<<<<<< Башы

Ошентип, тентек жаны бар, албуут ышкысы бар, тоодой дымагы бар дөөлөттүү жаш жигит бирде духовный жана моралдык өнүгүштүн көкөлөгөн бийигине кол сермеп, бирде тирүүлүктүн пас тартма азгырыктарына башы менен сүңгүп кирип, эки арада чайналып, жанын жанга ура изденип, тынчы жок, онбу-донбу, өөдүк-сөөдүк өмүр сүрүп жүрөт.

Дал ошол учурда Толстойдун Кавказда аскердик кызматта жүргөн офицер агасы Николай Николаевич Москвага келип калат. Ал жатындаш инисинин турмуштан ордун таппай, туура жолдон адашып, эмне кыларын билбей чебеленип жүргөнүн көрөт да, аны өзү менен кошо Кавказга ала кетмек болот. Лев Николаевич адегенде агасынын айтканына кулак какпайт. Бирок, ал ошо ченде кумар ойноп, аябай көп акча уттуруп иет да, керт башына жумшоочу каражатын кескин кыскартууга аргасыз болот. Бир чети, өзүн чырмаган терс өнөкөттөрдөн, көңүлүн азгырган пайдасыз таң-тамашалардан, эсирген ак сөөктөр жамаатынан шарт кол үзө турганына ичинен кымылдайт. Бир чети тааныбаган эл-жерди көргөнгө, согуш кырдаалында өз тагдырын сынап бакканга, катаал турмуштук шарттарда бышыкканга ынтызарланат.

Толстой 1851-жылдын 20-апрелинде агасын ээрчип жөнөйт. Алар кырк күндөп жол азабын тартып Кавказга, Старогладковская станицасына (кыштагына) келишет. Лев Николаевичке эң оболу Кавказдын ажайып кооз да, өтө катаал да жаратылыш шарты катуу таасир калтырат. Анан ага ошо жерден алда качан орун-очок алган орус казактардын тиричилигин, салт-санаасы, психологиясы өзүнчө бир кызык, айырмалуу, өрнөктүү жаңы дүйнө сыяктуу көрүнөт. Анын аябай таң калганы: орус казактар крепостной укуктан башы бош экен, Россиядагы мужуктардай итке минген кембагал, бечара-карып, коркок-жалтаң болбойт экен; эркин-азат күн өткөргөндүн натыйжасыбы, айтор, алардын турмушу да тың экен, кулк-мүнөзү да жайдары экен, каада-салттары да санжыргалуу экен.

Россиянын калың дыйкандарын кантип крепостнойлук туткундан, кедейлик турмуштан, жүдөмүш абалдан куткаруу керек? Кандай жамаатка баш кошсо, кандай коомдук шартка дуушар келсе, ошо дыйкандар эркин-азат адамдын сыягын алат, көр оокат жагынан оңолот, духовный жактан кайра тирилет? Мына ушундай суроолор студент чагынан Толстойдун жүрөгүн өйкөп, санаасын саргайтып жүргөн эле.

Анан ал орус казактардын жамаатына туш болуп көктөн күткөнүн жерден тапкандай сүйүнөт. Казактардын патриархалчыл турмушунан крепостной дыйкандарга бап жашоо ыңгайынын сонун үлгүсүн көрөт. Башкача айтканда, кулчулуктан башы азат болсо, ээн-жайкын оокат кылуу мүмкүнчүлүгүнө жетсе, укуксуз мужуктар деле орус казактардай байкер тургудай, дымактуу жүргүдөй, бышык болгудай деп ойлойт.

Толстой Кавказда баш-аягы эки жарым жылдай туруп калат. Адегенде дворяндык тек-жайын күбөлөндүргөн документтери жогунан беш айча колу бош жүрөт, анан, аскер кызматына ыктыярдуу солдат (волентер) катары өтөт. А кезде орус аскерлери азатчыл тоолуктарга падыша сурагын кабыл алдыра албай согушуп жаткан эле. Толстой да тоолуктарга каршы жортуулдарга катышып, уруш убагында баатырдыкка тете иштер жасайт, атүгүл бир жолу эрдиги үчүн орденге көрсөтүлөт. Бирок, ал өзүнө улутташ офицерлердин багынбас тоолуктарга карата жек көрүү сезимдерине ортоктош болбойт, тескерисинче, тоо арасында күн көргөн алакандай калктардын өз азаттыгын азаматча коргогонуна, жоокерчилик сапаттарына, адамдык касиеттерине суктанат; падыша өкмөтүнүн тоо журтун жөн жашатпай, эркине койбой, бөөдө бүлүндүрүп жатканына кайгырат; «жапайы» атка конгон элдердин оокаттуу турмушуна жана материалдык маданиятына сонуркайт, алардын айырмалуу расмилерине кызыгын, тилдерин жана оозеки чыгармаларын үйрөнөт.

Тоолуктарга каршы согуш илең-салаң жүрчү эле. Анын үстүнө Лев Николаевич ыктыярдуу солдат эле, графтык наамы бар өзгөчө солдат эле. Ошон үчүн Кавказда анын бош убактысы мол болот. Көп учурда өз башына өзү бий: каалаган жагына барат, оюна жаккан ишин кылат. Баарынан да орус казактардын тиричилигине, үрп-адатына, кыздарына аябай кызыгат. Нускалуу Ерошка карыя менен достошуп, бирге мергенчиликке чыгып, жай отуруп баарлашып, ошол аркылуу жергиликтүү калктын тарыхына, психологиясына, ойлоо ыктыярына жакыныраак коошот. Казактардын бир кызына үйлөнүп, жашоо ыңгайына көнүгүп, ошо жерден биротоло калсам деп кыялданат. Зериккенде Кавказдын айтылуу минерал сууларына зыярат жасайт, атактуу жерлерин кыдырат.

Бирок, бош убактысынын көбүн Толстой китеп окуп, күндөлүк жазып, жакшы көргөн чыгармаларын которуп өткөрөт. Көргөн-билгенинен бирдеме жазууга ниеттенип, акыры мурда эле кыялында багып жүргөн «Өсүп-өнгөндүн төрт доору» деген автобиографиялык романын жазууга бел байлайт. Эми адабий чыгармачылыктын кумарына да адатынча бүт ыкыласы менен тартылат.

Ырас, Толстой Кавказда солдат бойдон жүрө бергиси келбейт. Ал офицер болсом деп, Россияга кадыр-барк таап кайтсам деп эңсейт. Офицерлик наам алыш үчүн ошо кезде Кавказга бийлик кылган аскер башчыларына кат менен да, оозеки да кайрылат, атүгүл, Тбилисиге чейин арызданып барат, арага тааныштарын салып көрөт. Тек, кайрылган чоңдор анын арызына кулак какпайт, өзүнө текебер мамиле жасайт. Ошондо дворяндык наамына эрдемсип жүргөн жаш граф аябай корсунат! Бир жагынан жергиликтүү офицерлер да ага бир күнөө кылганы үчүн солдатка айдалган киши дегендей кекирейип карашат.

Ошентип, солдат абалында жүрүп карапайым адамдардын кандай кордуктар тарта турганын керт башынан кечирет, аскер турмушунун көмүскө жактарын көрүп-билет, жалган түшүнүктөрүнүн далайынан айрылып, көп нерсеге көзү ачылат. Экинчи жактан, кумар ойномой оорусуна кайрадан чалдыгып, чоң суммадагы акчага сынат. Каражаттан кыйналып, карызга пул таппай, заманасы куурулат. Ушундай оор абалда ал намысына келип, катуу чыйралып, бар күчүн жазып жаткан чыгармасын бүтүрүүгө багыттайт.

«Бала чакты» 1852-жылдын июлунда бүтүрөт да кол жазма түрүндө эле «Современник» журналынын редакциясына жөнөтөт. Көп өтпөй атактүу журналдын редактору Н.А.Некрасовдон жооп кат алат. Ал катта «Бала чак» жогору бааланыптыр, басыла турганы билдирилиптир, автордун таланты бары белгилешиптир.

Бул жакшы кабар Толстойдун кубанычка койнун толтуруп, өз жөндөмүнө ишенимин арттырат, жазуучулугун ого бетер жандандырууга умсундурат. Жаш жазуучунун кыялы ташкындап, биринен бири кызыктуу көрүнгөн сюжеттер туудурат. Ал жанын жай алдырбай, токтоо билбей, күнү-түнү менен күжүлдөп иштейт. Бир эле убакта «Өспүрүм кез» повестин, «Орус помещигинин романын», «Орус казактар» повестин жазып кирет, аларга удаалаш «Токой кыйганда», «Жортуул» («Набег»), «Святкин түнү», «Маркердин жазмалары» аңгемелерин жаза баштайт. Кавказда жүрүп «Өспүрүм кез», «Жортуул», «Маркердин жазмаларын» бүтүрүп, дагы да «Современник» журналына жиберет.

Кавказда жүргөн жылдары Толстойдун жеке өзү үчүн да, чыгармачылыгы үчүн да өтө маанилүү учур болот. Ошо жерде керт башынан кечиргендери, байкагандары, уккан-билгени анын чыгармачылыгын өмүр бою азыктандырган берекелүү булакка айланат. Экинчи жактан, аскердик кызмат, катаал турмуш, опурталдуу шарттар анын байбачалык «жиндерин» бат эле кагып түшүрөт, айрым адамдык терс сапаттарын ичинен сүрүп чыгарат, бошоңураак кайрат-эркин эшип чыйратат. Көп окуп, көп жазганы, ой азабын тартып чайналганы анын духовный жактан дүркүрөп өнүгүшүн шарттайт, жазуучулук шыгын ойготот, көргөн-билгенин башкалардан айырмалуу сүрөттөп бергенге үйрөтөт.

Кавказга келгенине эки жыл толуп-толбой Толстой аскер кызматынан бошоном деп арыз берет. Ошондо анын жазуу ишине биротоло көңүлү ооп, адабий жөндөмүнө эрдемсип калган чагы эле. Ясная Полянага кайтам, кыштактын тиричилигин жаңыртам, көркөм чыгармалар жазам деп чечип алган эле. Бирок, дал ошол маалда Россия менен Турция өз ара уруш чыгарып, аскер кызматындагыларга отставка түгүл, отпуск берилбей жаткан болучу. Муну билгенден соң Толстой Дунай багытында салгылашып жаткан орус армиясына которулам деп арыз жазат. Арызына оң жооп алат да, 1854-жылдын башында пропорщик чининде Ясная Полянага, андан Бухарестке (жаңы кызматына) кетет. Саал кийинчерээк атактуу Севастополь коргонуусуна катышып, «Севастополь декабрь айында», «Севастополь майда», «Севастополь 1855-жылдын августунда» деген көркөм очерктерин жарыялайт.

Толстой 1855-жылдын күзүндө Севастополдон Петербургга келет. Аскер кызматынан бошонбой, курьер сыпатында келет. Жарыяланган чыгармалары кадыр-баркын катуу чыгарып койгон экен, келери менен аны ошо кездеги атактуу орус жазуучулары өтө жакшы тосуп алат. Журналдарга согуштун кысталыш шарттарында жазган жаңы чыгармаларын тапшырат. Борбордук адабий жамаат менен таанышат, адабий талаш-тартыштарга аралашат. Бир кур «Современник» журналына ыктаган прогрессчил адабиятчылардан четтеп, кедери тартма жазуучуларга жакындашып кетет. Бирок, алардан да бат эле алыстап, кайрадан чыгармачылык ишке бел чечип киришет. Бир жыл ичинде автобиографиялык чыгармасынын үчүнчү бөлүгүн «Боз улан курак» («Юность»), «Эки гусар», «Помещиктин таңы» повесттерин, бир нече аңгемесин жазып салат.

Толстойдун алгачкы жазгандары жарыяланар замат эле өз убагындагы орустун билимдүү чөйрөсүндө «дүңк» эте түшкөн. Айтылуу адабият билермандары ошол чыгармачылык саамалыктардан нукура турмуштун ысык илебин туюп, реалдуу адамдардын жандуу элестерин көргөн; автордун ашкан чынчыл акыл-эси барын, ашкере кыраакы көзү барын, оригиналдуу ойлоо жана жазуу манерасы барын байкаган.

Алгачкы чыгармаларынын мыкты чыкканына бир себеп: ошолордун баары Толстой өзү таасын көргөн, жакшы билген, аралаш жүргөн окуялар, кишилер, тагдырлар тууралу. Маселен, автобиографиялык трилогиясы («Бала чак», «Өспүрүм кез», «Боз улан курак») анын Ясная Полянадагы жана Казандагы жаш өмүрүнүн материалдары менен, калган аңгеме-повесттери Кавказ жана Севастополь уруштарында көргөн-билгендери менен байланыштуу.

Бирок, Толстой өткөн өмүрүн аки-чүкүсүнө чейин калтырбай көчүрмөлөй берген эмес, өз таржымалынан өнүп чыккан чыгармаларын жөнөкөй эскерүүлөргө айландырып ийген эмес. Чыгарма жаратуу процессинде ал өз өмүрүнүн тажрыйбасын көркөм типтештирүү ыктарына салып жалпылап, өз башынан кечиргендерден көпчүлүккө кызыктуу моменттерди иргеп-тандап алган. Буга эң оболу анын автобиографиялык трилогиясы айкын далил.

Трилогиянын баш каарманы — Николенька Иртеньев, помещиктин баласы. Окуялар да ошонун атынан баяндалат. Биринчи китепте ошо каарман өзүнүн телегейи тегиз дегидей шартта бейкапар өткөн бактылуу балалык жылдарын элжиреп эскерет, ошо кезде өзү табият кубулуштарын жана турмуш көрүнүштөрүн кандай сезип-туйганын, кандай оюндарга катышканын, кандай кыялдарга азгырылганын, кандай кишилерге аралашып жүргөнүн, кандай таалим-тарбия алганын майдалап айтып берет. Ушул баяндоолордон балалык доор чылк сонундарга жана жалаң жакшы адамдардан куралган, кубаныч шаттыкка жана ынтымакка чөгүп турган идиллиялуу бир дүйнө сыяктуу көрүнөт.

Трилогиянын экинчи китебинде баш каарман өспүрүм курагына кантип жетип, духовный өсүп-өнүгүүнүн жаңы тилкесине кантип киргенин сөз кылат. Ал кыштак чөйрөсүнөн чыгып, дүйнөнүн ченемсиз кеңдигин, турмуштун карама-каршылыкка толо экенин, айлана-чөйрөсүндө байлар жана кедейлер барын, адамдардын өз ара мамилелери бала чагында сезип-туйгандай гармониялуу эмесин тааныйт; жеке өзүнүн жан дүйнөсүндө жаңыча сезим-туюмдар жамырап чыкканын, башында сарсанаалар сапырылганын байкайт; өз өмүрү, турмуш, адам, кудай, өлүм, келечек сыяктуу маселелер тууралу түйшүктүү ойлорго батат.

Трилогиянын үчүнчү китебинде Николенька Иртеньев өзүнүн боз улан курагына кантип өткөнүн, кантип жогорку окуу жайына киргенин, Дмитрий Нехлюдов деген жигит менен кантип достошконун, кандайча ошо досунун таасирине берилгенин, өз кемчиликтерин кантип талдоого алганын, өмүрлүк максатын кандайча аныктаганын, кантип өзүн өзү тарбиялайм деп далбас урганын баян этет.

Албетте, «Бала чак», «Өспүрүм кез», «Боз улан курак» повесттеринин көп окуялары, сюжеттик сызыктары, көркөм деталдары, ошондой эле баш каарман Иртеньевдин өсүп-өүгүш жолу негизинен Лев Толстойдун жекече өмүрүнөн алынган. Бирок, үчилтикте автобиографиялык фактылар башка балдардын, асыресе тааныш бай-бачалардын өмүр баяндары менен аралаштырылып, белгилүү бир тарыхый кырдаалда жана чөйрөдө өткөн алгачкы өмүрдүн типтүү көрүнүштөрү катары сыпатталган. Ошон үчүн трилогия жалгыз автордун гана эмес, жалпы эле дворян балдарынын кандай шартта тарбияланганы, кандай кайгы-шаттыктарга кабылганы, реалдуу турмушка кантип аралашканы, духовный жактан кантип өнүккөнү тууралу көркөм акыйкатка айланган.

Трилогияда көңүл аптыктырган азгырмалуу сюжет жок. Окуялардын сырткы өнүгүшү өтө жай баяндалат. Автор көбүнчө турмуштун ыбырсыган демейки көрүнүштөрүн деталдаштырып көрсөтүүгө ыкылас коёт, каармандардын кылган-эткенин таамай сүрөттөө жана түшүндүрүү менен, алардын кыймыл-аракеттерин жана ой-сезимдерин тескеп-териштирүү менен алек болот; айрыкча, адамдын ички дүйнөсүнө лупа менен карагандай кадаланып, ошо ички дүйнөнүн байкалар-байкалбас кубулжуп турган касиеттерине чейин терип-тепчип көркөм сөз менен туюндурат.

Демек, Толстой адеп жаза баштаганда эле турмуш көрүнүштөрүн сүрөттөөнүн, адам образдарын түзүүнүн, көңүл сырларын ачуунун жаңыча ыкмаларын чебер пайдаланып, орус прозасы үчүн чоң ачылыш жасаган. Жаш жазуучунун ушул чыгармачылык табылгасын, тактап айтканда, психологиялык анализ ыкмасын өз убагында эле улуу адабиятчы Н.Г.Чернышевский кыраакы баамдап, «жан диалектикасын» берүү жолу деп атаган.

Толстойдун Кавказ уруштарына жана Севастополь коргонуусуна байланыштуу аңгемелери да орус журтчулугуна катуу таасир калтырган. Аларда согуштун кан-тер, азап-тозок, өлүм-житим коштогон кызылдай мээнет экени, адамзат жаратылышына коошпогон ырайымсыз кырсык экени боёмолонбой, жаап-жашырылбай, өтө реалдуу берилген; жөнөкөй орус солдаттарынын кечээки крепостной дыйкандардын коркунучтуу шарт-жагдайда демейкидей эле эмгекчил, чыдамкай, жанкечти бойдон кала бергени, ал эми ак сөөк офицерлердин кыйын кырдаалдарда кайратсыздык, моралдык жактан жармачтык, жанбактылык кылганы ачык көрсөтүлгөн. Бул чыгармалардын жаңылыгы жазуучунун катаал турмуш акыйкатына тайманбай тике караганыңда, көргөн-билгенин көнүмүш адабий салттарга жана көз караштарга кылчактабай өз алдынча жазып бергенинде, жазгандарынын ар бир сөзүн ашкан чынчыл кылууга умтулганында эле.

Лев Николаевич 1856-жылдын аягында аскер кызматынан таптакыр бошонуп, эки айдан кийин өмүрүндө биринчи сапар Европага саякаттап чыгат. Ал Варшава жана Берлин аркылуу Парижге барат, аерде Тургенев жана Некрасов менен жолугушат, айтылуу француз музейлеринде, театрларында, окуу жайларында болот, чолосу тийгенде көркөм чыгармаларын жазат. Ага француздардын коомдук турмушунун айрым жактары жакса, айрым жактары жакпайт. Айрыкча, буржуазиялык жамааттын зомбулугу, жалганчылыгы, адилетсиздиги анын көңүлүн катуу иренжитет. Ал эми Парижде бир кылмышкердин башы атайын жады (гильотина) менен элдин көзүнчө кесилгенин көргөндө, Толстой көңүлү жаман бузулуп эртеси Парижден Женевага карай качат. Швейцарияда ал өзүнүн жаш кездеги духовный таалимчиси, аябай жакшы көргөн жазуучусу Жан-Жак Руссо жүргөн жерлерге зыярат кылып, эки ай бою жөө саякаттайт. Саякаттаганда жадагалса жүк көтөрүшкөнгө жарабаган жаш баланы жолдош кылып алат.

Улуу жазуучунун жаш баланы саякатташ шериги кылып алганында чоколок таштай оор маани-маңыз бар. Арийне, Толстой жаш чагынан өз жанынын көмүскө сырларын аңдап билгенге, аң-сезиминин сымаптай мөлтүлдөгөн кубулуштарын анализдегенге, кылган-эткенинин татаал себеп-натыйжаларын тескеп-териштиргенге жедеп көнүп алган. Бул өнөкөтү жеңил-желпи жумуш эмес, жөнөкөй эрмек эмес, кызыктуу оюн эмес, оңбогондой оор түйшүк, ырайымсыз катуу сыноо, жан кашайткан жаман күрөш болгон. Кайран киши башыман кечирген ой-сезимдерим жана жасаган иш-аракеттерим тууралу ар бир сөзүм кыпындай калпы жок айтылсын деп жанын жанга урган. Ошон үчүн Толстой өз духун «Коён жатагына» чейин билгенге жетишип, ошонун аркасы менен жалпы эле адам психологиясынын эң тереңдеги кармалбас кубулуштарын алаканга салгандай титиретип көрсөткөн эмеспи, кишинин ички жаратылышы тууралу эскирбес акыйкат тизмектерин жылаңач төөнү бучкакка чапкандай таамай айта алган эмеспи.

Бирок, качан болсо өзүн өзү аңдып жүрүү да кызылдай бир азап го, чиркин! Ал эми Лев Николаевич басса-турса өз жөн-жайын ойлобой коё алган эмес, көп учурда ошентип ойлой бергенден аябай жадап, атүгүл заарканып турган. Себеби: андай сарсанаалар аны дайыма өз жанынын кайгысын жеп чайналганга, өзүнө өзү тойбой нааразы боло бергенге, өзү менен өзү алпурушуп жүргөнгө кириптер кылган, духовный ал-күчтөн жана дымактан тайдырган. Ошон үчүн ал Швейцариядагы жөө саякатына жаш бала менен кошо чыккан. Баланы ал жанына эш болсун деп, көңүлүмө эрмек болсун деп, өзүм жөнүндө оор ой толгоолордон алаксытсын деп кошуп алган. Ушуга байланыштуу Лев Николаевич ошондо момындай бир укмуш терең ой-пикирин жазып калтыргап:

«Мен ишенем: адамда уюп жаткан өлчөмсүз моралдык күч гана эмес, ченемсиз кара күч да бар, тек ошону менен бирге ал күчкө жаман бир тормоз салынып коюлган. Ал тормоз адамдын өзүн өзү жакшы көргөнү, тагыраак айтканда, өзүн өзү унута албаганы. Мына ушу нерсе тирүү жанды алсыз-күчсүз кылат. Киши ошол тормоздон суурулуп чыгар замат опсуз кудуреттүү боло түшөт. Суурулуп чыккандын мыкты каражаты эле башкаларды жакшы көрүү деп айтар элем, тилекке каршы, антип айтканым адилет болбос эле. Опсуз кудуреттүүлүк аң-сезимге таянбаган иш-аракет дегенге барабар, ал эми алсыздык — өзүн өзү эсинен чыгара албагандыктын бир белгиси. Бирөөгө мээрим төгүп, баш көтөрбөй уктап, арак-шараптын артынан кууп, кажынып иштеп, айтор, ар кыл аракеттер менен өзүн өзү унутса болот, бирок кишилер өмүр бою ошо өзүн унутуу амалын издеп жүрүп өтөт. Эмне үчүн делбеленгендер, аруу баскандар, талмасы кармагандар, ошондой эле катуу ышкыга берилгендер, баласын коргологон энелер, кишилер, айбандар өзгөчө алдуу-күчтүү болуп кетет? Эмне үчүн бир сөздү кантип жаңылбай айтам деп санааркай берсеңер, ошону так айта албай булдурттап каласыңар? Эмне үчүн адамзат ойлоп тапкан жазалардын ичинен өмүр бою түрмөгө камап салгандан жаманы жок? Түрмөгө жалгыз камап койгондо адам өзүн унуттура турган бардык нерселерден ажырайт да, эси-дарты бир өзүнө гана байланып калат».

Артында кан-тенинен кайнап чыккан чыгармалары, ыймандай сырлары төгүлгөн күндөлүктөрү, башкалардын эскерүүлөрү жана изилдөөлөрү калса да, Толстойдун өмүрү опсуз чоң бир табышмак сыңары кабыл алынат. Бирок өйдөкү саптарда ошол табышмактын бир жандырмагы бар сыяктанат.

Өмүр бою нары-бери урунуп далбасаласа, азгырылып ар кайсы иштерге чарпылса, карапайым калктын зарын зарлап кыйноо тартса, баарынан да мээнети күч чыгармачылык жумуш менен тыным билбей алпурушса, ким билет, Лев Николаевич кара жанымдын кайгысын жегенден кутулсам деп, өзүмдү өзүм унутсам деп, ошону менен керт башымды азат кылсам деп, рухий жактан кудуреттүү болуп жүрсөм деп ошенткендир?

Толстойдун бөтөн эл-жерге биринчи барышы жарым жылга созулуп, анын Германияда болушу менен аяктайт. Биздин саякатчы 1857-жылдын жайында Россияга кайтып келет. Батыш өлкөлөрүнөн уйгу-туйгу ой-сезимдер, карама-каршы таасирлер, капалуу маанай менен кайтат. Өз эл-жеринде жүрүп айлана-чөйрөсүнөн көргөндөрү да анын кыжырына тийип, көңүлүн чөктүрөт. Бийлик кишилери менен да, башка тааныш-билиштери менен да анын оту күйүшпөйт. Официалдуу көз караштар жана көпчүлүктүн ой-пикирлери менен да келише албайт. Сапырылган санаалары тартипке салынбай, бууракандаган жаны тынч ала албай, ар кандай ниеттердин азгырыгына жетеленет.

Кайрадан чыгармачылык ишке киришип, чет элдик таасирлерине таянып «Альберт» повестин жана «Люцерн» аңгемесин, жеке өзү келечекте кандай үй турмуш курарын таттуу элестетип: «Үй-бүлө таалайы» романын жаратат. Тилекке каршы, а чыгармалар жарыяланганда авторго моралдык канимет бербейт, калемдештери тарабынан да бир кыйла салкын кабыл алынат.

Толстой ошол жылдары отуз жаi курагына барып, турмуш куруу маселесин да баш катырып ойлонууга аргасыз болот, ырыска шерик жар тапсам, бала-чакалуу болсом, кыштакта беймарал өмүр сүрсөм деп самай баштайт. Махаббат ышкысына көп тартылып, өз чөйрөсүнүн бийкечтерине күйөө түшүп көрөт. Бирок, шынаарлашкан кыздардын баары анча купулуна толбойт.

Жазгандары оюндагысындай чыкпай, үйлөнөм деген аракеттери оңунан келбей, башка кылган-эткени деле алчысынан түшпөй, Лев Николаевич терең духовный кризиске чалдыгат. Адабияттан көңүлү калып, экинчи эчтеме жазбаска шерт кылат. Бир кур аңчылык кумарына берилет, ак сөөктөрдүн таң-тамашаларына аралашат, анча-мынча илимге ыкылас коёт. Бирок, кандайдыр бир олуттуу ишке кызыкпай, акыл мээнетин тартып чымырканбай эндекей жүрө албайт. Ары-бери согулуп, акыры эл агартуу иши менен алек болууга мүдөөлөнөт, бүт өмүрүн педагогикалык ишке арнайм деп бел байлайт. Бул максатына адатынча көңүлүн бүт бойдон оодуруп, дыйкан балдары үчүн Ясная Полянада атайын мектеп (1859) ачат. Мугалимчиликке такай киришери менен Россиядагы таалим-тарбия берүүнүн теориялык маселелерин жана практикасын үйрөнө баштайт.

Батыш Европа өлкөлөрүндө педагогикалык иш кандай жолго коюлганын билейин деп 1860-жылы экинчи ирет саякатка чыгат. Бу саякат тогуз айдан ашуун созулат. Толстой Бельгияда, Германия, Италия, Франция, Англияларда калайыкка таалим-тарбия берүү абалы менен таанышат, Англияга барганда Герцен жана Огарев менен жолугушат.

Чет элдик сапарынан кайткан соң Ясная Полянанын тегерегиндеги кыштактарда бир нече баштооч мектептин ачылышына көмөктөшүп, 1862-жылдан «Ясная Поляна» деген педагогикалык журнал чыгарууга киришет. Менчик журналында жарыяланган макалаларында Толстой Россиядагы жана чет өлкөлөрдөгү таалим-тарбия системасын катуу сынга алып, ошол кездеги окутуу практикасында өкүм сүргөн карандай жаттатуу, формализм, педантизм, окуучулардын эркин-азат ойлошуна жол бербөө сыяктуу терс көрүңүштөрдүн бетин ачат; жеке өзүнүн педагогикалык тажрыйбасына таянып, таалим менен тарбиянын чыгармачыл болушун, программа жана формалисттик методика менен чектелбей, эркин системага негизделишин жактап чыгат.

Социалдык тек-жайы жана таалим-тарбиясы жагынан бийлөөчү таптын өкүлү болсо да, Лев Николаевич бала чагынан карапайым калкка жан тартып, жапаакечтик менен караган. Эрезеге жеткенден өз табынын мителик менен күн көргөнүн, ошо кездеги коомдун саясий-чарбалык омогу адилетсиз экенин түшүнүп, турмуштун эң түбүндө кул сыңары эзилген крепостной дыйкандардын кайгысын тарта баштаган. Бара-бара орус мужугунун оор тагдыры тууралу ойлор анын жүрөгүн өйкөгөн сарсанаага айланган. Айрыкча, Крым согушуна катышкандан кийин Толстой дыйкандарды крепостной күнкорлуктан куткаруу маселесине байланыштуу талкууларга активдүү аралашып, атүгүл өз менчигиндеги дыйкандарга азаттык берем деп демилге жасаган. Ясная Полянадагы мектепти да ошо дыйкандарга жардам берем деп ачкан. Падыша өкмөтү 1861-жылы крепостной укуктун жоюлушу тууралу манифест жарыяланганда, Толстой ал манифестке эч ыраазы болбосо да, уезддик мировой ортомчунун кызматын аткарган; помещиктер менен дыйкандардын чыр-чатагына калыстык кылып, доонун чечилишин дайыма дыйкандар пайдасына оодара салып турган. Бирок, дворяндардын катуу нааразылыгынан улам ал бир жылдан кийин ортомчулук кызматын таштоого аргасыз болгон. Дал ошол ченде Толстой жумуштап шаарга кетсе, падышанын жандармалары жана тыңчылары эки күн удаасы менен Ясная Полянада тинтүү жүргүзгөн. Мындай зомбулукка улуу жазуучу аябай жаалданып, бир кур чет мамлекетке чыгып кетем деп оолуккан; ачуусу менен падышага орой кат жазып, ого бетер жаман көрүнгөн. Акыры мектеби менен журналын жаап, тийип-качып жазып жүргөн адабий чыгармачылыкка кайрадан кайрылган.

Карапайым калк менен жакындашканы, анын мүдөөлөрү жана муктаждыктары менен тереңирээк таанышканы жазуучунун туңгуч духовный-чыгармачылык кризистен чыгышына сүйөнүч болгон. Ошо жылдары ал өзү Кавказда баштап, кайра-кайра улап жазып жүргөн «Орус казактар» повестин аяктаган. Анда Түндүк Кавказда жашаган орус казактардын турмушу эркин дыйкандардын ойдогудай тиричилик өткөрүшү катары сүрөттөлүп, крепостной укук жүдөткөн мужуктар үчүн идеал иретинде көрсөтүлгөн. Ал эми «Поликушка» (1863) аттуу аңгемесинде крепостной дыйкандын трагедиялуу өмүрү баяндалган. Бул чыгармалар Лев Николаевичтин патриархал дыйкандардын позициясына өтүүгө, алардын идеологиясын өздөштүрүүгө карата жасаган алгачкы кадамы эле.

*      *      *

Лев Николаевич отуз төрт жашка чыккыча бойдок жүрүп, акыры купулуна толгон колуктуга туш келет. Карт бойдоктун көңүлүн ийиткен ошо кезде солкулдаган он сегиз курагындагы Софья Андреевна Берс, орто дөөлөттүү москвалык врачтын кызы эле. Эки жаш 1862-жылы баш кошуп, Ясная Поляна кыштагын биротоло жердеп калат. Албетте, алгачкы жылдары жаңы үй-бүлөдө өз ара мээрим, ынтымак, мамырчылык өкүм сүрөт. Демек, үйлөнгөн соң Толстой байкерчилик турмуш шартында каалап алган жары менен, төрөлө турган балдары менен жай-баракат жашай бергенге гана эмес, бууракандаган албуут жанын тынч алдырганга, көөнү сүйгөн жумушун жасаганга, бүтүндөй духовный изденүүлөр менен, айрыкча, адабий чыгармачылык менен алпурушканга ойдогудай мүмкүнчүлүк алат.

Көп иш-аракеттеринен шаабайы сууган, бир далай азгырмалуу ой-ниеттеринен түңүлгөн, жекече тагдырынан көңүлү тынган соң Толстой чын эле олуттуу бирдеме жазсам деп эрдемсийт. Буга анын чыгармачылык кудурети, турмуштук тажрыйбасы, жазуучулук камылгасы толук жетет эле. Ал мурда тийип-качып иштеп жүргөн бир темасын кайра колго алып, сүргүндөн кайтып келген декабрист тууралу повесть жазууга киришет. Жазуу процессинде ал декабристтер кыймылынын түпкү чыгыш себептерин билүүгө кызыгып, орус тарыхынын тереңдей түшкөн катмарына сүңгүп кирет. Иликтөөлөрү аны 1812-жылкы Ата Мекендик согушка тикелей жетелеп келет. Эми жазуучунун бүт ыкыласы ошол согуштун тегерегине топтолот. Ушуга байланышкан материалдардын баарын акыл-сезимине сиңирип алгандан кийин Толстойдун кубаттуу ой-кыялында опсуз чоң көркөм чыгарманын татаал планы куралат. Акыры ал айтылуу согуштун тээ башатын (1805-жылдын окуяларын) сүрөттөө менен атактуу «Согуш жана тынчтык» романын жаза баштайт. Алты жыл бою (1863—1869) күн сайын көп саат катары менен үстөлдөн баш көтөрбөй, тыным билбей, ноюп койбой көшөрүп иштеп, азоодой туйлаган элестер жана ойлор тизмегин көркөм сөзгө чөгөрөм деп эңги-деңги кейип, жазгандарын тытынып кайра-кайра көчүрүп, адам баласы чанда-чанда бир чыдачу азап-тозокко түтүп, акыры төрт килейген томдон турган көлөмдүү эпопеясын жазып бүтүрөт.

Россиядагы 1812-жылкы Ата Мекен согушунун орчундуу окуялары, орус коомунун тагдырына туш келген оор сыноолор, калктын ар кайсы катмарларынын патриоттук аракеттерге тартылышы жана баскынчыларга каршы жапа тырмак көтөрүлүшү, орус элинин өз күнкорсуздугу, өзүн өзү бийлөө укугу, жарык келечеги үчүн салгылашы эбегейсиз зор энопеяга берекелүү аңыз болуп берген. Бакыбат эмен дарагындай дүпүйүп бутактанган чыгармадан беш жүздөн ашуун каарман, алардын түркүн-түркүн тагдырлары, бири бирине удаалашып, катарлашып, кайчылашып өнүккөн сюжеттик линиялар, орус турмушунун тынчтык жана согуш мезгилинде көп сандаган окуялары орун алган. Эпопеянын баш каарманы башкалардан калдайып бөлүнүп турган жеке киши эмес, улуу дайра сыңары бирде мелмилдеп, бирде ташкындап агып жаткан турмуштун өзү. Анда адам тиричилигинин бардык тарабын, атап айтканда, жеке кишинин керт башы менен үй-бүлөсүнө тиешелүү маселелерден тарых менен элдин тагдырына байланыштуу проблемаларга чейин камтыган көп пландуу сюжет кадимки эпостук байсал менен, өөрчүгөн реалисттик адабиятка мүнөздүү конкреттүүлүк менен, кереметтүү логикалык ыраат менен баяндалат. Ошо кездеги орус коомундагы ар кыл катмарлардын өкүлдөрү тарыхый окуялардын бараандуу фонунда, типтүү шарттарда, өмүрүнүн маанилүү учурларында көрсөтүлөт. Окуялар Россияда жана чет өлкөлөрдө, чоң шаарларда жана майда кыштактарда, дыйкан үйлөрүндө жана аристократиялык салондордо, падыша сарайларында жана помещик чарбактарында, ар кыл коомдук жайларда жана уруш майдандарында өтөт.

Эпопеянын башында орус коомунун жогорку баскычында тургандардын тынччылык маалдагы күндөлүк турмушу, жашоо ыңгайы, салт-санаасы, моралдык абалы, саясий талаш-тартыштары сүрөттөлөт. Мителик менен күн көргөн ордо кишилеринин жана шаар аристократиясынын калың журттукунан оолак турган сырткы гана тиричилиги ашкереленет, бирок, түпкүлүктүү патриархал дворяндардын эскиче беймарал өмүр сүрүшү Ростовдордун үй-бүлөсүнүн мисалында поэтизация кылынат. Негизги каармандар коогасыз турмуштун ар кыл жагдайларында улам-улам көрүнүп, реалдуу адамдар катары кыймыл-аракет жасай баштайт. Окуялардын жайма-жай агымы акырындап отуруп согуш мезгилине жетет. Согуш оң каармандар үчүн да, терс каармандар үчүн да өзүнчө бир улуу сыноонун милдетин аткарат. Ошол сыноодон бардык персонаждардын жан дасмиясы бүт бойдон ачылып, оң каармандар адамдык сапатынын мыктылыгын жана пейлинин актыгын, терс каармандар болсо пас моралдык кебетесин таасын көрсөтөт. Андрей Болконский менен Пьер Безухов өңдүү нускалуу дворяндар өз чөйрөсүнөн бийик туруп, сословиелик рамкадан суурулуп чыгууга талпынат, ал эми ата журт менен тууган элдин тагдырына кыйын иш түшкөндө алар өзүмчүлдүгүн жана таптык көз караштарын жеңип, өз калкынын тарыхый тагдырына, ата журтчул аракеттерине ыйык мүдөөлөрүнө ортоктош болот. Эл-жер үчүн айыгышкан салгылаштарда катардагы солдаттар, Тимохин жана Тушин сыяктуу калың эл арасынан чыккан офицерлер чындап ишке жарайт. Улуу жазуучу сыртынан комсоо көрүнгөн кишилердин байкалбаган кайратын, оркоюп тышына чыкпаган жөнөкөй эрдигин, суу кошпогон нукура патриотчулугун айрыкча даңазалайт,

Деги, романда дворяндардын өкүлдөрү көп жагынан карапайым калкка окшош болсо, ошондо гана автордун бийик баасы менен симпатиясына арзыйт. Ошол себептен Кутузовдун образы калктын калың катмарына мүдөөлөш, солдаттар менен кандаш-жандаш, жөнөкөй адамдардан айырмаланбаган карапайым командачы, ошо карапайымдыгы, жупуну акылмандыгы, сыртына тээп чыкпаган кыраакылыгы менен улуу кол башчы катары ачылат. Ал эми Наполеондун образы болсо адам өмүрү менен ойногон, өз акылын ашыра баалаган, дүйнөнүн туткасын колуна кармап тургансып дөгүрсүгөн, карапайым кишилерге бир жери окшошпогон неме кейпинде баамга урунат. Бирок, Толстой тарыхый адамдарды өз эпопеясынын борбордук фигуралары кылбайт, тарыхый процессти аракетке келтирүүчү объективдүү күчтөрдү аңдап билүүгө, улуттун тарыхый тагдырынын ички кыймылын түшүнүүгө, тарыхый өнүгүштө элдин чечүүчү ролу барын тастыктоого чын пейлинен далалаттанат.

Эпопеяда Наполеон аскерлерине каршы согуш жумурай журттун адилетчил урушу болгону, дыйкандардын Россияны жеңишке жеткирген активдүү күч катары чыкканы, орустар көтөргөн «элдик согуштун чокмору жапырык жексен болгуча француздарды токмоктогону» баса белгиленет.

Толстойдун көз карашындагы каршылыктар чыгарманын мазмунундагы айрым моменттерге аздыр-көптүр таасирин тийгизген. Маселен, жазуучу орус дыйкандарынын патриархалдык түшүнүктөрүн, демилгесиздигин, тагдырга табынгандыгын, жоош-момундугун идеализациялайт; тарыхый процесске фаталисттик көз менен карап, акыл-эс менен теориялык илим-билимди жерип, эркиндик түшүнүгүн тирүүлүктүн инстинктивдүү кудурети катары түшүндүрөт. Бирок, «Согуш жана тынчтыкта» классикалык эпостогу жазмыш өкүм зордугунун ордуна стихиялуу тиричилик агымынын сүрөттөлүшү, калк турмушунун кыймылынын жана өнүгүү диалектикасынын реалисттик таризде берилиши романдын андай өксүктөрүн анча деле оркойтуп көргөзбөйт.

«Согуш жана тынчтык» — көркөмдүк жактан телегейи тегиз дегидей жаралган чыгарма. Анын барактарынан чыныгы турмуштун реалдуу элестери жанданып, жалындуу деми уруп турат; Горький айткандай, «кармалап көргүң келгидей» даражада жандуу чыккан каармандар күндөлүк тиричилиги, кайгы-кубанчы, жекече тагдыры, өзгөрүүдө турган татаал ички дүйнөсү менен куду жаныбызда жашап жаткандай көз алдыбыздан өтөт; орус жеринин ар түркүн пейзаждары ич элжиреткен таасирдүүлүгү, конкреттүү таамайлыгы менен баамыбызга тамга басат.

Мазмундун байлыгы жана чулулугу, турмуш агымынын чыпчыргасы коробой камтылышы, образдардын айырмалуу сырткы кейпи, жекече кулк-мүнөзү, конкреттүү кыймыл-аракеттери, сүйлөө жана ойлоо өзгөчөлүктөрү менен сүрөттөлүшү, психологиялык анализдин укмуштай тереңдиги, баяндоолордо жана сүрөттөөлөрдө эпос менен лириканын, майдалап деталдаштыруу менен кеңири жалпылоонун эриш-аркак айкалышып кетиши «Согуш жана тынчтык» эпопеясын дүйнөдөгү улуу романдардын эң улуусу кылат.

«Согуш жана тынчтык» жаңыдан жарыяланган убагында калың окурмандар журту, асыресе орус адабий чөйрөсү тарабынан кандай кабыл алынган эле?

Албетте, чыгарманын опсуз чоң көлөмдө жаралышы, сюжетинин аябай кенен жайылып, тарам-тарам бөлүнүп, кашаң дегидей жай темпте өнүгүшү, камтыган окуяларынын тартипке салынбаган бөлөк-салак бирдемедей туюлушу, психологиялык анализдин адатта тыш майдаланып кетиши, тарыхый иш-аракеттерге жана адамдарга берилген баалардын таптакыр башкачылыгы, автордук түшүндүрмөлөрдүн жана философиялык ой жоруулардын ашкере арбындыгы катардагы китепкөйлөр түгүл, адабият билермандарынын да башын маң кылган. Романдын өйдөкүдөй өзгөчөлүктөрү калыптанган нускалуу адабий салттарга, тактап айтканда, мурдагы романдардын шарттуу-болжолдуу сүрөттөө ыкмаларына, окуяларынын көңүл азгыртма кызык курулганына, жука мазмундуу айкын баяндоолорго жедеп көнүп алган окурмандар жана жазуучулар үчүн адегенде өөн-өгөй учурабай койгон эмес.

Бирок, «Согуш жана тынчтыкты» окуп жатып анда сүрөттөлгөн окуялар тизмегинин, турмуш жана табият кубулуштарынын, адам образдарынын өтө жандуу, ишенимдүү, таасирдүү экенин, кашаңыраак жүргөн баяндоолордун, майдабарат турмуштук жана психологиялык деталдардын, атүгүл, чубалжыган философиялык тексттердин көптүгү деле зериктирип жибербегенин, каармандардын катар-карыш жана кайчылаш ачылган тагдырларын көзөмөлдөп туруу өз алдынча кызык экенин сезбей-туйбай коюш кыйын эле. Романдын аягына чыккан соң дээринде бар китепкөйлөр адегенде өз ара коошпой тургансыган окуялар, сюжеттик сызыктар, көркөм деталдар эч кандай артыкбаш, чачкын, бөлөк-салак эмес экенин, тескерисинче, алардын баары бутак-шактуу бир көмүскө өзөккө бекем байланып, бирин бири жөлөп-таяп жана толуктап, улуу дайра сыяктуу бирде мелмилдеп жай, бирде күркүрөп-шаркырап аккан калдайыңкы турмуш агымынын реалдуу туюмун бере турганын айкын байкашкан.

«Согуш жана тынчтык» көпчүлүктүн зор кызыгуусун тУУДУРУП, катары менен эки ирет басылып чыкса да, ошо кездеги сынчылар арасында кадыр-барк таппайт. Сыңар өтүгү майрык бечаралар жаңы романы менен Толстой адабий салттардын сенейиңки тарткан нормаларын бүлдүрүп тиричилик машакаттарын көркөм сөзгө чагылдыруу өнөрүн жаңылап бергенин аңдашпайт. Анткен менен жазуучу өзү кандай чыгарма жаратып койгонун баарынан жакшы билет. Ал олчойгон оор турмуш акыйкатын бел майыштыра көтөрүп, кубаттуу акыл тегирменин кайта-кайта майдалап тартып, бирок кагаз бетине аңтара салганда кайрадан бүкүлү акыйкатка — реалдуу турмуштагы оор салмагын, ысык демин, конкреттүү жышаандарын жоготпогон көркөм акыйкатка айландыра алганына кадыресе алымсынат.

«Согуш жана тынчтыгын» жарыялаган убакта Толстой кырктын кырынан жаңы ашып, каруу-күч жагынан толукшуп, чыгармачылык жагынан таскагы чыгып турган эле. Бир жагынан бала-чакасы көбөйүп, бак-дөөлөтү арбып бараткан. Атак-даңкы акырын көкөлөп, башына сыймык коно баштаган. Сыртынан караганда телегейи тегиз, төрт тарабы түгөл, келечеги кенен эле. Тагдырына таарынгыдай эч жөнү жок эле. Эми ал тынч кыштакта, бейпил шартта, жакшы көргөн кишилеринин курчамында, жазуучулук атагынын саясында бейкапар өмүр сүрүп, жан-тени менен кошо бүткөн чыгармачылык ышкысын кандырып жүрө берсе болмок.

Бирок Толстой, жашы өйдөлөгөндө деле жигит чагындагыдай тынчы жок бойдон калат. Албуут жаны дагы эле токтолго таппай буркан-шаркан түшө берет, өткүр акылы алгыр бүркүттөй алыска чабыттай берет. Ырасын айтканда, беймарал жашагандан ал өзү атайлап качат. Тынчып калсам, эс-акылым эңгилчекке басылат, көңүлүм көр оокаттын абыгерчилигине чөгөт, өмүрүмдүн жалыны өксүп-өчөт дегендей кыязда кара жанын карч урат. Тагдыры татаалдана турган, башына мээнет үйүлө турган, ой-санаасы толгоно турган тарапка качырып, өз жан-дилин өзү камчылайт. «Тирүүлүктүн эң зарыл шарттарынан, тактап айтканда, дайыма кабатырланып, мээнет тартып, күрөшүп-таймашып, жокчулукка кабылып жүргөндөн суурулуп чыгам деп бир киши да көз ирмемге ойлой көрбөсүн,— дейт Лев Николаевич бир катында.— Эми эстесем күлкүм келет: бир убакта мен… өзүмө кичинекей бир бактылуу жана адал-аруу дүйнө куруп алып, ошондо жаңылыштык кетирбей, өкүнүчкө малынбай, будаланып чайналбай, тынч гана жайма-жай жашасам болот деп, ашыгып алаңдабай, төрт тарабын төп келтирип жалаң жакшы иштер жасашым мүмкүн деп ойлочу элем. Көрсө, ошол оюм түккө турбайт экен! Адал өмүр сүрүш үчүн тытынып-жулунуп, адашып-чаташып, урунуп-беринип, жаңылып-жазып жашоо керек, бирдемеге катуу киришип, анан андан кайра айнып, улам баштап, улам айнып, дайыма күрөшүп, дайыма жоготууга учурап жүрүү керек».

Албетте, бул саптарда өмүр сүрүүнүн өтө катуу эрежеси бар. Ал эреже адамдан аң-сезимдин бийиктигин, эрк-кайраттын темирдейлигин, ден соолуктун мыктылыгын, нерв системасынын бышыктыгын сурайт. Ар ким эле өз өмүрүнө өйдөкүдөй катаал талаптар коё албайт, атүгүл, эрки күчтүү эргулдар да ошол эреженин сыноосуна туруштук бере албайт. Демейде адам баласынын басымдуу көпчүлүгү оор мээнеттен жалтайлап, жетишпеген турмуштан жана кайгы-кападан качып, ар кыл каргашалардан буйтап өткөнгө жан талашып, өмүр бою байкерчилик турмушка, жан жыргалына, көңүл тынччылыгына карай бой урат. Тек гана Толстой сыяктуу көпчүлүктүкүнөн айырмалуу пенделик касиеттери бар сейрек кишилер өзүн өмүр бою кызылдай мээнетке кириптер кылып, тыным билбей жан-дилин сабалап, азаптуу духовный изденүүлөрдүн алкагынан чыкпай өтөт.

Ырас, Толстой ошол «эрежесин» кокустан өз мээсинен сыгып чыгарып алып, анан, анысын бекем тутушум керек деген сокур ишенимге биротоло берилип, ошон үчүн гана жанын жанга уруп чайнала берген эмес. Арийне, улуу жазуучу жашынан өз алдынча кыйналып ойлонгонго, адам турмушунун аки-чүкүсүн жадабай териштиргенге, жаңгактай катуу дүйнөнүн кабыгын кантип чагам деп баш катырганга жедеп көнүп алган. Баамына урунган нерсенин баарын акыл тегирменине тартпай тура албаган тирүү аппаратка айланган. Анан, ал өз доорунун күндөлүк ыбыр-сыбыры жана урунттуу проблемалары, калың элдин кайгылуу тагдыры жана бүдөмүк келечеги, замандаштарынын сүйлөгөн сөздөрү жана жасаган иштери, керт башынын мүдөөлөрү жана мүшкүлдөрү, тирүүлүктүн түпкү мааниси жана сырткы көрүнүштөрү, өмүр менен өлүмдүн терең сырлары тууралу кантип санаасын санга бөлбөй, тогуз толгонуп ойлонбой коёт эле? Ал эми чыны менен чымырканып санаа тарткан кишинин оңой өмүр сүрүшү, беймарал күн өткөрүшү, кайдыгер жүрө бериши таптакыр мүмкүн эмес.

Бир жагынан Лев Николаевич дайыма оңбогондой оор, көк мелжиген бийик, кучак жетпес олчойгон максаттардын үдөөсүнө чыгам деп талпынып, ал эми жасагандары, башкалардыкына караганда алда канча жакшы бүтсө да, өзү ойлогон даражада чыкпай калып, ошондон улам да өзүнө өзү кайра-кайра нааразылана берген.

Айтор, «Согуш жана тынчтыгын» жарыялагандан кийин сыртынан бар дүйнөсү түгөлдөй көрүнгөн Толстой өмүрүнүн эң кыйын тилкесине кирет. Анын жаны дагы бейпайга түшүп тыбырайт, жашоо кумары какшып калгансып сезилет. Ошол учурда анын өз алганы менен ынтымагы да ыдырай баштайт.

Заадисинде Софья Андреевна акыл-эстүү, жөн билги, бышык зайып болот. Ал өз күйөөсүнүн көр оокат убарасынан кол бош жүрүп, жалаң чыгармачылык менен алпурушуна бардык жагынан шарт түзөт; улуу жазуучунун улам-улам оңдой берген кол жазмаларын кайра-кайра (кээде жети жолу!) жадабай көчүрөт. Бирок, ал канчалык аракетчил, канчалык акылдуу болсо да, алп таскактуу күйөөсү менен үзөңгүлөш жүрө албайт, анын көкөлөгөн бийик мүдөөлөрүнө ортоктош боло албайт, анын зыңгыраган оор духовный азап-тозокторун кошо тартыша албайт. Ал эми дүйнөгө эки башка мүдөөлөр менен жашаган кишилердин арасында ынтымак-ырашкер өкүм сүрүшү өтө кыйын.

Бирок, Толстойду өз үйүндөгү ыйкы-тыйкыга караганда коом тиричилигиндеги аңырайган жаракалар көбүрөөк бейпайга салат. Өз табынын кысыр өмүр өткөргөнүнө, мээнеткеч калктын ырайымсыз эзилгенине, жалпы орус жамаатынын кедери кеткенине жаны ачыйт, канчалык аракет кылса да, жеке өзү коомдун адилетсиз көрүнүштөрүн кенедей өзгөртө албаганына күйүп-бышат.

Жан-тени менен кошо бүткөн ашкан күчтүү чыгармачылык ышкысына биротоло чөгүп кетейин десе, бир чети үлүлчө күн көргөнгө көнбөгөн адамдык жаратылышы каршыгып туруп алат, бир чети көңүлүн магниттей тарткан сүрөттөө предмети табылбайт. «Согуш жана тынчтыктын» күүсү менен бир кур орус фольклоруна таянып «элдик роман» жаратканга далбаса кылат, бир кур Петр Биринчинин доору койнуна каткан табышмак тууралу жандырмак чыгарма жазганга кам урат. Тек, бул темалар анын чыгармачылык бүйрүн анча кызыта бербейт.

Арийне, Лев Николаевич эң оболу өз доорунун активдүү перзенти болгон; өз заманынын кайгы-кубанчы, кабатырлыгы, мүдөөсү менен жашап жүргөн; өз мезгилиндеги маанилүү коомдук машакаттарга кандайдыр бир шекилде аралашпай же кийлигишпей тура алган эмес. Ал атургай адабий чыгармачылыкка да көбүнчө өз учурунун практикалык маселелерин чечишем деп, кыйшайган коомдук мамилелердин түзөлүшүнө кол кабыш кылам деп, замандаштарынын моралдык жактан оңолушуна көмөктөшөм деп, орус дыйкандарынын оор тагдырын жеңилдетүүгө аралжы болом деп кайрылган.

Бирок, Толстой жашы кырктан ашканда кыйналып-кысталып жазгандары, жадагалса өлчөмсүз кыйын мээнет менен бүткөн «Согуш жана тынчтыгы» коомдук турмуштун жүрүшүнө да, билимдүү улутташтарынын аң-сезимине да байкаларлык таасир тийгизе албаганын айкын көрөт. Ушундан улам ал көркөм адабияттын социалдык маанисине, тарбиялык шарапатына, дегеле пайдасы барына күнөм санай баштайт. Бир жагынан, чар тарабында практикалык жактан токтоосуз чечилүүгө муктаж миң-сандаган курч проблемалар жабалактап турса, өзүндөй көр оокаттан колу бош кишилердин адабияттай эч кимге кереги жок иш менен алышканы ага теңирден тетири нерседей сезилет. Ал адабият жаратуу жумушун «курулай эрмек», «пендечилик», «жаман өнөкөт» деп жарыялап, дагы да жазуучулуктан баш тартат.

Ошентип, өткөн кылымдын 70-жылдары башталганда Толстойдун жеке турмушу, рухий дүйнөсү, чыгармачылыгы туюкка келип такалат. Мунусуна анын катуу сар-санаадан жиндеп кете жаздаганы, бир сапар өлүмдөн аябай эси чыкканы, ынанып жүргөн өлбөстүк идеясынан түңүлгөнү кошул-ташыл болот. Натыйжада улуу жазуучу кайгы-капага, карандай үмүтсүздүккө, көлкүгөн ишенбөөчүлүккө белчесинен батат. Бир жагынан ошо кездеги орус коомунун жан жүдөткөн жаман авасы үстүнөн ныгыра басып, анын духовный кризисин ого бетер оорлоштурат, тула бою менен акыл-эсин бүтүндөй пессимисттик маанайга толтурат.

Анткен менен Лев Николаевич а кезде жашоо кумарынан таптакыр ажырай элек эле, алдан-күчтөн деле анча тая элек эле. Ал эми өлбөгөн жан өмүрүнүн эң кыйын учурунда да тирүүлүктүн өктөм муктаждыктарына моюн сунбай койбойт эмеспи. Бармактайынан тынымсыз кара жумуш кылып көнгөн дыйкан башына кара күн түшкөндө да кажынбай тура албайт. Анын сыңары кенедейинен духовный ишке тартылган киши көзү тирүүсүндө акыл-ой жана ыйман азап-тозокторун тартпай, кандайдыр бир мээнетке чарпылбай жүрө албайт. Каңгырап турган чагында да Толстой оор эмгектен сыртта калбайт. Ал баягы эле орус дыйкандарынын кайгысын тартып, жок эле дегенде алардын балдарын караңгылыктан аздыр-көптүр куткарууга жардамдашсам деп далалат жасайт. Кайрадан педагогикалык маселелерге кунт коюп, өз кыштагында дагы да мектеп ачат. Бир аз убакыт дыйкан балдарына сабак берип жүрсө да, көбүнчө орус жеткинчектеринин бай-кедейи дебей текши пайдалангыдай «Алиппе» жана «Жаңы алиппе» китептерин кураштыруу менен, ошо китептер үчүн көркөм-дидактикалык аңгемелер жазуу менен алек болот. Ал аңгемелеринде улуу жазуучу татаал курулган сюжеттен, майдаланган психологиялык анализден, чубалжыган узун сүйлөмдөрдөн атайын качып, мазмун менен форманын жөп-жөнөкөй ачык-айкын, акыл-эске жугумдуу болушуна жетишет.

Бирок мугалимчилик иш, балдар үчүн китептер жазуу, педагогиканын теориясына кызыгуу Толстойдун опсуз опкок духовный напсисин анча алымсындырбайт, дили менен ыкыласын бүтүндөй арбап ала албайт, өмүрүнө өзөктөш ышкы-делебесин чапчаң кыймылга келтире албайт, терең рухий-чыгармачылык кырсыктын кучагынан сууруп чыга албайт. Анын эси-дартын өз өлкөсүнүн, өз калкынын, өз табынын, өз заманынын жана замандаштарынын нары татаал, нары опурталдуу тагдыры тууралу ой-санаалар көбүрөөк ээлеп, көңүл кушун олуттуу бир адабий эмгектин өктөм кумары азгырат. Ошондой эмгекке башы менен кирип кетсе гана кабыргасын кайыштырган кайгы-кападан, көздөрүн караңгылаткан пессимизмден, жанын кашайткан скепсистен кутула турганын астыртан сезип-туят. Мына ушундай түнөргөн көңүлчөкмө маанайда илең-салаң изденип жүрүп, капыстап «Анна Каренинанын» сюжетине кабылат.

*     *     *

«Анна Каренина» беш жыл аралыгында (1873—1877) жазылган. Толстой адегенде тек гана аристократтар чөйрөсүндөгү күйөөсү бар аялдын тетири жолго түшүп, моралдык жактан «айнып кеткен» тарыхын моралисттик духта баяндап берсем деп ниет кылган. Алгачкы планы боюнча бузулган аял катуу айыпталып, терс образ катары сыпатталмак, ал эми анын күйөөсү жеңил кыял зайыбынын айынан жапа чеккен жакшы адам катары көрсөтүлмөк болгон. Бирок, жазуу процессинде Лев Николаевичтин сүрөткердик бүйрү кызып, фантазиясы ээ-жаа бербей ала качып, алгачкы сюжеттик план түп-тамырынан бери өзгөрүүгө учураган. Негизги каармандар баштан-аяк жаңыча образдык мазмунга ээ болуп, сюжеттин чек арасы барган сайын кеңейип, улам жаңы темалар жана проблемалар менен байып отурган. Акыр-аягында сүйүү жана үй-бүлө маселесин козгогон чакан чыгарма катары ойлонулган нерсе орус турмушунун бүтүндөй бир доорун чагылдырган социалдык романга айланган. Анда жекече махаббат сезиминин ички тарыхына, жеке адам тагдырынын маани-маңызына байланышкан проблемалар коомдук турмуштун, помещиктер чарбасынын, илимдин, философиянын, көркөм өнөрдүн өтө курч маселелери менен айкалыш берилген. Бирок ушундай ар түркүн жана бай материал бири бирине жөпжөнөкөй композициялык ыкманын жардамы менен, тактап айтканда, катар жарышып жүрүп отурган кош сюжеттик линия аркылуу данакерленген.

Романдын бир сюжеттик сызыгы баш каарман Анна Каренинанын кейиштүү тагдыры менен байланыштуу. Өз ышкысынын амирине баш ийип, каалаган кишисин жан-дили менен сүйүүгө жана ошол сүйүүдөн бакыт табууга далбас урган, бирок ак сөөктөр жамаатынын эки жүздүү, ырайымсыз, арамбөөш моралынан улам жан кыюуга аргасыз болгон келиндин трагедиялуу образын жазуучу психологиялык жактан шумдуктай чеберчилик менен ачып берген. Күйөөсү Карениндин мерестиги менен өзүмчүлдүгүнө, Вронскийдин мээрим-шапкатынын сараңдыгына, Облонскийдин опаасыз ышкысына, ак сөөктөр чөйрөсүндө жүргөндөрдүн жалган жорук-жосундарына, буржуазиялык коомдун адамды жансыз кылган адеп-ахлагына Аннанын жандуу сезимдерге жана жашоо кумарына толуп турган табияты, анын жан дүйнөсүнүн тазалыгы менен нукуралыгы, чынчылдыгы жана адамкерчилиги карама-каршы коюлган.

Романдын экинчи бир сюжеттик линиясы Константин Левиндин татаал тагдыры менен байланыштуу. Чыгармадагы башкы коомдук-саясий проблемалар ушул каармандын идеялык жана моралдык изденүүлөрүнө түйүндөлгөн. Левин адам өмүрүнүн түпкү мүдөөсүн, социалдык жана моралдык жүрүм-турумдун идеалдуу нормаларын издеп азап чегет. Россиянын капиталисттик жол менен өнүгүп, дворяндардын кедери кеткенине, патриархалдык чарба ыңгайынын ыдырап баратканына кейийт; өзү жашаган коомдун саясий-экономикалык негизин тескеп-териштирүүгө, чарбачылыктын жаңы ыктарын табууга, помещиктер менен дыйкандардын мамыр-жумур мамиледе болушун камсыз кылууга далалат жасайт. Ал өзүнүн, дворяндардын, карапайым элдин, жалпы өлкөнүн тагдырын ойлоп кыйналат, ар кыл теорияларды ойлоп чыгарат, өз идеяларын ишке ашырууга аракет кылат. Бирок, тарыхый окуялардын жүрүшү, реалдуу турмуштун логикасы анын утопиялык көз караштары менен кыялдарын самандай сапырып, өзүн духовный кризиске учуратат. Акыры ал турмуштан көңүлү калып, тарыхка ашынган күдөрсүздүк менен карап, өтө оор абалга дуушар болот. Коомдук аракеттерден жана идеялык изденүүлөрдөн канимет таппаган соң ал жашоонун максаты үй-бүлөдөгү ынтымакта, гармонияда, бактыда экен деген жыйынтыкка келет.

Роман өткөн кылымдын экинчи жарымындагы орус коомунун ар кайсы катмарынын көп кырдуу жана оош-кыйыштуу тиричилигинен кадыресе кеңири маалымат берет. Анын бардык каармандарынын өмүрүндөгү урунттуу моменттер 70-жылдардын тушунда өтөт. Чыгармада ошо кездеги коомдук турмуштун реалдуу фактылары жана актуалдуу маселелери, помещиктердин жана дыйкандардын жашоо ыңгайындагы өзгөрүүлөр, доордун айырмалуу белгилери, философиялык жана илимий талаш-тартыштары, тарыхый жана саясий окуялары чагылып, Россиянын реформадан соңку коомдук өнүгүшүн мүнөздөөчү социалдык-экономикалык жылыштар өзгөчө таамай көрсөтүлгөн. Толстой тууралу бир макаласында В. И. Ленин Константин Левиндин: «Бизде азыр баары тең уйгу-туйгу түшүп, жаңы гана кайра калыпка салынып жатат»,— деп айтканын цитаталай келип, ошондон улам мындайча тыянак чыгарган: «1861—1905-жылдардагы мезгилдин мындан таамай мүнөздөмөсүн табуу кыйын».

«Анна Каренинада» жалпы жонунан дүйнөгө үмүтсүз кароо, оор ой толгоолор, пессимисттик боёктор басымдуулук кылат. Анын баш каармандары жанын коёрго жер таппай чебеленип, ой азабын тартып кайгуулдап, келечектен кырсык күтө дүмөктөнүп жүрөт; экөө тең адал өмүр сүргөнгө бар күчү менен талпынып, бирок, пейли-кую жедеп бузулган буржуазиялык коомдо арманга малынып чайналат; замандын думуктурма атмосферасында бири өлүмгө баш байласа, бири рухий кырсыкка кабылат. Романдагы мындай көңүл чөктү кайрыктар Толстойдун өз заманына нааразылыгынан, коомдогу өзгөрүүлөрдү кабыл албаганынан, жалпы эле жашоо маселелерине терең скепсис менен караганынан келип чыгат.

Жазуучу романын жазып жатып өз жанын бейпайга салган татаал проблемалардын өзөгүн тескеп-териштирип жана тирмее издеп, өз өмүрүнө жана коом турмушуна карата философиялык маселесин айкындоого, коом таянып турган саясий-экономикалык жана моралдык принциптерди кайра кароого далалат жасайт. Натыйжада ал 80-жылдары өз көз караштарынын системасын кескин өзгөртүп, бүт бойдон патриархалдык дыйкандардын идеялык позициясына өтөт. Жаңыча көз караштарын Толстой «Ыйман сыры» «Исповедь», (1879—1880), «Менин ыйманым эмнеде» (1882—1884) аттуу чыгармаларында кең-кесири жарыя айтат. Ал жогорку коом катмарынын, асыресе өзү сыяктуу дөөлөттүү кишилердин тиричилиги жалган негизде турат деген ойго келип, мамлекеттик түзүлүш менен чиркөөгө, буржуазиялык коомдун мамилелери менен моралына, жалпы эле өз табынын жашоо ыңгайына каршы чыгат. Айрым публицистикалык макалаларында учурдагы цивилизациянын жаңылыктарын жерип, былык-сылык жактарын ырайымсыз ашкерелейт. Жеке өзүн жана үй-бүлөсүн митече күн көрүп жатабыз деп эсептеп, өзү жөнөкөй дыйкандардан айырмаланбай жашаганга бел байлайт.

Кара жумушка ыкылас коюп, жер айдайт, өтүк ултарат; жупуну кийинип, карандай эти жок тамак жей баштайт. Өзү жараткан улуу чыгармалардан баш тартып, аларды «дөөлөттүү кишинин эрмеги» деп санап, көркөм чыгармалар жазгандан айныйт. Өмүрдүн оопасыздыгын, коомдук турмуштун өөдүк-сөөдүк кубулуштарын кескин сезген сайын анын динчилдик маанайы күч ала берет. Эми ал өзүн санааркаткан ой-пикирлерди диний-философиялык шекилде туюнтууга, динчил-моралисттик духтагы чыгармалар жазууга бөтөнчө ынтызарланат. «Догматтык дин илимин изилдөө» (1879—1880), «Төрт инжилдин кошундусу жана котормосу» деген эмгектеринде өзүнүн диний окуусун жарыя кылат. Ошол окуунун негизинде кийинчерээк толстойчулук деген диний-утопиялык агым пайда болуп, Россия аймагына бир кыйла эле жайылат.

Толстой өз окуусунда бир жагынан ырайымсыз падышалык режимди, официалдуу чиркөөнү, капиталисттик мамилелерди, эзүүчү таптын митечилигин өтө катуу сынга алып, дыйкандардын муңун муңдап, алардын ашкере оор абалына боору ачыйт; экинчи жагынан, ал орус дыйкандарынын аң-сезиминдеги кедери тартма белгилерди идеализациялап, «бирин бири кечирүү», «орток жакшы көрүшүү», «жамандыкка күч менен каршылык көрсөтпөө», «диний-моралдык жактан жакшыруу» сыңары реакциячыл идеяларды жар салат.

Толстойдун көз караштарындагы мындай арсак-терсек көрүнүштөр Россияда капитализм дүркүрөп өөрчүп, буржуазиялык-демократиялык революция жакындап келаткан мезгилдеги орус дыйкандарынын ой-пикириндеги жана психологиясындагы каршылыктар менен шартталган эле. В. И. Ленин Толстой тууралу макалаларында анын падышалык тартипке жаны ачынып протест жасаганы менен бирге саясий жашыктыкка жана диний кыялкечтикке азгырылганын, карапайым калкты тукулжураткан себептерди ашкерелөө менен бирге дыйкан журтунун чыныгы муктаждыктарына коошпогон абстракттуу диний-моралдык жол-жоболорду үгүттөгөнүн айкын көрсөткөн. «Адамзатты аман алып калуунун рецепттерин ачкан олуя катары Толстой күлкү келтирет,— деген В. И. Ленин. — Толстойдун улуулугу Россиядагы буржуазиялык революция болор мезгилдеги миллиондогон орус дыйкандарынын аң-сезиминде куралган идеяларды жана маанайларды туюнткандыгында».

Моралдык жана диний кризиске учурашы, коомдук көз караштарынын өзгөрүшү, насыятчылык менен алек болушу Толстойдун адабий ишине бир кыйла жаңы багыт берип, анын көркөм чыгармачылык тууралу түшүнүктөрүнө орчундуу таасир тийгизет. Ал «Искусство деген эмне» (1897—1898) аттуу трактатында көркөм чыгармачылыктын табияты жана өзгөчөлүктөрү жөнүндө өтө таамай пикирлер айтат, бирок, профессионал адабият менен искусствону бүтүндөй бийлөөчү таптын муктаждыктарына ылайыкталган деп жарыялап, карапайым калктын маданий деңгээлине, мүдөөсүнө, ой-сезимине шайкеш келген түшүнүктүү чыгармалардын жаралышын жактайт. Ал бу жагынан нуска катары фольклорду жана диний адабиятты көтөрө чалып, чыныгы элдик адабияттын негизи фольклордогудай диний сезимде уюп турушу керек деп эсептейт. Калктын калың катмарына арналган чыгармалар кандай болууга тийиш экенин конкреттүү көрсөтүш үчүн фольклордук үлгүдө элдик аңгемелерин жазат. Ал аңгемелерде көбүнчө жоош-момун жүрүү, ысаптуу болуу, тагдырга баш ийүү, жамандыкка каршы барбоо сыяктуу диний мотивдер козголот.

Ошону менен катар Толстой жаңы көз караштарынын духунда «Түркөйлүктүн туткуну» (1886) жана «Агартуунун үзүрү» (1886—1889) пьесаларын, «Иван Ильичтин өлүмү» (1884—1886) жана «Азезил» (1889—1890) повесттерин, «Крейцер сонатасы» (1889) аңгемесин жаратат. Булар иш башында жаңы көз караштарын үгүттөө ниети менен жазыла баштаса да, аягында бийик идеялык-эстетикалык касиети бар чыгармаларга айланат. Канткен менен иш процессинде улуу жазуучунун кубаттуу сүрөткердик жаратылышы менен, нукура реалисттик көркөм методу анын карандай морализатордук установкасынын күчтүүлүк кылып кетет. Бирок, анын реакциячыл идеялары көркөм чыгармаларынын мурдагыдай толукшуган мазмундуу чыгышына кыйла эле жолтоо кылбай да койбойт.

Лев Николаевич 90-жылдары өз окуусун жайылтуу абыгерчилигин тартат, эл агартуу ишине көмөктөшөт, өз тарапкерлерин жана жолдоочуларын (толстойчуларды) мүмкүнчүлүгү барынча колдоого алат, айрыкча, ачарчылыкка кириптер болгон дыйкандарга жан-дили менен жардам көрсөтүп, ошол калк башына түшкөн кырсыктын жолун тороого чакырган жалындуу макалалар жазат. Ал өз заманынын саясий иш-аракетинен да четтебей, элдин ашкере тукулжурап кеткенине, репрессия менен зулумдук өкүм сүргөнүнө, бүткүл коомдун адилетсиздикке чырмалганына каңырыгы түтөгөндөн Александр Үчүнчү менун Николай Экинчиге алардын саясатын катуу айыптаган каттар менен кайрылат. Ошол учурда жазуучунун атак-даңкы төгөрөктүн төрт бурчуна жайылып, кадыр-баркы Россияда өзгөчө көкөлөп, аты-жөнү жалпы улуттун сыймыгына жана уят-абийрине айланат. Чет өлкөлөрдөн жана Россиянын ар кайсы жерлеринен көп сандаган кишилер Ясная Полянага зыярат кылып келе баштайт.

Толстой а жылдары көркөм чыгармачылык майданында да чымыркана иштеп, падышалык режимдин бүткүл турпатына реалдуу протест иретинде жазылган «Пейилдин оңолушу» (1889—1899) романын колдон чыгарат. Турмуштар чын эле болгон окуя, тактап айтканда, аягы суюктук ишин аргасыздан кесип кылып, жалган жалаа менен соттолгон реалдуу аялдын тарыхы романдын сюжеттик уюткусу болуп берет. Анда негизинен баш каарман Катюша Маслованын кейиштүү тагдыры, Катюшанын жаман жолго түшүшүнө адеп себепкер болгон князь Нехлюдовдун өз күнөөсүн кечигип сезип, арманга батып азаптанганы, кеч болсо да күнөөсүн жууганга аракет жасап, жаңыча жашоого бел байлаганы, акырында христиан дининин шарапаты менен духовный жактан кайра «тирилгени» сүрөттөлөт. Бирок, сюжеттин рамкасы ушуну менен эле чектелип калбайт. Толстойдун мурдагы эпостук чыгармаларындай эле бул роман да көп пландуу. Анда ошо кезде Россияда бар таптардын жана коомдук топтордун өкүлдөрү жолугат, орус коомундагы бардык социалдык катмарлардын тиричилигине, духовный турмушуна, келечек мүдөөсүнө тиешелүү курч маселелер козголот, окуялар шаар-кыштакта, мамлекеттик мекемелерде, падыша ордосунда, санжыргалуу сарайларда, жакыр үйлөрдө, түрмөлөрдө, жалапканада өтөт. Жазуучу бар болгон сынчылык күчүн, сүрөткердик дараметин, граждандык каарын мамлекет бийлигинин, соттун, чиркөөнүн абийрин айрандай төгүүгө, дворяндардын митечилигин, жеке менчиктин адилетсиздигин, акчанын жамандыгын, түрмө менен проституциянын ташбоорлугун ашкерелөөгө жумшаган. Толстойдун айтылуу диний-моралдык жол-жоболору чыгарманын мазмунунан автордук сенек тенденция катары оркоюп чыгып турса да, романдын образдык логикасына анчалык коошо бербесе да, андагы сынчыл пафос, идеялык-эмоциялык таасир, айрыкча, динге жана чиркөөгө каршы мотивдер укмуштай күчтүү чыккан. Ошол себептүү орус динчилеринин төбөлдөрү 1901-жылы Толстойду кайрыдин деп таап, православие чиркөөсүнөн официалдуу түрдө чыгарып таштаган.

Биздин кылымдын башында Толстой, карыганына карабай, чымырканган интеллектуалдык жана чыгармачылык иш менен жашап, өз өмүрүндө моралдык төңкөрүш жасоо, өз чөйрөсүнөн суурулуп чыгуу, идеалы менен турмушун шайкеш келтирүү, өлбөстүн жолун табуу сыяктанган проблемалар менен алпурушат. Бул изденүүлөр анын ошо кездеги адабий чыгармаларында да айкын издер калтырат. Алар мурдагыдан башкачараак идеалык-эстетикалык принциптер менен жазыла баштайт. Жазуучу өтө майдалаган детализациядан жана психологизмден, чыйралыңкы сюжеттен жана көбүрүп-жабырган татаал баяндоолордон качып, адамдар менен окуялардын ички байланышын мотивировкалоого, сөздөрдүн сараңдыгына, сыпаттоолордун таамайлыгына, сүрөттөөлөрдүн жөнөкөйлүгүнө көбүрөөк ык салат; турмуш акыйкатын чулу-чулу, келки-келки жалпылоого ынтаа коюп, окуялар тизмегин ар түркүн турмуштук көрүнүштөрдү табигый түрдө камтыгыдай, улам жаңы каармандар жолдон кошулуп тургудай, негизги автордук идеялар көркөм мазмундан байкалбай агып чыккыдай кылып кураштырууга умтулат. Айтор, ал соңку чыгармаларында өзүнүн бүткүл адабий тажрыйбасын жыйынтыктап, «Согуш жана тынчтык», «Анна Каренина» сыяктуу бийик профессионалдык даражада иштелген романдары менен атайын жөнөкөйлөштүрүп жазылган элдик аңгемелеринин эстетикалык табылгаларын синтездөөгө аракет жасайт.

Ушундай аракеттердин натыйжасында «Хажимурат» (1896—1904), «Жалган купол» (1902-1904) «Сергей дамылда» (1890—1898), «Балдан кийин» (1903), «Абышка Федор Кузьмичтин өлгөндөн кийинки жазмалары» (1905), көп сандаган аңгемелери, «Тирүүнүн өлүгү» (1900) пьесасы жаралат. Булардын арасынан өтө бийик идеялык-көркөмдүк деңгээлде жазылганы — «Хажимурат».

Бул чакан повестте падыша аскерлери менен кавказдык тоолуктардын арасындагы куралдуу кагылыштардын айрым эпизоддору, орус солдаттары менен офицерлеринин күндөлүк турмушунан, орус дыйкандары менен жөнөкөй тоолуктардын жай тиричилигинен көркөм маалыматтар, Николай менен Шамилдин зулумдук жагынан бири-биринен айырмаланбаганы, аристократ-чиновниктер чөйрөсүнүн жорук-жосундары орун алган. Бирок, андагы окуялардын баары тунук акыл, эр жүрөк, таза пейил тоолуктун драмалуу тагдыры менен байланыштырылган. Баш каарман Хажимурат — табигый пакизалыгын, жан дүйнөсүнүн чулу бүтүндүгүн, тирүүлүктүн өксүбөс кумарын, азаттыкка ынтызар духун сактап калган адам. Ал кандай жагдайда болбосун өзүн эркин сезип, өз кадырын жакшы билип, жөнөкөй бойдон кала берет. Эгер беймарал өмүр сүрчүү, адам өз эрки менен боло алчу тынч заман болсо, Хажимурат өмүрүн адал эмгек өткөргөн азат дыйкан болор эле. Бирок, конкреттүү тарыхый шарттардын жана себептердин айынан ошо карапайым, ак ниет, дыйкан жандуу киши жоокерге айланып, согуш ишин кесип кылып, падышалык мамлекет менен диний хандыктын (имаматтын) ортосундагы куралдуу кармаштын аргасыз курманы болот, анын асыл өмүрү бой тирешкен эки одоно күчтүн басырыгында калып, кур бекер жанчылат. Бирок, Хажимурат тагдырга пассивдүү баш ийип бербестен, өз өмүрү жана азаттыгы үчүн кашык каны калгыча салгылашат. Сүрөткердик ышкысына жетеленген жазуучу повестин жазып жатканда жамандыкка күч менен каршылык көрсөтпөө керек деген моралисттик жобосун тарс унутуп, тайманбас тоолуктун өз өмүрү жана керт башынын эркиндиги үчүн жан кечтилик менен активдүү күрөшкөнүн даңазалайт.

Көбүнчө документтик материалга жана өзүнүн кавказдык таасирлерине таянып жазган бул повестин Толстой көңүлүндө адабий мурасым деп санаган. Чынында да ал чыгармада улуу калемгердин ашкан жаңычыл көркөм тажрыйбасынын тыянагы, калпып алынган каймагы, сыгып берилген маңызы бар. Ошол кичинекей баянга «Согуш жана тынчтык» сыңары килейген эпопеяга арзый турган бай мазмун сыйган. Ошону менен катар андан 20-кылымдагы дүйнөлүк адабиятка кийинчерээк келген нускалуу көркөм ачылыштардын эң урунттуу белгилерин табууга мүмкүн. Демек, «Хажимурат» — өзү жаралган доордон, а доордун эң бийик эстетикалык деңгээлинен озуп, болочок адабий өнүгүштүн айкын багытын көрсөткөн чыгарма.

Соңку он жылдык өмүрүндө Толстой орус адабиятынын айгине көсөмү жана тирүү классиги деп таанылып, даңазасы жер жүзүн дүңгүрөтүп, өз калкынын терең урмат-сыйына бөлөнөт. Бирок, анын жашы эңкейлеген чагын бактылуу карылык деп айтуу кыйын. Ал ошо жылдары деле моралдык азаптарга чарпылып, коомдун кайгысын жана керт башынын абыгерчилигин тартып, жаны тынбай түйшүктөнө берет. Карып калса да чыгармачылык ишин басаңдатпай, коомдогу маанилүү окуяларга кайдыгер карабай, рухий жактан баштагыдай эле активдүү жашайт. Революциялык кыймылдын күчөгөнүн кыртышы сүйбөй кабыл алат, бирок, өз күйүтүнүн бир себепкери — дыйкандардын оор тагдырын революциялык төңкөрүш гана жеңилдете турганын да боолголоп түшүнөт. Революциялык өйдөлөштөн кийин өкүм сүргөн өкмөт зулумдугуна бүткүл каары менен каршы чыгып, өлүм жазасын колдоно баштаган падышалык режимге «Унчукпай коё албайм!» (1908) деген макаласы менен тайманбай каяша айтат.

Толстойчулук Россияда кадыресе идеялык агымга айланып, атүгүл айрым чет мамлекеттерге (мисалы, Индияга) да таралып калган чакта Лев Николаевич коомдук окуялардын таасиринен жана жолдоочуларынын кылган-эткенинен улам өз окуусунун тууралыгына күнөм санап, тымызын күйүт тарта баштайт. Бирок, ал баарынан да жакыр калктын арасында өзүнүн бай, ток пейил, бейгам күн көргөнү үчүн беймаза болуп, өз оюндагысына ылайык жашай албай жатканынан жүдөй берет, өз үйүнөн биротоло кетсем деп, калган өмүрүмдү жөнөкөй дыйканчасынан жупуну өткөрсөм деп ниет кылат. Экинчи жагынан, үй-бүлөсүнүн өз ой-пикирине ортоктош болбогону, кемпири Софья Андреевна менен толстойчулардын чыр-чатагы, үйүндөгү түгөнбөгөн талаш-тартыштар да анын көңүлүнө көк таштай тиет. Акыры ал көптөн бери жүрөгүнө түйүп жүргөн ниетин чынга чыгарышка чыгынып, Ясная Полянадан 1910-жылы 10-ноябрда (эскиче 28-октябрда) түн жамынып жашырын качып чыгат. Жолдо баратып суукка урунуп, кагын менен катуу ооруп, Астапово станциясында түшүп калууга аргасыз болот да, ошол станциянын начальнигинин үйүндө ноябрдын жыйырмасында (эскиче жетисинде) дүйнөдөн кайтат.

Улуу жазуучунун өлүмү укмуштай алп дарак кулагандай бүт Россияны солк дедирип, калктын калың катмарын катуу күйүткө дуушар кылат, жер шарынын булуң-бурчуна угулуп, мүлдө дүйнөнү бир селт эттирип алат. Бул кейиштүү окуяга карата В. И. Ленин да эмиграцияда жүргөн жеринен өз мамилесин жарыя айтып, Толстойдун жалпы планеталык масштабдагы жазуучу жана ойчул экенин баса белгилейт. Ал эми орус адабиятынын Максим Горький баштаган прогрессчил өкүлдөрү улуу жазуучунун кайтыш болгонун өздөрүнүн жекече күйүтү катары кабыл алып, каңырыгы түтөп кайгырып, басма сөз бетине көп сандаган кошок мүнөз макалалар менен чыгат. Айтор, Толстойдун каза табышы ошого чейин деле далай эле улуу жазуучусун көргө узаткан дүйнөлүк адабият өз тарыхында көрүп-билбегендей катуу резонанс туудурат.

*      *      *

Лев Николаевич жердигинен опсуз чоң чыгармачылык кудурет, куландай соо саламатчылык, ноюбас мээнеткечтик менен жаралып, жакшы эле узак өмүр сүрүп, көзү өткөнчө кара жанын карч уруп иштеп, артына эбегейсиз зор адабий мурас калтырган. Анын өмүр жолун ийне жибине чейин иликтеп, эстетикалык, идеялык жана моралдык изденүүлөрүн сыдыра териштирип, жазгандарын бүт бойдон баштан-аяк окуп, чыгармачылык эволюциясын бүкүлү бойдон аңдап чыгыш үчүн көпчүлүктүкүндөй жөндөмү бар жеке адамдын өмүрү жетпей калышы мүмкүн. Албетте, артына «ат көтөргүс» улуу сөз таштап кетиштин өзү эле маашырканып кеп кылганга арзыйт. Бирок, Лев Николаевич карандай көп жазганы менен эмес, ташка тамга баскандай мыкты жазганы менен дүйнөлүк мааниси бар жазуучунун даражасына көтөрүлгөн.

Экинчи жагынан, ошол даражага ал өз заманынын негизги өнүгүш багытын, ички каршылыктарын жана чайналыштарын, көзгө толумдуу өзгөчөлүктөрүн даанышманча таасын чагылдырганы менен жеткен. Арийне, Лев Толстой чыгармачылыгынын көкөлөп көтөрүлгөн убагы Россиядагы патриархал мамилелер астын-үстүн түшүп талкалана баштаган 1861-жыл менен биринчи буржуазиялык-демократиялык революцияга жол ачкан 1905-жылдын аралыгына туура келет. Бул мезгил — орус тарыхынын эң урунттуу, аябаган татаал, байсал таппай туйлап турган өткөөл учуру. Жалпы чыгармачылыгы ушул жылдардан аздыр-көптүр мурда башталып, кийин аяктаса да, Толстой художник жана ойчул катары дал ушул мезгилдин ичинде калыпка түшкөн; ал мезгилдин өткөөл мүнөздө болушу улуу жазуучунун көркөм чыгармаларынын да, патриархал идеологияга таянган «толстойчулуктун» айырмалуу касиеттерин да жараткан.

Лев Николаевичтин чыгармачылыгы негизинен биринчи орус революциясынын туундусу экенин, ал революциянын өрнөктүү жана карама-каршылыктуу жактарын күзгүдөй көрсөткөнүн айта келип, В. И. Ленин мындай деген: «Анын художник катары дүйнөлүк мааниси, ойчул жана насаатчы катары дүйнөгө таанымалдыгы экөө тең барабар орус революциясынын дүйнөлүк маанисин өз алдынча чагылдырат».

Владимир Ильич Толстойдун чыгармачылыгын «бүтүндөй адамзаттын көркөм өнүгүшүндөгү алга шилтенген кадам» катары да баалаган. Чынында да Лев Николаевичтин адабий иш-аракети орустун көркөм сөз маданиятын кол жетпес бийиктикке көкөлөтүп, дүйнөлүк адабияттагы реалисттик салттардын дүркүрөп өсүшүнө жазгы жамгырдай эле таасир тийгизген. Жыйырманчы кылымдагы дүйнөлүк адабияттын чолпон жылдыздай таанымал даркандары өздөрүнүн чыгармачылык ийгиликтери үчүн көп жагынан улуу орус чеберине милдеткер. Деги жер жүзүндөгү түркүн-түркүн тилдерде жазган, турмушка олуттуу караган, чыгармачылыкка компромиссиз мамиле кылган адабиятчылардын арасынан Лев Толстойдон кандайдыр бир формада таалим албагандар, балким, оңой менен табыла койбос. Ал эми биздин өлкөдөгү нукура художник жандуу прозачылардын ичинде Толстойдун эстетикалык тажрыйбасынан кыя өткөндөр жокко эсе болсо керек.

Арийне, Лев Николаевич өз өмүрүн эзилген элдин кайгысын көңүлүндө терметип, ошол эл менен тагдырлаш, пикирлеш, кандаш-жандаш болууга умсунуп жүрүп өткөргөн. Карапайым калктын терең катмарына алып барчу жол издеп, өз чыгармалары көпчүлүккө жетсе деп тилеп, атургай жөнөкөй дыйкандардын кабыл алуу жөндөмүнө ыңгайлаштырып да аңгемелер жазып көргөн. Тилекке каршы, ошол атайлап жазгандары деле дыйкандарга жеткен эмес, анткени, тиги же бул чыгарманын көпчүлүккө жетиши же жетпеси а чыгарманын билимсиз дыйкандарга ылайыкталып жазылганына да, билимдүү интеллигенцияга арналып жазылганына да байлаланыштуу эмес болучу. Балакеттин баары карапайым калк менен профессионал адабияттын арасындагы коомдук тоскоолдордо, эмгекчи калктын материалдык жакырчылыкка гана эмес, духовный жакырчылыкка да дуушар болгонунда, түмөн-түмөн адамдарды сабатсыз калтырган адилетсиз коомдук түзүлүштө жаткан эле. Ошол себептен В. И. Ленин революцияга чейинки бир макаласында мындай деп айткан: «Толстой-художник ал тургай Россияда да үркөрдөй аз адамга белгилүү. Анын улуу чыгармаларын чыны менен жалпы элдин энчиси кылыш үчүн миллион-миллион адамды караңгылыкка, азап-тозокко, түйшүгү күч эмгекке жана жакырчылыкка кириптер кылган коомдук түзүлүшкө каршы тынымсыз күрөш керек, социалисттик төңкөрүш керек».

Улуу Октябрь революциясы Толстойдун ата журтунда социалисттик төңкөрүш жасады да миллиондогон элди караңгыда кармаган коомдук социалдык тамырларына балта чапты, карапайым калк менен профессионал искусствонун арасын ажыратып турган тоскоолдорду талкалап, адамзат жараткан бүткүл маданий дөөлөттөрдү жалпы журтчулуктун энчиси кылыш үчүн реалдуу өбөлгөлөр түздү. Калктын калың катмарын туташ камтыган маданият революциясынын шарапаты менен эмгекчилердин билим деңгээли кескин көтөрүлүп, Совет бийлигинин атайын иш-аракетинен улам мурда эзүүчү таптар гана энчилеген маданий байлыктар калың элдин арасына кең-кесири таралды.

Натыйжада профессионал искусство элге, эл профессионал искусствого жакындап, айтор, ал экөөнүн арасындагы илгеркидей чоң ажырым социалисттик курулуштун жүрүшүндө акыр-аягы жоюлуп бүттү. Мына ушундай жаңы коомдук-маданий шарттарда Толстойдун кедери тартма диний окуусу, жалган негиздүү идеялары, карама-каршылыктуу көз караштары тарых деңизинин түпкүрүнө чөгүп, эскирбес турмуш акыйкатына жана эстетикалык касиеттерге ширелген чыгармалары жалпы элдин менчик энчисине, духовный азыгына, бөксөрбөс байлыгына айланды.

Октябрь революциясынан бери карай Лев Толстой чыгармаларынын токсон томдон турган толук (академиялык) жыйнагы жарык көрдү; айрым чыгармалары оригиналында дээрлик жыл сайын миңдеген нуска менен үстөккө-босток чыгып турду; көп томдуу жыйнактары төрт-беш жыл аралыгында эле кайталанып басылып жатты. Ушинтип жатса деле көпчүлүктүн Толстой жазган чыгармаларга «суусап» турганы эмгиче кана элек. Маселен, жакынкы жылдарда эле анын 22 томдон турган чыгармалар жыйнагы туптуура бир миллион нуска менен чыга башташса да, мындай тираж дүйнөлүк китеп чыгаруу өнөрүндөгү көз көрбөгөн шумдук факт болсо да, ага жазылсак деген ынтызарлардын тең жарымынан көбү арманда калды. Алардын баарын алымсындырыш үчүн дегеле кагаз чак келчүдөй эмес. Мунун өзү улуу жазуучунун чыгармалары жүз жылдын ичинде аздыр-көптүр эскирип койбогонуна да таасын күбө эмеспи!

Чыгармалардын башка тилдерге которулганы жагынан да Толстой ушу кылымда алдыңкы катардан артка чегине элек. Айрым өлкөлөрдө, асыресе Японияда академиялык токсон томдугунун которулуп чыкканы да дүйнөлүк адабияттын тарыхындагы адаттан тышкары чыккан окуялардан…

Толстойдон айрым котормолор кыргызчада 30-жылдардын орто ченинен газета-журнал беттерине жарыяланып, мектеп хрестоматияларына кирип, өзүнчө китеп болуп чыга баштаган. Алардын дээрлик баары улуу жазуучунун жаш балдарга арналган чакан аңгемелери, жомоктору, тамсилдери болгон. Тактап айтсак, 1935-1940-жылдар аралыгында ошондой чыгармалардын алтоо өзүнчө китеп болуп чыккан: мындан тышкары «Балдар үчүн» жана «Тамсилдер» деген эки жыйнагы жарык көргөн; чоң чыгармаларынан «Хажимуратты» Мукай Элебаев казакчадан которуп бастырган. Биерде белгилеп өтчү нерсе: адегенде Толстойдун өтө жөнөкөй жазылган, ошондон улам которууга бир кыйла жеңил чыгармалары кыргызчалатылган; экинчиден, ал котормолордун көркөмдүк жагы анча бийик болгон эмес. Ал эми Мукай Элебаев «Хажимуратты» бир чети казакча жармач котормодон кыргызчалатса, бир чети өтө эле эркин которуп салган.

Лев Николаевичтин кыргызча чындап «сүйлөшү» айтылуу котормочу Сүйүнтбек Бектурсуновдун унутулбас ысмы менен байланыштуу. Ал көркөм котормо ишин өзүнүн бирден бир кесиби кылып, кыргыз китепкөйлөрүн дүйнөлүк жана орус адабиятынын мыкты үлгүлөрү менен тааныштырган. Бирок Лев Толстойду кыргызчалатуу анын өмүрлүк эң негиз ишине айланган. Анын котормосунда 1949—1955-жылдары «Согуш жана тынчтыктын» төрт тому, 1956-жылы «Пейилдин оңолушу» 1953-жылы улуу жазуучунун «Аңгемелер жана жомоктору», 1955-жылы «Кичинекей аңгемелер, жомоктор жана тамсилдери» жарык көргөн; 1959-жылы «Тандалган чыгармалар» деген жыйнакта «Бала чак» жана «Өспүрүм кез» повесттеринен главалар, «Севастополь декабрь айында», «Люцерн», «Поликушка», «Балдан кийин» аңгемелери, «Анна Каренинадан» үзүндүлөр жарыяланган. Толстойдун Сүйүнтбек таржымалаган айрым аңгемелери башка жыйнактарга кирип, журналдар бетине да чыккан.

Сүйүнтбек Бектурсунов орусча жана кыргызча жакшы билген. Анын кадыресе чоң художниктик касиети, тилдик кылдат интуициясы, дурус профессионалдык маданияты, ноюбас мээнеткечтиги бар болгон. Ушул сапаттары анын Толстойду которууда ийгиликке жетишин шарттаган. Албетте, Бектурсуновдун нукура чыгармачылык жеңиши — «Согуш жана тынчтык» котормосу. Бийик даражада өөрчүгөн орус тилинде даанышман жазуучу тарабынан жазылган татаал чыгарманы жаңы телчиккен адабий тилде кайра жаратуу ашкере кыйын болсо да, котормочу өз мойнуна илген оор озуйпаны ойдогудай десе болгудай деңгээлде аткарып, котормо өнөрүбүздө чоң эрдик жасаган. Оригиналдын жалпы мазмуну, идеялык байлыгы, образдуулугу, эмоциялык «дүрмөтү», атүгүл, стилдик өзгөчөлүктөрү кыргызчасында кадимкидей жакшы сакталган. Айрым чоң-кичине кемчилдиктерине карабастан, бул котормо жалпы жонунан чыныгы көркөм чыгарманын касиетине ээ.

С. Бектурсунов негизинен таржыма менен күн көргөн себептүү жаны тынбай көп которсо да, айрым жупуну мазмундуу китептерди түз эле машинисткага диктовка кылып, кээде чыгармачылык ишке ат үстүнөн мамиле жасаса да, Толстойду которууда бар мүмкүнчүлүгүн салып, жан-дилинен берилип, ак ниети менен олуттуу иштеген. Ошол себептен бул котормолор анын башка котормолорунан аттын кашкасындай айырмаланып турат. Деги Сүйүнтбек Бектурсунов улуу орус жазуучусунун негизги чыгармаларын кыргызчалатуу менен биздин котормо өнөрүбүздү нукура профессионалдык деңгээлге көтөрүү, көркөм сөз маданиятыбызды өөрчүтүү, тилибиздин туюнтуу мүмкүнчүлүктөрүн ачуу жана кеңейтүү жагынан эң чыгаан жазуучуларыбыздыкынан кем калышпаган иш кылган.

Л. Н. Толстойду кыргызча «сүйлөтүүдө» башкалардын да аздыр көптүр үлүшү бар. Асыресе, Тазабек Саманчин которгон «Анна Каренинанын» биринчи китеби 1959-жылы кыргызча жакшы чыккан. Канткен менен Саманчин жөндөмдүү адабиятчы, көркөм сөздүн кадырын билген жазуучу эле го. Ал эми 3. Мамытбеков которгон «Хаджимурат (1953; экинчи басылышы — 1973), Д. Кулбатыров менен Б. Курманкулов которгон «Бала чак», «Өспүрүм кез», «Боз улан курак» (1970) повесттери, К. Эшмамбетов, К. Абдыкеримов, Д. Черикчиев, А. Текинаев жана башкалар которгон аңгемелер тууралу маашырканмак тургай, жөн гана алымсынып сөз кылуу кыйын. Алар чыныгы көркөм котормо, адабияттын жандуу туундусу, кыргыз котормо өнөрүнүн кадыресе табылгасы боло албай, тек сабаттуу сөзмө сөз таржыманын деңгээлинде кала берген.

Арийне, Толстойдун далай чыгармасы али кыргызчалана элек, кыргызчалангандарынын кыйласы да кайрадан которула турган жөнү бар, атүгүл, Сүйүнтбек Бектурсуновдун котормолору да көп жагынан кайра редакцияланууга муктаж. Бирок бул иштерге өз алын билбей котормочулук кылган эргулдар жана көркөм сабаты начар редакторлор эмес, жазуучулук жөндөмү бар, эстетикалык табити тетик, көркөм сөзгө ызат менен караган кишилер тартылса абзел болор эле. Деги, адабий чыгарманы жазуучу которгонго, жазуучу рецензиялаганга, жазуучу редакторлогонго эмне жетсин.

Тилекке каршы, кыргыз жазуучуларынын кары-жаш дебей котормо ишине жолобойт, кол кабыш кылбайт, кайдыгер карайт. Ошондон улам бизде котормонун жалпы деңгээли өтө эле төмөн. Бул жагдай котормочулук майданга таланттуу жазуучулардын шымаланып киришин өктөм талап кылат. Эгер алар улуу жазуучулардын, асыресе Л. Н. Толстойдун чыгармаларын кыргызчалатууга активдүү катышса, чеберчилик жагынан табылбас сабак, адабий тажрыйба жагынан нускалуу таалим, чыгармачылык жагынан зор канимет алмак. Ошондо Лев Николаевичтин көп томдуу чыгармалар жыйнагын ойдогудай даражада чыгарып, кыргыз окурмандарын улуу жазуучунун кайталанбас көркөм дүйнөсү менен кененирээк да, тереңирээк да тааныштырууга айкын мүмкүнчүлүктөр ачылган болор эле.

1978—1981-жылдар

 

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован.

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.