Абдыкерим Муратов: Жоомарт Бөкөнбаев – романтик акын

Акын жөнүндөгү сөзүбүздү анын жары маркум Тенти Адышеванын эскерүүсүнөн алынган мындай деген сүйлөмдөр менен баштасак: «Каргашалуу 1944-жылдын күндөрүнүн биринде Жоомарт сценариясын жазышкан «Манастын уулу Семетей» аттуу кинофильмди тартууга байланыштуу Каркыраны көздөй бет алып, акыркы сапарына жөнөп жатып: — Мен эми эки-үч айсыз келбеймин. Силер камырабай жата бергиле. Көлдөн кайткан соң Москвага барып, кинонун сценариясын өткөрүп келемин да, ыр менен роман жазамын. Мына ошону бүтүргөндөн кийин,  келип силерди алып кетем  деди. Ал  ошондо араң   эле 34 жашка аяк баскан болучу… «Бири […]

Аман Токтогулов: Көркөм сөз милдети[I]

Кыргыз поэзиясынын форма жагынан болгон мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө беш-алты жыл бою жүргөн талаш-тартыштар да дымыгансып калды. Неси болсо да, бул талаш-тартышта: жаңыча мазмунга жаңыча форманын талап кылынышы, улуттук традициялардын арсеналынан жемиштүү пайдалануу, көркөм ой жүгүртүүнүн союздук жана дүйнөлүк бийиктиктерин ориентир кармоо сыяктуу бир катар маселелердин ортого коюлушу адабиятыбыз үчүн жаман болгон жок. Дегинкисинде, маселенин төркүнүн теориялык жактан негиздеп коюуда кыйла пайдасы болгону менен бир катар учурларда энергияны курулай зарптаган мындай полемикага алаксып олтурбай, чыгармачылыктын өз законуна жол берип, ошондон майнап чыгара […]

Рысбек Эшматов: Адабий түштөрдүн хронотоптук белгилери

Солдон оңго: адабиятчы Рысбек Эшматов, кинорежиссёр Актан Арым Кубат Түш өзүнө гана таандык мезгилдик-мейкиндик континуумунда жашайт. Демек, мезгилдик, мейкиндик категориялар менен каралууга эгедер көрүнүш. Ошого жараша түштүн дагы психикалык мезгилди, мейкиндикти уюштурар өзүнө гана таандык закондору менен механизмдери бар. Мисалы, психикалык нерселерди сүрөттүү кылып картиналарга айландыра иштеп чыгышы — символ, образ жаратуусу; автоматтык механизмге ээлиги — түштө жомоктогудай болуп бир нерсе экинчи бир нерсеге оңой эле айланып, кубулуп өтүп кете бере турганы; турмушта бири-бирине таптакыр дал келбеген нерселерди түш кыйыштырып, […]

Кадыркул Даутов: Айкын максат, айтаар сөз болсо[I]

Көркөм процесске улам жаңыдан кошулуп жаткан, же кошулууну максат кылган жаш күчтөргө өзгөчө милдет аткарууга туура келет. Муну бир аз чечмелебирээк айтсак, биринчиден алдыңкы муун өкүлдөрүнүн сабына кошулуу, алар менен бирге кадам таштап кеткенге жарагыдай болуу, экинчиден, ошолор жылдырып келаткан адабият жүгүн андан нары узартышып, жаңы чектерге жеткиришип, ага өз кошумчаңды кошуп, өз боёгуңду түшүр деген маанини билдирмек. Ал эми мындай оор жүктү моюбай көтөрүшүп, алдыңкылардын жолун туура багытта улап кетүү жаштардын эстетикалык-көркөм жана интеллектуалдык даярдыгына, жалпы адабий билимине, тутунган […]

Абдыкадыр Садыков: Граждандык мазмундуу поэзия үчүн[I]

Кыргыз Эл акыны Сүйүнбай Эралиевдин ысмы жалпы журтчулукка маалим. Анын көп чыгармалары орус жана чет тилдерине которулган. Кийинки 20 жыл ичинде анын поэзиясы тууралуу республикалык жана союздук басма сөз беттеринде такай сөз болуп келе жатат. Бул аралыкта ал тирмейип изденүү, түйшүктөнүүнү баштан кечирди, ошого жараша окуучуларынан жылуу сөз укту, бүткүл дүйнөгө таралган 6 томдуу «Көп улуттуу совет адабиятынын тарыхынын» 5-томунда С.Эралиевдин ыр-поэмаларына жогору баа берилди. Оозго алынып, даражасы көтөрүлүп жаткан акындын коом алдындагы жооптуулугу да жогорулайт, анын, Ч.Айтматов айткандай «элге […]

Нурзат Казакова: «Уйкаштарын миң экчеп сынагыла»

Поэзия – көркөм адабияттын башка түрлөрүнө салыштырмалуу жандуу, образдуу, “оперативдүү” өнүккөн көркөм сөз искусствосу. Коом жана адам, тарыхый окуялар, түрдүү кырдаалдар катаал акындык көз караш, сарказм, ирония, философиялык ой жүгүртүүлөр менен чагылдырылып, немис акыны Гётенин “жерден жарака кетсе, ал акындын жүрөгү аркылуу өтөт” таамай сөзүн тастыктап келет. Эгер кыргыз поэзия жанрынын тарыхына кайрыла турган болсок, анда профессионалдуу кыргыз адабиятынын карлыгачтары аталган К.Тыныстанов, А.Токомбаев, Ж.Турусбеков, Ж.Бөкөнбаев, А.Осмонов, А.Токтомушев ж.б. акындардын салттуу жолун улап С.Эралиев, С.Жусуев, М.Абылкасымова, Н.Жүндүбаева, Б.Сарногоев, Т.Кожомбердиев, Ж.Мамытов, А.Өмүрканов, […]

Шаршенбек Үмөталиев: Лирика тууралуу ой жүгүрткөндө…[I]

Лирикалык чыгармалар кайсы элдин адабиятында гана болбосун (мейли оозеки, мейли жазуу жүзүндөгү) негизги орундардын бирин алып келген. Өзүнүн чыгышы жагынан лирика адабияттын алиппеси өңдөнөт. Адабияттын ар кайсы түрү өзүнүн эң алгачкы демин лирикадан алган. Сөз өнөрү төрөлгөндө лирика кошо төрөлгөн. Лирика – сөз искусствосунун бел баласы, прозанын, драматургиянын, көркөм адабияттын жана башка ондогон түрлөрүнүн уюткусу лирика болуп эсептелет. Лирикага жуурулушпаган, аздыр-көптүр лириканын отуна чалдыкпаган көркөм адабияттын чыгармасы жок десек да болот. Кара сөз менен жазылган чыгармаларда болобу, же драмалык мүнөздөгү […]

Каныбек Эдилбаев: Чалгын ачкан көк жээктер[1]

Адатта, жаңы адабият менен искусствонун көз жарышы үчүн бүткүл дүйнөнү солкулдаткан социалдык-тарыхый төңкөрүштүн болушу зарыл эмеспи. Жыйырманчы кылымдын башталышын айбаттуу доош менен коштогон мындай төңкөрүш — Улуу Октябрь Социалисттик Революциясы болду. Революция тарыхтын демейки жүрүш багытын кескин өзгөрттү, коомдун өсүп-өнүгүш мазмунун, социалдык-саясий түзүлүшүн түп-тамырынан бери жаңыртып, жаңы негизге көчүрдү. Туш тараптан кысымга алынып, социалдык-экономикалык жана рухий күнкорлуктун айынан тарыхтагы аты өчүп, биротоло жоюлуп кетүүнүн кандуу босогосуна баш багып турган элдердин элдиги сакталып калды, алар революциянын кубаттуу шарапаты менен жаңы дүйнөгө […]

Аман Токтогулов: Граждандуулуктун оту[I]

Биздин учурда гражданчыл поэзия керек. Курулай ант, убада берүүнүн, жалган патетиканын, кур дүрмөт декларациянын поэзиясы эмес, чыныгы оптимисттик, патриоттук, улуу гражданин Маяковскийдин салтын уланткан поэзия керек. Эгерде, Ата-журтум, туура тапсаң, Кармалбас эмгегимден сага жаксам. Ишенсең, уят кылбайт деп ойлосоң, Ийниме улам албан милдет таксаң. Эгерде максатымдан бир аз сылтып, Баратсам милдетимди кокус унтуп, Тапшырма, иш тапшырбай күйгүз мени, Тапканда кызматымдан кылдай кынтык. Ушуга окшогон, чыныгы гражданчыл ырдын суррогаттары азыр «ортосаар поэзиянын» жээгинен аша чаап жаткан кез. Мыдай ырларды жаш талапкерлерден […]

Салижан Жигитов: «Эне» поэмасынын тегерегинде

Жусуп Турусбеков Тарыхый көз караш менен караганда, Жусуп Турусбеков кыргыз адабиятынын өнүгүш тарыхындагы аномальный поэтикалык фигура катары көрүнүшү мүмкүн, анткени отузунчу жылдардын биринчи жарымындагы жаңыдан торолгон кыргыз адабиятынын фонунда анын поэзиясы өз алдынчалыгы, салыштырмалуу бийик даражадагы профессионалдык деңгээли, айкын жаңычылдык белгилери менен кашкайып кескин бөлүнүп турат. Муну баарыдан мурун кыраакы байкап, басма сөз бетинде биринчи жолу айткан, сыягы, Аалы Токомбаев болду окшойт. «Жусуптун чыгармачылык жолу өзүнчөлүгү бар, бөтөнчөрөөк десек болот,— деп жазган ал «Биздин Жусуп” деген эскермесинде. — Анткени анын […]

Аман Токтогулов: Азыркы поэзиябыздын айрым маселелери[1]

Акындарга берилген үч суроо — акындардын арасында болсун, адабиятчы, сынчылардын арасында болсун, ал тургай катардагы ыр окуучуларга чейин тез эле жандуу реакция туудуруп, газета бетиндеги олуттуу дискуссияга айланып чыга келди. Талкуу азыркы күндөгү кыргыз поэзиясынын абалы, анын проблемалары, мазмун менен форманын, традиция менен новаторлуктук диалектикасы, алардын өнүгүш закон ченемдүүлүктөрү, ж.б. маселелер жөнүндө кененирээк ой жүгүртүүгө, пикир алмашууга шарт түзүп берди. Бирок, берилген жооптордун бардыгында эле тегиз теориялык жактан терең даярдык, калыс объективдүүлүк сезиле берген жок. Мунун өзү түшүнүктүү — бул […]

Илимий анализ: Эгемендүүлүк мезгилиндеги манасчылык өнөр

Кыргыз элин башка улуттардан айырмалап турган жана глобализация мезгилинде өздүк аң-сезимин сактап, элдин эл болуп темир казыктай кармалып турушуна манасчылык өнөр түзмө-түз таасирин тийгизбей койбойт. Элдин тарыхы менен маданияты жана өнөрү тамырлаш болуп турганда, өнөрүнүн өзөктүү мааниси жоголсо, маданиятына жана элдин келечегине зыянын тийгизет. Ошондуктан кыргыз элинин ар тармактуу өнөр ээлеринин кош колдоп, аларга талантынын өнүгүшүнө жана ачылышына чоң жардам берүү кажет. Айрыкча кыргыздын байтүп маданиятын, кылымдарда калыптанган фальсафий дүйнө көрүмүн, жаратылыш таануусун, этика-эстетикалык баалуулуктарын жана кайталангыс каганат башкаруу системасын […]

Кадыркул Даутов: Таалимчи акын[1]

Чейрек кылымга аяк басып калды. Кыргыз поэзиясында Алыкул Осмоновдун арааны аябай катуу жүрүп турган убак. Биз, ошондо жаңыдан адабиятка кызыга баштаган, мектеп партасынан чыгып-чыга элек жаштар, акындын ырлары менен ал жөнүндө жазылгандарды, өзгөчө Ш.Үмөталиевдин эмоциялуу макалаларын тим эле жата калып окучубуз. Акыйкатта да сынчы өз маалында Алыкул Осмоновдун атын кыргыз журтчулугуна жакшы пропагандалап, өзү да ошол аркылуу кыйла популярдуу болуп кеткен экен. Экинчи жагынан, А.Осмоновдун поэтикалык мектебинен таалим алып, анын манерасына салып же ага окшоштуруп жазган жаш акындар бизге эң […]

Осмонакун Ибраимов: Коогалуу жылдар жана согуштан кийинки кыргыз поэзиясы

Эскертүү: КРУИАнын Ч.Айтматов атындагы Тил жана адабият институту тарабынандаярдалган “Классикалык изилдөөлөр” аттуу китептен алынды. Совет адабиятынын тарыхый өнүгүшүнө партиялык жетекчиликтин тийгизген таасири күчтүү болгону баарыбызга маалым. Ырас, кийинки убактарда «жетекчилик» деген сөз бара-бара башкача туюнтмалар, мисалы, «диктат», «көзөмөл», «кийлигишүү» ж.б. менен алмаштырыла баштады. Кайра куруу саясатынын касиети бул чөйрөгө да түздөн-түз таасирин тийгизип, бул же тигил термин же туюнтма түгүл, нечен жылдардан бери баарыбызга жадыбалдай жат болуп калган теориялык аныктамалар, кыйшаюусуз жетекчиликке алынып келген илимий постулаттар, концепциялар кайра каралчудай, ал гана […]