалардын адабий эталон абалынан төмөн түшчүдөй, эстетикалык таасиринен өксүчүдөй, жаңыларга ордун тарттырчудай түрү жок.

Арийне, Лев Николаевичтин көзү өткөндөн кийин деле түбөлүк тирүү калышы эң оболу анын тубаса адамдык касиеттери менен байланыштуу. Ал энеден тунук акыл-эс, сезимтал жан-тен, өтө курч тилдик жөндөм, бат таасирленме кыял менен төрөлгөн; ата-бабаларынан куландай соо саламатчылыктын, оргуштаган тирүүлүк энергиясынын, албуут ышкы-кумардын берекелүү көрөңгүсүн мурастап алган. Демек, анын жекече кишилик данеги көпчүлүктүкүнөн өзгөчө өнүп-бөртүп, көгөрүп-көктөп, чайлап-коолап кете тургандай түбүнөн алп бүткөн.

Бирок, бештен белгилүү: ар кандай чыгармачылык жөндөм, тубаса кудурети канчалык улуу болбосун, чымырканган мээнеттен тышкары бар көркү менен дегеле ачылып бербейт. Жашоонун көп жыргалынан кечип, кедери тартма пенделик өнөкөттөрүн өгөйлөп, тынымсыз оор эмгекке чегилмейин жөндөмдүү адам өзүнөн бирдеме чыгара албайт. Балким, дээр-зээн менен мээнеткечтик бири биринен ажырабаган бүкүлү бир адамдык сапаттыр?

Балким, ошон үчүн демейде генийлер тырышкан эмгекчил, мээнеткечтер гений (жок эле дегенде таланттуу) болор?

Талант тарабын ким билсин, тек иштермандык жагынан Толстой менен басташа турган жазуучу азырынча адам баласынан чыга элек шекилди. Ал жыл сайын дурус эле жөндөмү бар он-он беш кишинин жумушун өзү жалгыз бүтүргөн. Маселен, өлкөбүздүн гуманитар багыттагы академиялык мекемелеринде чоң илимий кызматкер бир жылда 4 басма табак көлөмүндө текст жазып бериши керек. Ушул туруктуу норманы көпчүлүк кызматкерлер жылына күчүркөнүп атып араң аткарат, кээ бирлери аткара албай да калат.

Ал эми Толстой айтылуу орус адабиятчысы Б.М.Эйхенбаумдун маалыматы боюнча, 60 жыл тынбай тытынып жазып, орто эсеп менен жылына 50 (демек, айына 4) басма табак чамалуу текст бүткөрүп жүрүптүр. Текст болгондо да кандай тексттер дейсиңер! Ар бир сүйлөм, акыл-ойдо кайра-кайра чайкалып, дегеле көп жолу кол менен көчүрүлүп, катуу чыгармачылык толготуудан сыгылып чыккан керемет тексттер! Буга бир эле мисал: белгилүү «Крейцер сонатысынын» жарыяланган көлөмү 5 басма табактан ашпаса, анын кол жазмалары (адеп жазылганы, оңдолуп-түзөтүлгөндөрү, улам-улам көчүрүлгөндөрү) жалпы жонунан 800 басма табакка барабар экен.

Албетте, Лев Николаевич «чымынын» жогуна карабай өлөрманданып жаза берген фанатик да, карандай көр оокаттын айынан каржалып иштеген кедей калемгер да болгон эмес. Аны көбүнчө опсуз опкок духовный муктаждыктарды өксүбөгөн кызылдай мээнетке кириптер кылган.

Рухий муктаждыктардан таптакыр башы бош киши дени-карды соолор арасынан, балким, оңой менен табыла койбос. Бирок, жумурай журттун баары активдүү духовный тиричилик өткөрөт деп айтыш да орду жок сөз болор эле. Атүгүл, коомдук абалы жана граждандык парзы боюнча бийик рухий суроолор, мүдөөлөр, умтулуулар менен жашоого милдеттүү интеллигенттер деле жапа тырмак ошентип өмүр сүрбөйт.

Адамдын бою жыйырма бештин тегерегинде өскөнүн токтотот, андан ары ныпым өйдөлөбөйт, тескерисинче, караганда анча-мынча пасая түшөт. Ал эми духовный жактан адамдын өмүр бою өнүп-өсүп отурганга мүмкүнчүлүгү бар. Тилекке каршы, акыл эмгеги менен алек болгондордун көпчүлүгү анча картая элегинде эле рухий өсүп-өнүгүштөн кескин өксүп, ошо боюнча сенек тартып калат же кедеринде кете баштайт. Алар көбүнчө олуп-чолуп окуп, жеңил-желпи ой жоруп, жанын кыйнабай жүрө бергенден, акыл-эс жактан өнүгүүнүн асфальттай тегиз жолун артык көргөндөн, чымырканып ойлонуу процессин коштогон каргашаларга жана каршылыктарга тайманбай даап бара албагандан ошондой абалга туш келет.

А Лев Толстой болсо жаш чагынан духовный иш-аракеттин чытырман, чатыш, таштак, секиртмелүү, ой-чуңкурлуу, өр-белестүү, жалама зоокалуу багыты менен кеткен. Моралдык ой-санаалардын боройлогон бороондоруна каршы баргандан, чыгармачылык изденүүлөрдүн толгон токой тоскоолдорун жарып өткөндөн эч качан заарканган эмес. Ойчулдук жана сүрөткердик өнөрүнүн олчойгон оор азап-тозокторун жонуна артынып, жолсуз жөө жүргөндүн бардык түйшүгүнө түтүп, рухий бийиктиктин көк мелжиген чокусун беттеп ноюбай маңып отурган. Ошол нары катаал, нары татаал сапары анын зор талантынын жадырап ачылышын да, көзү өткөнчө духовный жактан өсүп отурушун да камсыз кылган.

Улуу жазуучунун мээнеткечтиги менен жанкечтилигин бир чети анын атак-даңк деп ак эткенден так эткени, керт башынын озуйпа-парзын өтө ыйык санап алганы да астыртан азыктандырып турган. Акыйкатта да анын атакка кумары артыкча соргок, адамдык дымагы ашкере бийик, жазуучулук дес-деми өзгөчө күчтүү болгон. Ал элден бөтөнчө бир тарыхый милдет өтөшкө жаралган жандай эрдемсип, чыгармаларым менен коомдук турмуш-шартка катуу таасир этем деп, көпчүлүктүн пейли-куюн оңоп-түзөп жиберем деп, ошол аркылуу өлбөс-өчпөс сыймыкка туйтунам деп карыганча кара сөз менен алпурушуп өткөн. «Толстой жалгыз өзүнө жалпы дүйнө жалдырай карап, аман алып кала гөр деп суранып аткандай, жеке өзү жана өзү жасаган жумушу болбосо жарык дүйнөнүн ырыскысы түгөнүп калчудай, мүлдө дүйнөнүн тагдыры өз колунда титиреп тургандай көрүнсө гана иштей алган» (Б.М.Эйхенбаум).

Арийне, даанышман калемгер сыпатында ай-ааламга таанылганы үчүн Толстой жалаң гана өзүнүн тубаса сапаттарына, аң-сезимдүү аракеттерине, кажыбас кайратына милдеткер эмес.

Калыс чындыкка канчалык дал келерин ким билсин, тек, айрым илимий-полулярдуу китептерде мамындай бир пикир аксиомадай эле айтылып жүрөт: жалпы адамзаттын арасында да, бир эл-журттун ичинде да ар бир доордо болжол менен бирдей эле сандагы өзгөчө мээлүү, өтө зор таланттуу кишилер туулат экен.

Бирок, кылым сайын эле бүт планетадан же бир өлкөдөн акыл-эстин алптары, көркөм сөздүн дөө-шаалары өлчөмүнөн кемибей бирдей санда чыга бербегенин да тарых барактары таасын айтат. Эгер ыңгайлуу социалдык шарт, маданий аңыз, тарыхый кырдаал түзүлбөсө, не бир залкар таланттар кумдуу чөлгө себилген үрөндөр сыңары өнүп чыкпай көмүскө катылган бойдон калары бышык. Айтса-айтпаса, таптык коомдор тушунда карапайым эмгекчилердин канча асылзат өкүлү ырайымсыз эзүү, көр оокат, нааданчылык тепсендисинде жанчылып, замандар дайрасына дарек-дайны билинбей агып кетти!

Жер жүзүндөгү канча калк далай кылым бою кыргыздай көчмөн күн өткөрүп, арасынан атак-даңкы алыска жайылган бир акылман же сөз чеберин өз маалында чыгара алган жок!

Кара тааныбас калктын эмес, кат-сабаттуу жамааттын ашкан чыгаан өкүлү деле, эгер ал жалпы адамзатка ортоктош алдыңкы илим-билимден жана маданий процесстен ат чабым окчун калса, кадыресе кейиштүү абалга барып такалышы толук ыктымал. Канчалык акылга дыйкан, талантка бай, мээнетке балбан болбосун, андай эргул, бар күчүн салып күндүр-түндүр чамынса да, жанталашкан аракеттеринен кылымга арзый турган акыбет туудура албайт. Бул айтылган ойдун жөн-жүйөөсү барын революцияга чейинки бир орус аңгемесинде сүрөттөлгөн киши тагдыры жакшы ырастайт.

Өз тушундагы белгилүү орус жазуучусу Гарин Михайловский (1852—1906) «Гений» аттуу аңгемесинде эски еврейче дин мектебинен кат-сабатын ачып, эсеп-кысап эрежелери менен чала-була таанышып, анан математиканын кызыгына биротоло тартылып кеткен, бүт өмүрүн тыным билбей эсеп чыгарып өткөргөн бирөө тууралуу баян этет. Ошо каарман математика илиминин тарыхый өнүгүшүнөн жана учурдагы ал-абалынан караманча кабарсыз жүрүп өзүнчө эле эсеп чыгарып убаралана бериптир, жалгыз өзүнүн жарыбаган менчик билимине, берекеси төгүлгөн тубаса жөндөмүнө, өлчөм жетпеген өлөрмандыгына гана таянып тырбаң-тырбаң иштей бериптир. Акыр-аягы ошондой көзү жок баатырдыгы, жыңалач жанкечтилиги, ноюбас эмгекчилдиги жеңип, чоң эле илимий табылгалар жаратып салыптыр! Математикалык теңдемелердин эң урунттууларын өз алдынча ачып чыгыптыр!! Тек, бир гана өкүнүчтүү жери: чала сабат неме өмүр бою жанын сабап жүрүп жеткен илимий акыйкаттар башка улуу математиктер тарабынан алда качан эле ачылып калган экен…

Николай Гарин-Михайловский: Гений

Адабий каарман болсо да, байкуш кодура математиктин акылына «баракелде!» дебей, талантына таазим кылбай коюш мүмкүн эмес. Бирок, анын тоо томкоргудай кайрат-күчү, пендеде сейрек кезикчү көктүгү, чанда бир жан чыдап көтөрчү түйшүгү баштан-аяк текке кетип, бүткүл аракеттери курулай далбаса бойдон калганына кабырга кайыштырып кайгырбаска да чара жок. Кайран өмүр! Кайран мээнет!

Ал эми Лев Толстой дөөлөттүү үй-бүлөдө төрөлүп, бала чагынан өз заманынын нускалуу таалим-тарбиясын жана илим-билимин алганга, өркөнү өскөн элдердин тилдерин жана маданий табылгаларын терең өздөштүргөнгө ыңгайлуу шарт-жагдайда өнүп-өскөн. Баралына баргандан кийинки коомдук ал-абалы аны көр оокат мүшкүлүнөн башы бош болуу, бүт убактысын акыл-ой эмгегине арноо, бар күчүн чыгармачылык ишке жумшоо, бай духовный ресурстарын толук ачуу мүмкүнчүлүктөрүнө ээ кылган.

Толстойдун Толстой болуп калдайып чыгышы үчүн бүтүндөй орус коому, орус тарыхы, орус маданияты көп кылымдар бою талыкпай адал кызмат өтөгөн, чымырканып жан-күч үрөгөн. Асыресе атпай орус журту узак замандар агымында өз алдынча эң мыкты духовный байлыктарын өндүрүп, бүт адамзат аң-сезиминин өрнөктүү тажрыйбасын боюна сиңирип, ошолордун айкалышынан коомдук ой-пикир жана көркөм сөз майданында берекелүү салттар кураштырып, оңтою оң түшкөн маалда Толстойдой адабият алптары көккө атылып чыксын үчүн керектүү маданий аңыз даярдап берген, омоктуу тилдик өбөлгөлөр түзүп берген.

Бештен белгилүү эмеспи: даанышман ойчулдарды, залкар сүрөткерлерди, улуу кайраткерлерди демейде тарыхый процесс буркан-шаркан түшүп, кайчылаш толкуган социалдык агымдар карс-карс кагылышкан мезгилдер, коомдук турмуш астын-үстүн оодарылып, күрдөөлдүү революциялык бурулуш тилкесине кирген доорлор топ-тобу менен туудурат. Демек, Толстойдун көркөм сөз шаасы сыпатында көтөрүлүп чыгышынын бир себеби өз доорунун өзгөчөлүктөрү менен да байланыштуу. Тактап айтканда, Лев Николаевич таскактуу капиталисттик өнүгүш процессине тартылган орус коому мурунку сенейиңки калыбынан жылмышып, дал-далынан кетип ыдырап, жаңы социалдык каршылыктардын жана кризистердин тогуз толгонуп, айыгышкан таптык таймаштардын түрткүсү менен куркурап революция кучагына кулап бараткан учурда өмүр сүргөн. Анан ошол жоболоңдуу тарыхый мезгил Толстойду өзү менен кошо кыйналыш тарттырып, нары-бери далбас урдуруп, оор ой-санаа мүшкүлүнө салып, кажынып иштегенге аргасыз кылып, натыйжада анын кубаттуу чыгармачылык потенциясынын оргуштап чыгышына көмөктөш болгон.

*      *      *

Лев Николаевич Толстой 1828-жылы 9-сентябрда (эскиче 28-августта) Тула шаарына жакын бир кыштакта туулган. Ал кыштактын аты азыр төгөрөктүн төрт бурчуна дайын: Ясная Поляна.

Толстойдун ата-энеси түпкүлүктүү бай кишилерден, дворяндар жамаатынан чыккан. Арийне, ал заманда орус дворяндары князь, граф, барон дегендей титулдар алышып, көбүнчө ири жер ээлери болушкан; карамагындагы кулдай укуксуз крепостной дыйкандардын эсебинен күн көрүшкөн. Эркектери бала чагында өз үйлөрүндө жалданма мугалимдерден, тестиер кезинде ак сөөктөр тукуму үчүн атайын мектептерден окушкан, кийин аскердик же граждандык жогорку окуу жайларынан дарс угушкан; кези келгенде өз жамаатынын бийкечтерине үйлөнүшүп, бийлик чөйрөсүнө аралашкан, аскер бөлүктөрүнө башчылык кылышкан, жан кыйнабай турган мамлекеттик же дипломатиялык кызмат орундарында отурушкан; мансаптан жолу болгондору саал кечирээк, жолу болбогондору эртелеп отставкага чыгып, өзүнө өзү бий бекер адам, жай помещик, ышкыбоз уучу катары беймарал өмүр сүрүшкөн.

Көр оокаттан камы жок, кызматтан башы бош, дөөлөтү жетиштүү кишилер эмне менен алек болот? Демейде алар атак-даңкын ашырыш, пендечилик ой-сезимдерин алымсындырыш, көңдөй өмүрүн толтуруш убарасын тартып, ар кыл эрмек издеп кайсалактайт. Орус дворяндары көп убактысын конок кабыл алып же мейманга барып, оюн-зоок кечелерине катышып, чет мамлекеттерге саякаттап, уучулукка чыгып, айтор, сайрандап-тайраңдап өткөрүшкөн; таң-тамашага көп каражат жумшоо жагынан бири бири менен атаандашкан, бечара киши суммасын эле укса эси чыккыдай акчалар сайып кумар ойношкон; эрмек үчүн крепостной дыйкандардан музыканттар же артисттер күтүшүп, дегеле көп уучу иттер бактырышкан. Дворяндар арасынан оюн-зоок, эрмек, сайранга ашкере берилип, байлыгын көзүнө карабай сапырып, акыры өтө эле жонун жукартып алгандар да сейрек жолуккан эмес.

Албетте, дворяндар катмарынан өз чөйрөсүн, анын терс жол-жоболорун жана көз караштарын жеригендер, бекерчиликтен жана сайран турмуштан качкандар, толукшуган духовный өмүр сүргөндөр, илим жана искусство жаатында олуттуу эмгектенгендер, өз мамлекетинин жана карапайым калктын оор тагдырына чындап күйүп-бышкандар да чыккан. Буга айкын бир мисал: орустун мүлдө дүйнөгө дүң түшүргөн классикалык адабиятын, музыкасын, сүрөт өнөрүн жараткандар негизинен колунда бар таптын өкүлдөрү эмеспи!

Эски замандарда, айрыкча, феодалчылык доорунда дворяндык титулдар менен артыкчылыктар укумдан тукумга, атадан балага мурасталып кете бергени белгилүү. Ошол себептен дворян балдарынын кандай тарбияланары, чоңойгондо ким болору, кимге үйлөнөрү, ырыскысын кайдан табары күн мурунтан маңдайларына «жазылып» коюлган.

Лев Толстой да туулганда эле граф наамы менен туулган. Анын атасы Николай Ильич чынжырлуу ак сөөктөрдүн бири болгон. Ал жашы анча өйдөлөй электе эле өкмөт кызматынан бошонуп, жай помещик катары кыштакта өмүр сүргөн. Жаштык чагын шапар тээп өткөрүп, өзгөчө, кумар оюнуна берилип, акыр-аягы ата мурас дөөлөтүнүн кутун учуруп, берекесин качырып алган. Катуу бөксөрө түшкөн байлыгын кайра калыбына келтириш үчүн бай колуктуга — өң жагынан «кудай айтпаган» карадалы князь кызы Волконскаяга үйлөнгөн.

Николай Ильич официалдуу режимге чындап каршы чыккан, кандайдыр бир түрдө кыр көрсөткөн эмес, бирок падышанын катаал саясатын элбиреп-желбиреп жактаган да эмес. Ал айрым декабристтер менен достошуп жүргөн, өз жамаатындагы саясий нааразылыктарга тымызын ортоктош болгон. Ак сөөктүк абалына, дворяндык наамына, эски офицерлик кызматына сыймыктанып, бала-чакасын аристократтык-патриоттук духта тарбиялоого аракет кылган.

Болочок жазуучу эки жашка чыгып-чыкпай апасынан айрылган. Ал эне мээримин билбей, апасынын элесин эс-акылында жакшы кармабай калган. Бирок, Толстойлордун тууган-туушкандары жана үй кызматчылары көзү өткөн графиня Мария Николаевнанын татынакай келбети, жибектей мүнөзү, нускалуу жорук-жосуну, жароокерлиги, боорукерлиги тууралуу жетине албай сөз кылышкан, зор сүймөнчүлүк менен эскеришкен. Ошондой көп-сөздөрдөн улам Толстой балалык учкул кыялында апасынын артыкча сулууланган, өтө бийик көкөлөтүлгөн жаркын элесин жаратып алган да, ал элести өмүр бою жакшы көрүп, ыйык санап, аздектеп өткөн.

Толстой тогуз жашында атасынан ажырап, жатындаш үч ага-иниси жана жалгыз карындашы менен томолой жетим калат. Аларга атасынын кыз туугандары опекундук кылышат, ал эми кыйыр эжеси Татьяна Александровна Ергольская тутунган эне катары бар өмүрүн арнайт.

Агалы-инили Толстойлор бири бирине удаалаш төрөлүп, тели-теңтуш сыяктуу эле болгон. Алар ата мурас дөөлөтүнүн аркасы менен турмуштан ыдык көрбөй, мээр-шапкаттан өксүбөй, таалим-тарбиядан кемибей, кененчилик шартта, патриархал дворяндык чөйрөдө алпештенип өсүшкөн. Алардын үйүндө ынтымак өкүм сүргөн, күнкор дыйкандарга кордук көрсөтүлгөн эмес, кожоюндар менен малайлар бири бирине сылык-сыпаа мамиле жасашкан. Лев Николаевич карыган курагында: «Мени курчаган адамдардын баары — атаман арабакечке чейин мага ашкан жакшы кишилер сыңары көрүнчү,— деп жазган. — Сыягы, балалык аруу мээр-туюмум мага жарык шоола сыяктуу кишилердин жакшы сапаттарын (булар эч качан өксүбөйт) ачып берсе керек».

Толстойдун балалык чагы бир жагынан тиричилик жай кыймылдаган кыштак арасында, ажайып көрктүү табият кучагында өткөн. Ал өзүн тегеректеп турган табият жана турмуш көрүнүштөрүнүн көбүнчө кооз жактарын маашыркана кабыл алып, жадагалса крепостной дыйкандардын эгин экмей, чөп чапмай, орок ормой, кырман бастырмай сыяктуу оор мээнетин да өзүнчө бир майрам мисал жумуш катары туюнган. Деги Толстой өмүр бою бейгам балалык учурун, ошондогу көргөн-билген турмуш жагдайын, жашоо ыңгайын, табият кубулуштарын, кишилер элестерин кайталанбас татынакай, кирсиз аруу, бактыга тунуп турган керемет дүйнө катары ичи элжирей эскерип, улуу чыгармаларында улам-улам укмуштай шаанилеп сүрөттөй берген.

Бала Толстой өз үйүндө жалданма мугалимдерден окуп, байлыгына чиренген тууган-туушкандарынан жана колу-коңшуларынан өрнөк алып, негизинен ак сөөктүк жана диний духта тарбияланат. Тырмактайынан окууга өзгөчө ынтаа коюп, китептердин шарапаты менен көңүл аптыктырган кооз дүйнөлөргө, аң учурган шумдук окуяларга, өз башынан өтпөгөн жаңы ой-сезимдерге, адамзат акылмандары кыйналып таап-жыйнаган социалдык тажрыйбага эртелеп коошот. Китептик таасирлер анын жаратылышынан тунук дээрине ылайланбай чөгүп, балалык бейгам жанына бүлүк салып, үлбүрөк ой-пикирин уйгу-туйгу козгойт; учкул кыялын ого бетер делбиретип, азгырылмалуу элестер жана таттуу тилектер тарапка калдаң-калдаң учурат; өткүр акылын кайрап-курчутуп, өз алдынча ой жүгүртүү азабына карай жетелейт…

Бирок, ал айланасындагы реалдуу турмуштун илеп-деминен биротоло айрылып, жалаң китептик таасирлердин туюк чүргөгүндө калган эмес. Бала чагынан кыштактын карапайым калкы, асыресе үй кызматчылары жана дыйкандар менен аралашып, алардын адамгерчиликтүү жорук-жосундарын көрүп, айырмалуу каада-салттарына кызыгып, мукамдуу кеп-сөздөрүнө кулак кандырып, алар менен чөйрөлөш чоңойгон. Крепостной мужуктардын өтө оор шартта кыйынчылык менен күн өткөргөнүн боолголоп билген, алардын эзилип жүргөнүн ырайымдуу сокур сезими менен туйган. Демек, улуу жазуучунун ачык-айкын демократчыл туйгулары жана көз караштары, айрыкча кыштак турмушуна, жөнөкөй мужуктарга, жалпы эле эмгекчи калкка карата жапакечтиги, ысык мээрими, урмат-ызаты ошо бала чагында эле көрөңгөлөнгөн.

Лев Толстой энеден ашкере сезимтал, саал апыртып айтканда, чиркейдин ичинен тынып улутунганын да туя алчудай назик жан-тен менен жаралган. Баарынан да анын эске тутуу зээни, башынан кечирген ой-сезимдерди жана көргөн билген окуяларды кайрадан эсине салып, жандандырып, таамай элестете билүү жөндөмү башкалардыкынан артыкча бүткөн экен. Ал атүгүл балтыр бешик бала чагында чүргөккө бөлөнүп жатып сезип-туйгандарын карыган курагында чымырканбай эле таасын эстеп, майда-барат эмоциялык реакцияларына чейин аябай ишенчиликтүү сүрөттөп берген. Айтор, ал кенедейинен эле сезген-туйгандарын, көргөн билгендерин, окуган-уккандарын акыл-эсине, баамына, туюмуна оңой чөгөрүп, кайра дароо жандандырып ийгенге, алардан кыялында жаңыча элестер кураштырганга жарамдуу болгон.

Албетте, ушундай тубаса касиеттери Толстойдун кези келгенде чоң жазуучу болорун тымызын каңкуулап турган. Бирок, ал бала чагында өзүнүн адабий чыгармачылыкка жөндөмдүү экенин аңдаган эмес, чоңойгондо жазуучу болом деп мүдөөлөнгөн эмес. Тек гана дээринде бар балдар сыяктуу өз курагына жараша ургаалдуу духовный өмүр сүргөн, табият-турмуш таасирлерин жан-дилине сиңирип ала берген, аңдап-байкабай келечектеги чыгармачылыгына керектүү материалдарга кубаттуу акыл-эсин каныктыра берген.

Ырас, Толстой кичинесинен көркөм адабият менен музыкага да ынак болгон, адабий китептерге бети менен түшө калып кызыккан, жети жашынан жомок жана аңгеме мисал туурама бирдемелер чыгара баштаган. Ошентсе да мунун баары жөн гана балалык оюндун алкагынан чыккан эмес.

Он үч жашында, 1841-жылдын күзүндө Толстой жатындаштары менен кошо Казань шаарына, аталаш эжеси Пелагея Ильинична Юшкованын колуна келет. Эжеси да, жездеси да көбүнчө өздөрү менен ыбырсып, жетим балдардын тарбиясына алгылыктуу көңүл бурбайт. Тескерисинче, Юшковдордун үйүндө өкүм сүргөн өз ара арамбөөш мамилелер, бири биринин көзүнө чөп салмайлар, адепсиз жорук-жосундар балдарга жомок таасир тийгизет.

Көзөмөлдүн жогунан Толстой сабактарын илең-салаң окуп, эси-дартын оюнга алдырып салат. Аңгыча болбой ал жогорку окуу жайына кирчү курагына — он алтыга аяк басат. 1844-жылы Казань университетинин чыгыш тилдери факультетине экзамен тапшырып, кулап-жыгылып атып араң өтөт. Бирок, тирмее отуруп окуганга, тырмышып сабак бышыктаганга, саргара жортуп билим алганга мойну жар бербейт. Алгачкы студенттик жылында көпкөлөң бай балдарына кошулуп, убактысын бүтүндөй оюн-тамаша, бий, кумар, ичкилик менен өткөрөт.

Жигитчилик доорун сүрүп дуулайм деп, аристократиялык жорук-жосундарды үйрөнөм деп, жогорку чөйрөдө жаркылдап көзгө көрүнөм деп далбаса кылат. Бирок, түбүнөн түрү суугураак жаралып, олдоксон жана тартынчаак тарбияланганы анын десин кесет, дымагын пастатат. Айрыкча, келишимдүү келбети жогуна катуу капаланып, арына келип, өң-түсүмдүн өксүгүн акыл, билим, эмгек менен жымылдатып салсам деп самайт, кандайдыр бир олуттуу жумуш жасап жиберсем деп ээленет. Тек, андай ой-тилектеринин мүдөөсүнө чыгышка эрк-кайраты жетпейт, оюн-тамашалардын азгырыгына туруштук бере албайт, шапар тепкенден башкага жарабаган ак сөөк жаштардын чөйрөсүнөн суурулуп чыга албайт. Сайрандап жүргөндүн аягы чалагайым жаш графтын экзамендерден жыгылып, биринчи курста көчпөй калышы менен бүтөт. Бул кырсык анын көзүн умачтай ачып, ар-намысын шакардай кайнатат.

Кийинки жылы укук факультетине которулуп, окууга баштагыдан көбүрөөк ыкылас коё баштайт. Дүнүйө капар дуулап жүргөндөн да көңүлү сууп, чөйрөлөш курбалдарынын максатсыз кысыр күн өткөргөнүн бүдөмүк аңдап калат. Өзүнүн жүргөн-турганынан ирээнжип, жалкоо, эрки бош, алаңгазар экенине капа болот. Жаман адаттарынан кутулууга, адамдык сапаттарын жакшыртууга, керт башын кайра тарбиялап чыгууга ынтызарланат. Ушундай максаттардын үдөөсүнө чыгайын деп ар күнгө конкреттүү план түзүп, ошонусун бузбай аткарууга тырышат; эрк-кайратын курчутуштун, акыл-жөндөмүн өөрчүтүштүн, максатка айныбай жетиштин катуу эрежелерин иштеп чыгат.

Ошол эрежелерин кандай кармап жатканын каттап, өз кемчиликтерин үзбөй териштирип, акыл-эси кандай өнүгөрүн көзөмөлдөп туруш үчүн күндөлүк жазганга киришет. Ага адегенде өзүн тарбиялоо чаралары кандайча ишке ашып, ишке ашпай жатканы тууралуу маалыматтар, жаман адаттарын ырайымсыз «соттогон» сүйлөмдөр, ички кайрыктары менен ой толгоолорунан кабар берген саптар түшүрүлөт.

Ал жазмаларда өзүн сынга алуу, чалды-куйду ой-пикирлерин тартипке келтирүү аракеттери абдан күчтүү. Бара-бара болочок жазуучу турмуштан же китептен алган таасирлерин, башынан кечирген окуяларын, кылган-эткенинин себеп-натыйжаларын тирмее анализдөөгө өтөт; анализдегенде ар бир сөзүн акыйкаттуу чыгарганга, жаман өнөкөттөрүн жаап-жашырбай айтканга, ыймандай сырын жалтактабай кагаз бетине төгүп салганга жан үрөйт.

Адегенде анча бийик мүдөө менен эмес, тек, түзгөн пландарынын аткарылышын текшерип туруу ниетинде жаза баштаса да, жүрө-жүрө Толстой адатынча күндөлүк жазгандын ышкысына бүт жан-дили менен арбалып кетет. Күндөлүк да анын акыл-ой, адеп, сезим жагынан өсүп-өнүгүшүнө өтө зор көмөк көрсөтөт. Тактап айтканда, ал күндөлүк жазам деп жатып чымыркана ой жүгүрткөнгө, акылы менен эмоциясын кескин кыймылга келтиргенге аргасыз болот; ой-пикирлерин кагазга түшүрөм деп түйшүктөнүп атып ар кыл каршылыктарга кабылат, сөз азабын тартып жаны кашаят, көп нерселерге көзү ачылат; күндөлүгүн кайра окуу процессинде жүрүм-турумунун өзгөрүү сызыгын, көз караштарынын эволюциясын, өз психологиясынын жашырын сырларын баамдайт.

Айтор, күндөлүк ага өзүнүн духовный жактан оош-кыйыш жол басып баратканын күзгүдөй көрсөтүп, кечээкиси менен бүгүнкүсүн салыштырганга мүмкүндүк берет, өзүн өзү аңдап таануу жана тарбиялоо куралы сыпатында жардам этет. Экинчи жактан, күндөлүк жазып жүрүү Толстойго көргөн-билгенин, сезген-туйганын, ой толгоолорун таамай сөз менен туюндуруу жумушу оңбогондой оор машакат экенин айкын сездирет; аны өз алдынча мүшкүл тартып ойлонгонго, өз тажрыйбасы аркылуу адам духунун кубулуштарын байкаганга, ой-кыялындагысын тайманбас чынчылдык менен кагаз бетине түшүргөнгө үйрөтөт. Мунун бары Лев Николаевич үчүн өзү аңдабаган чыгармачылык эксперимент, алгачкы ой жүгүртүү мектеби, жазуучулукка олуттуу камылга катары кызмат өтөйт.

Лев Николаевич күндөлүккө таянып өзүн тарбияласа да, баарынан да, өз бетинче билим алса да болорун керт башынын мисалында айкын билип, официалдуу окууга кайдыгер карай баштайт. Ошол маалда (1847) ал ата-энесинен калган мурастарынан өз энчисин алат. Китептердин таасири менен гуманисттик ой-сезимдери козголуп, айрыкча, крепостной дыйкандардын кыйын тагдырына боору ачыйт, аларга каралашуу жөн-жайын ойлоп санаа тартат. Ой-санаасын тынчытпаган мүдөөсүн кечиктирбей ишке ашырууга ашыгып, окуусун үчүнчү курстан таштап кетет да энчилеп алган кыштагы Ясная Полянага келет. Иш билги жер ээси, камбыл чарбачы, кайрымдуу помещик болоюн деп, дыйкандардын абалын жакшыртайын деп, алар менен мамыр-жумур жашайын деп аракет кылат.

Толстой ак пейилден жакшылык кылайын деп мужуктарды бир катар крепостной күнкорлуктан бошотот, бир даарына акчалай жардам берет, чакан оорукана ачат, бирок, анын баарын дыйкандар өгөйлөп, атүгүл кастык менен кабыл алат. Аларга, сыягы, жаш графтын жасагандары куру далбаса, дайны жок ысырапчылык, кадыресе апендичилик баштанып көрүнсө керек. Айтса-айтпаса, жалпы империя крепостной укук системасына туташ чырмалып турса, жалгыз-жарым помещик өз карамагындагы кыштак калкын эркин-азат кыла алмак беле, байкерчилик турмушка тундура алмак беле?

Жакшы ниеттүү демилгелеринен алгылыктуу натыйжа чыкпаганына капаланып, кайгысына чыдабай кайрадан оюн-тамаша азгырыгына тартылат, айрыкча, арак-шарапка көңүл кызытып, цыгандар хорун чакырып ырдатып, цыган келиндер менен шынаарлашып жарпын жазганга катуу берилет. Бирок, дээринде бар, ниети таза, ойчул жигит сайран турмуштун артынан кууп, жаман өнөкөттөрдүн кулу болуп кете албайт. Ал бат эле эсине келип, кандай өмүр сүрүштүн, кандай кызмат аткарыштын, кандай мансапка баш байлаштын жайын ойлоп санааркайт.

Көп ой-тилекти кыялында чайкап көрүп, акыры өз бетинче даярданып, Петербург университетин бүтүрүү ниетине токтолот. Экзамендерге кантип даярдануунун духовный жактан кантип өсүп-өнүгүүнүн конкреттүү программасын иштеп чыгат. Күндөлүк (дневник) жазганын күчөтүп, чет тилдерин үйрөнөт, илимдин көп тармагы боюнча окуу китептерин, көркөм адабият чыгармаларын, улуу философтордун жана юристтердин эмгектерин тирмее отуруп окуйт.

Бир жарым жылдай кажыбас ышкы жана көктүк менен өзүнчө билим алып, 1849-жылы Петербург университетинин бүтүрүү экзамендерине катышат, укук кандидаты деген наам үчүн эки экзаменден камчы салдырбай тың өтөт. Анан чочугандай калгандарын тапшыргандан баш тартып, кыштагына шарт жүрүп кетет. Ясная Полянага келип, чарбачылык иштери менен алпурушат, дыйкан балдарына мектеп ачып, мугалимчиликке кызыгат, көркөм сыпаттагы бирдемелер жазмыш болот. Бирок, кылган-эткенинин баарына көңүлү тойбойт, жан-дилин бүт арбап ала турган иш таппай кайсалактайт, кандайдыр бир бийик максаттарды самап буулугат. Андан да, мындан да көңүлү калып, ич бугун чыгарыш амалын издеп, кайра да кумар ойногондун, жигитчилик доорун сүргөндүн, шапар тээп дуулагандын кумарына батып кетет.

Ырас, бул жорук-жосундарына өзү катуу өкүнөт, өзүн өзү казаптап кыйналат, ак сөөктөрдүн сормодой соргок оюн-тамашаларын, жалган мамилелерин, кунарсыз турмушун жининдей жек көрөт. Ошол чөйрөнүн ыпылас атмосферасынан качсам деп, өзүнүн жаман өнөкөттөрүнөн суурулуп чыксам деп далбаса кылат, бирок, эмне кыларын билбей, алапайын таппай урунуп, кайрадан көнүмүш оюн-тамашаларга аралаша берет.

Уландысы>>>>>>

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован.

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.