Абдыкадыр Садыков: Граждандык мазмундуу поэзия үчүн[I]

Кыргыз Эл акыны Сүйүнбай Эралиевдин ысмы жалпы журтчулукка маалим. Анын көп чыгармалары орус жана чет тилдерине которулган. Кийинки 20 жыл ичинде анын поэзиясы тууралуу республикалык жана союздук басма сөз беттеринде такай сөз болуп келе жатат. Бул аралыкта ал тирмейип изденүү, түйшүктөнүүнү баштан кечирди, ошого жараша окуучуларынан жылуу сөз укту, бүткүл дүйнөгө таралган 6 томдуу «Көп улуттуу совет адабиятынын тарыхынын» 5-томунда С.Эралиевдин ыр-поэмаларына жогору баа берилди. Оозго алынып, даражасы көтөрүлүп жаткан акындын коом алдындагы жооптуулугу да жогорулайт, анын, Ч.Айтматов айткандай «элге […]

Нурзат Казакова: «Уйкаштарын миң экчеп сынагыла»

Поэзия – көркөм адабияттын башка түрлөрүнө салыштырмалуу жандуу, образдуу, “оперативдүү” өнүккөн көркөм сөз искусствосу. Коом жана адам, тарыхый окуялар, түрдүү кырдаалдар катаал акындык көз караш, сарказм, ирония, философиялык ой жүгүртүүлөр менен чагылдырылып, немис акыны Гётенин “жерден жарака кетсе, ал акындын жүрөгү аркылуу өтөт” таамай сөзүн тастыктап келет. Эгер кыргыз поэзия жанрынын тарыхына кайрыла турган болсок, анда профессионалдуу кыргыз адабиятынын карлыгачтары аталган К.Тыныстанов, А.Токомбаев, Ж.Турусбеков, Ж.Бөкөнбаев, А.Осмонов, А.Токтомушев ж.б. акындардын салттуу жолун улап С.Эралиев, С.Жусуев, М.Абылкасымова, Н.Жүндүбаева, Б.Сарногоев, Т.Кожомбердиев, Ж.Мамытов, А.Өмүрканов, […]

Шаршенбек Үмөталиев: Лирика тууралуу ой жүгүрткөндө…[I]

Лирикалык чыгармалар кайсы элдин адабиятында гана болбосун (мейли оозеки, мейли жазуу жүзүндөгү) негизги орундардын бирин алып келген. Өзүнүн чыгышы жагынан лирика адабияттын алиппеси өңдөнөт. Адабияттын ар кайсы түрү өзүнүн эң алгачкы демин лирикадан алган. Сөз өнөрү төрөлгөндө лирика кошо төрөлгөн. Лирика – сөз искусствосунун бел баласы, прозанын, драматургиянын, көркөм адабияттын жана башка ондогон түрлөрүнүн уюткусу лирика болуп эсептелет. Лирикага жуурулушпаган, аздыр-көптүр лириканын отуна чалдыкпаган көркөм адабияттын чыгармасы жок десек да болот. Кара сөз менен жазылган чыгармаларда болобу, же драмалык мүнөздөгү […]

Каныбек Эдилбаев: Чалгын ачкан көк жээктер[1]

Адатта, жаңы адабият менен искусствонун көз жарышы үчүн бүткүл дүйнөнү солкулдаткан социалдык-тарыхый төңкөрүштүн болушу зарыл эмеспи. Жыйырманчы кылымдын башталышын айбаттуу доош менен коштогон мындай төңкөрүш — Улуу Октябрь Социалисттик Революциясы болду. Революция тарыхтын демейки жүрүш багытын кескин өзгөрттү, коомдун өсүп-өнүгүш мазмунун, социалдык-саясий түзүлүшүн түп-тамырынан бери жаңыртып, жаңы негизге көчүрдү. Туш тараптан кысымга алынып, социалдык-экономикалык жана рухий күнкорлуктун айынан тарыхтагы аты өчүп, биротоло жоюлуп кетүүнүн кандуу босогосуна баш багып турган элдердин элдиги сакталып калды, алар революциянын кубаттуу шарапаты менен жаңы дүйнөгө […]

Аман Токтогулов: Граждандуулуктун оту[I]

Биздин учурда гражданчыл поэзия керек. Курулай ант, убада берүүнүн, жалган патетиканын, кур дүрмөт декларациянын поэзиясы эмес, чыныгы оптимисттик, патриоттук, улуу гражданин Маяковскийдин салтын уланткан поэзия керек. Эгерде, Ата-журтум, туура тапсаң, Кармалбас эмгегимден сага жаксам. Ишенсең, уят кылбайт деп ойлосоң, Ийниме улам албан милдет таксаң. Эгерде максатымдан бир аз сылтып, Баратсам милдетимди кокус унтуп, Тапшырма, иш тапшырбай күйгүз мени, Тапканда кызматымдан кылдай кынтык. Ушуга окшогон, чыныгы гражданчыл ырдын суррогаттары азыр «ортосаар поэзиянын» жээгинен аша чаап жаткан кез. Мыдай ырларды жаш талапкерлерден […]

Салижан Жигитов: «Эне» поэмасынын тегерегинде

Жусуп Турусбеков Тарыхый көз караш менен караганда, Жусуп Турусбеков кыргыз адабиятынын өнүгүш тарыхындагы аномальный поэтикалык фигура катары көрүнүшү мүмкүн, анткени отузунчу жылдардын биринчи жарымындагы жаңыдан торолгон кыргыз адабиятынын фонунда анын поэзиясы өз алдынчалыгы, салыштырмалуу бийик даражадагы профессионалдык деңгээли, айкын жаңычылдык белгилери менен кашкайып кескин бөлүнүп турат. Муну баарыдан мурун кыраакы байкап, басма сөз бетинде биринчи жолу айткан, сыягы, Аалы Токомбаев болду окшойт. «Жусуптун чыгармачылык жолу өзүнчөлүгү бар, бөтөнчөрөөк десек болот,— деп жазган ал «Биздин Жусуп” деген эскермесинде. — Анткени анын […]

Аман Токтогулов: Азыркы поэзиябыздын айрым маселелери[1]

Акындарга берилген үч суроо — акындардын арасында болсун, адабиятчы, сынчылардын арасында болсун, ал тургай катардагы ыр окуучуларга чейин тез эле жандуу реакция туудуруп, газета бетиндеги олуттуу дискуссияга айланып чыга келди. Талкуу азыркы күндөгү кыргыз поэзиясынын абалы, анын проблемалары, мазмун менен форманын, традиция менен новаторлуктук диалектикасы, алардын өнүгүш закон ченемдүүлүктөрү, ж.б. маселелер жөнүндө кененирээк ой жүгүртүүгө, пикир алмашууга шарт түзүп берди. Бирок, берилген жооптордун бардыгында эле тегиз теориялык жактан терең даярдык, калыс объективдүүлүк сезиле берген жок. Мунун өзү түшүнүктүү — бул […]

Илимий анализ: Эгемендүүлүк мезгилиндеги манасчылык өнөр

Кыргыз элин башка улуттардан айырмалап турган жана глобализация мезгилинде өздүк аң-сезимин сактап, элдин эл болуп темир казыктай кармалып турушуна манасчылык өнөр түзмө-түз таасирин тийгизбей койбойт. Элдин тарыхы менен маданияты жана өнөрү тамырлаш болуп турганда, өнөрүнүн өзөктүү мааниси жоголсо, маданиятына жана элдин келечегине зыянын тийгизет. Ошондуктан кыргыз элинин ар тармактуу өнөр ээлеринин кош колдоп, аларга талантынын өнүгүшүнө жана ачылышына чоң жардам берүү кажет. Айрыкча кыргыздын байтүп маданиятын, кылымдарда калыптанган фальсафий дүйнө көрүмүн, жаратылыш таануусун, этика-эстетикалык баалуулуктарын жана кайталангыс каганат башкаруу системасын […]

Кадыркул Даутов: Таалимчи акын[1]

Чейрек кылымга аяк басып калды. Кыргыз поэзиясында Алыкул Осмоновдун арааны аябай катуу жүрүп турган убак. Биз, ошондо жаңыдан адабиятка кызыга баштаган, мектеп партасынан чыгып-чыга элек жаштар, акындын ырлары менен ал жөнүндө жазылгандарды, өзгөчө Ш.Үмөталиевдин эмоциялуу макалаларын тим эле жата калып окучубуз. Акыйкатта да сынчы өз маалында Алыкул Осмоновдун атын кыргыз журтчулугуна жакшы пропагандалап, өзү да ошол аркылуу кыйла популярдуу болуп кеткен экен. Экинчи жагынан, А.Осмоновдун поэтикалык мектебинен таалим алып, анын манерасына салып же ага окшоштуруп жазган жаш акындар бизге эң […]

Осмонакун Ибраимов: Коогалуу жылдар жана согуштан кийинки кыргыз поэзиясы

Эскертүү: КРУИАнын Ч.Айтматов атындагы Тил жана адабият институту тарабынандаярдалган “Классикалык изилдөөлөр” аттуу китептен алынды. Совет адабиятынын тарыхый өнүгүшүнө партиялык жетекчиликтин тийгизген таасири күчтүү болгону баарыбызга маалым. Ырас, кийинки убактарда «жетекчилик» деген сөз бара-бара башкача туюнтмалар, мисалы, «диктат», «көзөмөл», «кийлигишүү» ж.б. менен алмаштырыла баштады. Кайра куруу саясатынын касиети бул чөйрөгө да түздөн-түз таасирин тийгизип, бул же тигил термин же туюнтма түгүл, нечен жылдардан бери баарыбызга жадыбалдай жат болуп калган теориялык аныктамалар, кыйшаюусуз жетекчиликке алынып келген илимий постулаттар, концепциялар кайра каралчудай, ал гана […]

Теңдик Аскаров: Поэтикалык эстафета[1]

Эскертүү: КРУИАнын Ч.Айтматов атындагы Тил жана адабият институту тарабынандаяр далган “Классикалык изилдөөлөр” аттуу китептен алынган бул макала айрым кыскартуулар менен берилди. … Өз кезегинде улуттук искусствонун чеберлери Москванын жана Ленинграддын театрларында, концерттик жайларында чыгармачылык отчет берип келишти. Кыргыз адабиятынын бардык жанрларында жана түрлөрүндө кеңири сөз кылууга татыктуу чыгармалар пайда болду. Бул жагынан айрыкча роман жанрындагы жетишилген ийгиликтер кубандырбай койбойт. Кыргыз романынын текчеси көрүнүктүү романист Сыдыкбековдун «Зайыптар», К.Баялиновдун «Боордоштор», Н.Байтемировдун «Тарых эстелиги», Т.Касымбековдун «Сынган кылыч», У.Абдукаимовдун «Майдан», С.Өмүрбаевдин «Телегей», М.Абдукаримовдун «Жаңырык» […]

Камбаралы Бобулов: Жаркын талант[I]

Бүгүн биз кыргыз калкынын арасына өзгөчө кеңири тараган, ал турмак ооздон-оозго көчүп, легенда болуп кеткен, Куйручук менен Шаршендей жалпы элдик сүйүүгө татыктуу болгон табийгаттын жумуру талантынын туулган күнүнүн элүү жылдыгын салтанаттуу белгилеп олтурабыз. Ал жумуру таланттын аты — Мидин. Мидин деген сөздү ар бир кыргыз өзгөчө сыймыктануу, кубануу менен айтат. Кыргызстандын кайсы бурчуна барбайлы жаш-карыдан «Мидин айткандай», «Мидин күлдүргөндөй», «Мидин мыскылдагандай» деген эскерүүлөрдү угабыз. Чынында эле Мидиндин чукугандай таамай айткан учкул, куйкум сөздөрү унутулбай элибиздин көкүрөгүндө, элибиздин жүрөгүндө сакталып жүрөт… […]

Качкынбай Артыкбаев: Куйкум сөздүн чебери[1]

Райкан! Бул ысымды укпаган, билбеген кыргыз аз чыгар. Кимде-ким концерт, радио угууга, театр көрүүгө ышкыбоз болсо, ал Райкандын куйкум сөздүү ырларын, жүрөк термелткен термелерин, күлкү менен мыскылга жык толгон интермедияларын эстебей койбойт. Чыгарманы эстөө анын авторун эстөө дегендикке жатат. Ал эми көңүлгө уюп, сезимге орноп, эстен кетпей калган чыгарманы чыныгы таланттар гана жарата алат. Маркум Райкан Шүкүрбеков мына ошондой нукура элдик таланттардан болгон. *      *      * Таланттуу сатирик акын, драматург жана чебер котормочу Райкан Шүкүрбеков 1913-жылы Талас өрөөнүндөгү Ак-Чий деген жерде […]

Абдыкадыр Садыков: Ырдап да, сындап да…[I]

Ар бир акындын интеллектуалдык дүйнөсү, көркөм табити, жалпы маданий деңгээли ал жазган чыгармаларда чагылып турары жалпыга маалым. Эгер акын адабият теориясы менен тарыхын жакшы билип, дүйнөлүк маданий кенчтен кабардар болсо, ага жаратылыш тартуулаган талант, шык айкалышса, жүрөктөн чыгып жүрөккө жеткен чыныгы поэзия жаралары бышык. Антпегенде жөн эле жазыш керек болгон үчүн жазылган ырлар эч кандай чеке жылытпасы белгилүү. «Ыр да ырбы, жалыны жок жазылган» дейт Э.Ибраев. Анын сыңарындай поэзия ар кимдин эрмеги эмес. Ал жан азыгы, жан-дүйнөнүн күзгүсү. Өмүрүн арнап, […]