Конкурска: Азыркы кыргыз поэзиясында кандай жаңылык бар?

№15 Кыргыз поэзия жанры — проза жана драмага караганда абдан активдүү, тематикалык жана формалык жактан көп түрдүү, адамзаттын жашоосун, сезимдерин, аруу тилек-каалоолорун чагылдыруу жагынан эң эле алдыда өнүгүп келе жаткан түр. Мыкты өкүлдөрү төкмө жана жазгыч акындардан тартып, профессионалдуулукка жетишкен К.Тыныстанов, А.Токомбаев, А.Осмонов, Ж.Мамытов, Т.Кожомбердиев, О.Султанов, С.Акматбекова ж.б. ысымдары менен толукталып келе жаткан азыркы кыргыз поэзиясында кандай жаңылык бар? Улуу көчтүн жолун улагандар барбы, кимдер китептерин жарыялап, кимдер адабий процесске аралашып жатат? Чыныгы ыр жолун тандагандарбы же акчалууларбы, мактаанчаактарбы же […]

Чаң жолдон чоң жолго чыккан Раевдин Пусу каарманы

Султан Раевдин “Пусу” аңгемесинде курч социалдык проблема көркөм иликтөөгө алынган. Чыгарманын сюжеттик курулушу шаардагы кызын көргөнү барган айылдык атанын көргөн-билгендери айтып түгөткүс узун жомокко айланышына негизделген. Султан Раевдин адабиятка келиши 1980-жылдарга туура келет. Кыргыз улуттук университетинин журналистика факультетин аяктагандан кийин ал бир топ жылдар бою басма сөз тармагында иштеди. Алгачкы кара сөз чыгармаларын гезит түйшүгү менен алектенип жүргөн кезинде жарыялады. Кийин жооптуу кызматтарга дайындалган соң деле чыгармачылыктан кол үзбөй, ири эпикалык жанрдагы чыгармаларын тартуулады. Бул ыңгайда анын “Жанжаза” менен “Топон” […]

Аким Кожоев: Жомок – адамзаттын рухий бешиги

Студенттик күндөрдө Бейшебай Усубалиевдин аңгемелери менен алгач таанышканымда кудум Чеховду окуп жаткандай тамшанып да, таң калып да окуганым эсимде. Албетте, азыркы Бейшебай Усубалиев – Чехов эмес, ал учурдагы кыргыз адабиятында өз орду бар, стили, жазуу манерасы, көркөм каражаттарды колдонуу ыкмасы башкалардан айырмаланган улуттук чоң сүрөткер. Мен Бейшебай агайдын кайсы чыгармасы болбосун зор ынтаа менен окуйм, улам кийинки чыгармасынан бир жаңылык ачам, буга чейин тааныш эмес жаңы дүйнөгө, ой-сезимдердин, элес-түшүнүктөрдүн жаңы ааламына туш болом. Рухтун алпы Чыңгыз Айтматов: «Улуу жазуучулардын китептери […]

Чоюн Өмүралиев: Кырк жыл кийин…

Эмесе, оболу азыркы биздин кыргыз акын жазуучулары, сынчылары түшүнгөн дегеле «көркөм дөөлөт» деген эмине, ушуга келеличи. Бул биринчиден, сизге окшоп жалаӊ ыр жана аӊгеме жазгандан башкага баш оорутпай (балким, билбей!) бир ыргактуу гана кыдыӊдап жашап келаткандардын жашынып алган ыңгайлуу коргону эмеспи? Экинчиден, ошол «көркөм дөөлөт» деген түшүнүгүңөрдүн өзү бир жактуу, чектелүү. Анткени «көркөм дөөлөт» деп, мисалы поэзия, прозада, сиздер ыр, поэма, новелла, повесть, роман өӊдүү, д.у.с. негизинен батыш, орус руханий континенттери өздөштүргөн, жетишкен форма-мазмундарды гана тааныйсыздар, макулдайсыздар. Анын ичинде да, […]

Конкурска: Айтматов жана өзбек прозасы

Сюжеттик, образдык, стилдик байланыштар жана адабий чыгармачылык таасирлер №14 Дүйнөлүк адабияттын талашсыз классикасына айланып, тарыхта аты калган У.Шекспир, А.С.Пушкин, Л.Н.Толстой, Ф.Достоевский, А.П.Чехов, Э.Хемунгуэй, А.Шолохов сыяктуу жазуучулар бүтүндөй бир доордун, бир элдин же бир жазуучунун чыгармачылыгына тийгизген таасирлери тууралуу миңдеген эмгектер жаралган жана жарала бермекчи. Мезгил өткөн сайын алардын катарына Ч.Айтматовдун да ысымы кошулууда. Албетте, жазуучунун өзбек, же казак, же азербейжан, же дагы башка адабияттарга тийгизген таасири, анын башка улуттук адабияттар менен байланыштары көптөгөн адистер узак жылдар отуруп алып изилдөөчү тема. […]

Калык ИБРАИМОВ: Султан Раевдин Адам-Аалам модели жана жан жазасы

(Идея, модель, образ) Мезгил биз үчүн ар кандай жомок-мифтерди, аңыз-уламыштарды, тарых-таржымалдарды, икая-идеяларды, окуя-окууларды муундан-муунга сактап, саралуу мурас катары калтырды. Алардын айрымдары адамга жарык маанай тартууласа, кай бирлери кайгыртып, кабыргаңды кайыштырат. Ошолорду окуп, адам затынын азыркы жашоо жагдайы менен салыштырган сайын: “Тарых дайыма кайталанат, абал трагедия түрүндө, анан фарс шекилинде”,- деген сөздүн эскирбес чындык экенине эрксизден ишенесиң. Көрсө, муун алмашкан сайын өткөндөрдүн сабактары унутулуп, улам кийинки урпак мурункулардын жашоо тажрыйбасын кайра баштан жаңыртып кайталай берет тура. Эмне дейсиң, Кудай жашоо-турмушту, адам […]

ХХ кылымдагы кыргыз прозасы менен поэзиясы боюнча студенттерден дөөлөттүк аспектте анкета өткөрүү натыйжалары

Бүгүнкү күндө ХХ кылымдагы кыргыз адабиятын, анын ичинде кыргыз прозасы менен поэзиясын, таза илимий негизде дөөлөттүк изилдөөдөн өткөрүү маселеси өтө курч турат. Анткени, ХХ кылымда кыргыз элинин ичинен акын-жазуучулукка талаптанган инсандар оголе көп чыкты, алар жазган прозалык жана поэтикалык чыгармалар да кыйла арбын. Мунун себеби, бүгүн канча тилдешсе дагы, советтик бийликтин маданиятка чоӊ камкордук көрүүсүндө жатат. Албетте, совет доорундагы жана андан кийинки, жалпы эле ХХ кылым ичиндеги кыргыз профессионал адабиятынын миӊ сандаган туундуларынын баары көркөм дөөлөттүк наркка-кунга ээ боло бербеси […]

Гүлзада СТАНАЛИЕВА: Айтматовдун “Саманчынын жолу” повестинде  пейзаждын аткарган функциясы

Көркөм чыгармадагы пейзаж, анын  чыгармадагы орду, образдарды ачып берүүдө, чыгарманын идеялык концепциясын иштеп чыгууда анын көтөргөн жүгү тууралуу адабиятчы М.Борбугулов өзүнүн “Адабият теориясы” деген окуу китебинде мындай түшүндүрмө берет: “Ар кандай көркөм чыгармада сүрөттөлгөн табияттын көрүнүштөрү пейзаж (франк. – өлкө, чөлкөм) деп аталат; ал жазуучунун стилине жана чыгармачылык усулуна жараша ар кандай милдет аткарат. Табият сүрөттөрү чыгарманын идеялык-эстетикалык мазмунун ачууга кызмат кылат, ал чыгармада сүрөттөлүп жаткан окуяга, каармандын ички дүйнөсүнө, маанайына, жалпы атмосферага шайкеш келип, контраст түзүшү мүмкүн.” (Борбугулов: 1996, […]

Мигранттардын ырларында “жол” концепти: Гургубаеванын “алыстагы ак жарык” ыр жыйнагынын мисалында

 АННОТАЦИЯ Кыргызстан эгемендик алган 1990-жылдардан баштап чет өлкөлөргө иш издеп чыгып кеткен мигранттардын саны жыл санап көбөйүп келет. Кыргыз мигранттары учурда Россияда, Казакстанда, Түркияда, Түштүк Кореяда жана башка өлкөлөрдө иштешет. Бирок мигранттардын негизги агымы Россия мамлекетине туура келет. Россияда жашап иштеген мигранттардын арасында ыр, кара сөз түрүндөгү чыгармаларды жазып, жарыялагандары аз эмес. Айрымдарынын аттары Кыргызстанга таанымал болуп, чыгармачылыктын үстүндө үзүрлүү иштеп келатканын да көрүүгө болот. Алардын чыгармаларында негизинен мигранттардын тагдыр-турмушу, көргөн кыйынчылыктары, тагдыр тарткысы, көздөн учкан ата журттун кадыры, өмүрдүн […]

Конкурска: Өзүңдү ойлосоң өч алба, келечегиңди ойлосоң, кек сактаба!

№13 Маданияттын калыптануусунан улам искусство, этика, эстетика сыяктуу эле адабият деген түшүнүктүн келип чыгышы маалым. Адабият айдыңында адамдын ой жүгүртүүсү башкы орунду ээлейт. Баарыга белгилүү болгондой,  айрыкча,  адамдын жан дүйнөсүнө басым жасалат. Чыгармадагы каармандардын жан дүйнөсүнүн тазалыгы же анын адеп-ыйманы кайсы гана жанрда болбосун тазалыгына, боорукерлигине, сабырдуу жана кечиримдүү болууга багыт берет. Бул коомдун өнүгүшүндө эң маанилүү фактор болуп берет. Мына ушунун бардыгы келечек ээлерине, өсүп келе жаткан жаштарыбызга багытталып турганы бекеринен эмес. Айрыкча, кыргыз элинин эгемендик күнгө ээ болгон […]

Гүлзада СТАНАЛИЕВА: Батыш менен чыгыш адабиятын ширелештирген Мурза Гапаров

Мурза Гапаров – кыргыз адабиятында бөтөнчө стили бар жазуучу. Аны көп окуп, аз жазган деп айтышат. Мунун чындыгы бар. Мурза Гапаров чын эле батыш адабияты менен чыгыш адабиятынын синтезинен өзүн жараткан, ошонусу менен башкалардан кескин түрдө өзгөчөлөнүп, өз стилин таба алган жазуучу. Табиятынан сезимтал Мурза Гапаров батыш жана америкалык улуу сүрөткерлер Кафка менен Хемингуэйди, Фолкнер менен Маркести казып окуган. Ал эми чыгыш адабиятынан жапон адабияты менен кытай адабиятына өтө жакын болгон. Адабиятчылар анын жапон адабиятынын өкүлү, Нобель сыйлыгынын лауреаты Ясунари […]

1916-жылдагы тарыхый окуяга жаңыча көз караш: «Мисмилдирик» романы

1916-жылдагы тарыхый окуя кыргыз адабиятында тереңдетиле иштелген темалардын бири десек жаңылбайбыз. Айрыкча, прозада аталган тема ар тараптуу көркөм иликтөөгө алынып, тарыхый процесстин ар бир этабында түрдүү аспекттен көркөм чечмеленип келгендиги кызыгуу туудурат. Кыргыз адабиятынын жаралуу жана калыптануу мезгилинде, т.а. 20-40-жылдардагы көркөм чыгармаларда аталган тарыхый окуя жеке адам тагдырын сүрөттөө аркылуу чагылдырылган болсо, адабиятыбыздын күрдөөлдүү өнүгүүсүнө туура келген 70-90-жылдар аралыгында жазылган чыгармаларда тарыхый окуянын социалдык, нравалык-философиялык жактан көркөм чечмеленип берилгенин көрөбүз. Аталган окуяга кайрылган тарыхый чыгармалар эгемендик мезгилинде гана жазылды. Алсак, […]

Конкурска: Айтматовдун “Жамийла” повести: тарыхый – адабий экскурс

№12 Чыңгыз Айтматовдун адабий Олимпке карай жолу анын “Жамийла” повестинен башталганы коомчулуктун эсинде. Бир караганда шыдыр кеткенсиген ошол жолдо илгери үмүт жаш автор ийгилик эйфориясы менен бирге, кордолуу ызасын тартканын элдин билгени бар, билбегени бар. Мындай жагдайга, сыягы, Ч.Айтматовдун “Обон” деген аталышта кыргызча жазылган, бирок эч жерге басыла элек белгисиз повести “Жамийла” деп аталып, 1958-жылы орус тилинде, Союз кезиндеги эң авторитеттүү “Новый мир” журналынын №8 санына жарыяланып кеткени себеп болду көрүнөт. Мындай жоромол повесттин тегерегиндеги окуянын андан ары өнүгүшүнөн улам […]

Жолдош ТУРДУБАЕВ: Сүрөткер болуш оңойбу?

Атын атаса, куту сүйүнөт дегендей, Боз Торгой адабий ысымын жакшы тандаптыр. Албетте, атына заты төп келгенге чейин далай изденип, чыгармачылыктын ысыгына күйүп, суугуна тоңушу, пир туткан чоң акындарынын таасир чөйрөсүнөн суурулуп чыгышы, өзүнүн кайталангыс стилин тапканга чейинки үйрөнчүк баскычтан да өтүшү керек. Бирок дээринен ыр дүйнөсүнө жакын экендиги ыргагы менен ички лирикалык мазмуну шайкеш чыккан саптарынан эмитен эле байкалат. «Сүрөткер» («художник») деп кыл калеми менен боёкторду колдонуп пейзаж, портрет ж.б. тарткан адамдарды эле эмес, көркөм өнөрдүн (искусствонун) башка чөйрөлөрүндө: кино […]