Калыс Кенжебаев: «Ыр башаттын» ыры бүтпөсүн

Кыргыз адабиятынын ташы өйдө кулап турган убагы Кыргызстандын Советтер Союзунун курамындагы алтымышынчы жылдар экени талашсыз анык. Азыркы убактагы калктын ат үстүнөн мамиле кылганынан улам адабияттын ыңырчагы ыйлап турабы же башка себеби барбы – ал башка суроо. Айтайын дегеним, кээ бир жоромолдорго караганда кыйынчылык, дал ошол согуш, жакырчылык элге эргүү берген дешет. Албетте, согуш темасына кыргыз жазма адабиятына Ч.Айтматовду, дагы далай дөө-шааларды тартуулабадыбы? Анткен менен согушту да жөндөп колдоно албаган жазмачы сөрөйлөр да жок эмес. Бирок кеп алар жөнүндө эмес. Согушту […]

Жамийланын жамалы же көркөм текстти талдоонун жаңы тажрыйбасы

Адамдын маданияттуулугу окуган китептеринин эмес, түшүнгөн китептеринин саны менен өлчөнөт. Арон Брудный, кыргызстандык философ («Түшүнүү илими» китебинен[1]). Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын жетик түшүнгөн кыргыздар өтө аз – көпчүлүгү аны дүңгүрөгөн атак-даңкы аркылуу гана тааныйт. Кеңешбек Асаналиев, сынчы, адабиятчы. Чыңгыз Айтматовдун «Жамийла» повестин атактуу жазуучу Луи Арагон французчага которуп, «Махабат жөнүндөгү эң ажайып баян» деп, дүйнөлүк адабият мейкиндигине алып чыккандан берки бул чыгарма тууралуу эң кызыктуу, оригиналдуу талдоолордун бирин белгилүү публицист Эсенбай Нурушев сунуштады. Ал арапча уңгулуу ысымы «жамалдуу», «сулуу», «сүйкүмдүү» дегенди […]

Конкурска: Мурза Гапаровдон Кавабатага, Кавабатадан Дзэнге

№17 Мурза Гапаровду тамшанып окубаган кыргыз окурманы дегеле жоктур деп ойлойм. Себеби, анын өзгөчө сезимталдык менен сүрөттөгөн турмуш көрүнүштөрү окуган адамдын жан дүйнөсүн башкача бир арууланууга жетелеп, табышмактуу ааламга баш бактырып, гөзөл бир дүйнөнү ачып эс-акылды деӊдароо кылат. Мындай деӊдароо эстетикалык таасирдин өзү эмей эмне?.. Ошентип, эстетикалык сыйкырга байланып-багынып калган окурман чын-чынына келгенде, тили бал, дүйнөсү купуя жазуучу Мурза Гапаровдун чыгармаларынын маани-маӊызын, адабияттын тили менен айтканда, көркөм идеясын деле жакшы аӊдап-түшүнө албай калышы мүмкүн. Анын себеби, Гапаровдун түрдүү дүйнөлүк адабияттын […]

Гүлзада Станалиева: «Ак кемеге» Франкфурт мектеби аркылуу саресеп

«Ак кеме» повести – салттуу баалуулуктардын, тээ атамзамандан бери түптөлүп келген элдик философиянын тамыры небак үзүлгөн, татаал тарыхый кырдаал-шартка дуушар болгон ХХ кылымдагы «кичинекей адамдын» жан дүйнө чаңырыгы. Ч.Айтматовдун чыгармачылык эволюциясында ХХ кылымдагы жалпы адамзаттык көйгөйлөрдүн түйүнүн көркөм-философиялык иликтөөгө багыт алуу дал ушул «Ак кеме» повестинен башталат десек болот. Себеби, бул повестте коюлган проблема, көркөм-философиялык чечмелөөгө алынган ХХ кылымдын нравалык-этикалык катастрофасы, руханий дүйнө кептелген кризистик оор абал жазуучунун кийинки чыгармаларында улам тереңдетилип улантылып олтурат. Алсак, жазуучу «Кылым карытар бир күн», […]

Абдыкерим Муратов: Бүгүнкү аңгемелер жөнүндө адабий сын

Соңку жыйырма-жыйырма беш жылда кыргыз адабиятында өзүнүн китебин өзү чыгарган авторлордун гана жазгандары анча-мынча окурмандарга жеткени болбосо дээрлик жазуучуларга мамлекеттик камкордук көрүлбөй, кимдин эмне болуп жатканы менен эч кимдин иши болбой калган. Анан эле акыркы бир аз жыл кээ бир жазып жүргөндөр демөөрчүлөрдүн эсебинен, же туугандарынан насыя алып бирин-серин китептерин чыгара баштады. Бул китептердин көбүнө кирген аңгемелер да советтик доордо жазылгандар, көптөн бери сандыкта сакталып келгендер, демек аларды азыркы адабият катары кароого да толук мүмкүн эмес. Ошондой авторлордун кээ бирлеринин […]

Искендер Жумабаев: Аман Токтогуловдун чыгармачылык портрети

Аман Токтогуловдун чыгармачылык мурасы көлөмү жагынан анчалык чоң эмес, бирок жанры боюнча ар кыл. Өзүнүн көзү тирүүсүндө калемгер адабий сын макалалардан куралган бир жыйнак жана көркөм чыгармаларынын эки чакан топтому жарыяланган экен. Мындан сырткары, бир нече чыгарманы кыргыз тилине которуптур. Ошондон улам, жазуучулар жөнүндөгү библиографиялык справочникте калемгер акын, котормочу жана сынчы деп мүнөздөлүп жүрөт. Балким анын чыгармачылыгына мындай аныктама берилишинде өзүнчө жүйө бардыр. Бирок калеминен жаралган оригиналдуу (көркөм котормолорунан башка) чыгармаларынын адабият тарыхында ээлеген ордун, маанисин таразалай келсек, биздин оюбузча […]

Эсенбай Нурушев: Жаңы ойломдун оролу

“Акындардын арзуусу: эростон эсхатологияга” аттуу адабий-философиялык эсслерден үзүндү. Азыркы замандын жанараакта айтылган шумурай шумдуктарын укканда барбы, астапыр алдалап жакаңды кармап, анан бу турмушта акындар бар экенин эстей калып, ошого шүгүрчүлүк келтирип, тобо деп кетесиң. Сүйүүнү ошолор даңктап ырдап, ошонусу менен адамзатка өз насилин эскертип, эсине келтирип дегендей, аны сезим-туюм дегенден таптакыр тукулжурап калган робот-машинеге айланып кетүүдөн сактап, жалган деп аталган бу жарыкчылыктын асылдыгы менен сулуулугун, бүткүл кереметин жанарын жайната алдыга жайып, ажайып кылып көрсөтүп турат. Дегеле поэзия дегендин өзү, Дантенин […]

Гүлзада Станалиева: Өлүм аркылуу өмүр маӊызын ачкан чыгарма

Ч.Айтматовдун «Деңиз бойлой жорткон ала дөбөт» повести терең философиялык чыгарма. Повестте төрт (үч эркектин жана бир кичине баланын) кишинин улуу деңизге балык ууга чыгышы жана табияттын катаал кырсыгына туш болушу адамдын өмүр сүрүүсүнүн маанисин, нравалык тандоо процессинин маңызын, өлүмгө болгон мамилени иликтөө үчүн трагедиялык жүйөө болуп берген. Жазуучуга калемдеши Владимир Санги айтып берген нивх элинин уламышы повестте ушул маселелердин тегерегинде ой жүгүртүүгө негиз берет. Чыгармада жай турмуштан суурулуп, деңизден олжолуу кайтабыз деген илгери үмүт менен чыккан мергенчилердин биринин да капарына […]

«Өлгөндөн калган адабият»: Уучу куру эмес улуттук поэзия (конкурска)

№16 Доорлор алмашып, коомдогу материалдык жана материалдык эмес баалуулуктар ала сапырыкка туш болгон акыркы 27 жылдын аралыгында Чыңгыз Айматов баштаган адабият алптарын берген улуттук адабият унутта калганын субъективдүү жана объективдүү жагдайлар менен түшүндүрсө жана мыйзам ченемдүү көрүнүш катары бааласа болор эле. Бирок акын-жазуучуларды качан гана алардын көзү дүйнөдөн өткөндө эстеп, адабият жана маданият ишмерлерин акыркы сапарга узаткан «похоронное бюрого» айланып калган Маданият министрлигинин жана маданият министрлеринин ишмердигин кандайдыр бир жүйөөлүү себеп жана жагдай менен түшүндүрүү кыйын. Маданият министрлигин адабият тууралуу […]

Болотбек Таштаналиев: «Антистандарттагы» алты «кумалак»: Поэзия — порнография эмес

Акыркы жылдарда Интернет желесиндеги социалдык түйүндөр таасирдүү күчкө айланып, коомдук аң-сезимдин көңүлүн өзүнө бурган, коомдук ой-пикир жараткан да социалдык кубулушка айланып баратат. Мына ошол социалдык түйүндөрдүн колдонуучуларынын арасында жазуучу-драматург С.Раевдин айрым ырларын социалдык түйүндөргө жүктөп: «Пай-пай, Султан палвандын ырларын түшүнүү үчүн бир кылым керек окшойт» деп, ары тамшанып, ары баш чайкап, комментарий жазгандар арбын. Антип комментарий бергендердин аты-жөнү тааныштарынын айрымдары адабияттын күңгөй-тескейин түшүнгөндөр болсо, колуна жаңыдан калем кармаган ыр ышкыбоздору да аз эмес. Жазуучу-драматург Султан Раевдин минтип акын катары өз […]

Үмүт Култаева: Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларында ЭНЕЛИКтин көркөм концепциясы

Энелик – тирүүлүктүн чен-өлчөмүн шарттап турган улуу био-социологиялык жана нравалык руханий баалуулук. Жашоонун учугун улап турган  өзгөчө категория катары энелик  генетика, биология, психология, педагогика, философия, социология сыяктуу бир нече илимдин  объектиси. Көркөм адабиятта көбүнесе энеликтин нравалык баалуулугу иликтөөгө алынат. Адамзаттын баалуу бул феномени Ч.Айтматовдун чыгармаларында  аӊдоого алынышы бир нече илимге таандык мыйзам-ченемдерди камтыйт. Анткени жазуучунун чыгармаларында «жаратуунун туу чокусу –  адамды» (Ч.Айтматов)   төрөп өстүргөн Толгонай Энеден баштап, маңкуртка айланган уулунун колунан ок жеген Найман Эненин ак жоолугу башынан шыпырылып баратканда, […]

Бекташ Шамшиев: Капастан чыгуунун кыйындыгы

Нурайым Шаршенбаеванын атын уга электе жашыруун конкурска түшкөн аңгемесин  окуган жайым бар. Ошол жашырын сынакта Нурайымдын аңгемеси көп чыгармалардын ичинен тандалып, башкы сыйлыктардын бирине илинген. Кийин китебин, мезгилдүү басма сөзгө, арасында социалдык тармак аркылуу жайылган чыгармаларын окудум. Сөз башында эле баса белгилей кетчү нерсе, Нурайым Шаршенбаеванын адабиятка жасаган олуттуу мамилеси көңүлдү өзүнө бурат.  Тиричиликтин ыбырсыган түйшүгүнө басырылып калбай, чыгармачылыкка чын дилден берилип, такай изденүүдө келатат. Калемгерликке кызыккан жаш адам үчүн ушунун өзу деле чоң олжо. Кандайынан келгенде да, улут адабиятыбыздын […]

Людмила Молдалиева: «Ыр. Песнь Чынгызу»

«Ыр. Песнь Чынгызу» — само название дает понять,  что впервые на кыргызской сцене сложена торжественная  песнь, ода творчеству великого писателя. И исполнили  эту песнь — Государственный национальный русский  театр драмы имени Ч.Айтматова и режиссер из Италии Андреа Бенальо.   Перефразируя К.С.Станиславского  можно сказать,   что   здесь «Айтматов, увиденный и рассказанный итальянцем». По жанру спектакль определен как перфоменс-тоже новый  для нас жанр, хотя он уже широко известен  в Европе  и Америке. Перфоменс – форма современного искусства в которой произведение составляют действия художника или […]

Конкурска: Азыркы кыргыз поэзиясында кандай жаңылык бар?

№15 Кыргыз поэзия жанры — проза жана драмага караганда абдан активдүү, тематикалык жана формалык жактан көп түрдүү, адамзаттын жашоосун, сезимдерин, аруу тилек-каалоолорун чагылдыруу жагынан эң эле алдыда өнүгүп келе жаткан түр. Мыкты өкүлдөрү төкмө жана жазгыч акындардан тартып, профессионалдуулукка жетишкен К.Тыныстанов, А.Токомбаев, А.Осмонов, Ж.Мамытов, Т.Кожомбердиев, О.Султанов, С.Акматбекова ж.б. ысымдары менен толукталып келе жаткан азыркы кыргыз поэзиясында кандай жаңылык бар? Улуу көчтүн жолун улагандар барбы, кимдер китептерин жарыялап, кимдер адабий процесске аралашып жатат? Чыныгы ыр жолун тандагандарбы же акчалууларбы, мактаанчаактарбы же […]