Көкүрөгү караңгы шордууларга тулпарды тааныткан Толубай

Райкан Шүкүрбеков окурмандарга таланттуу драматург, таасын акын, сатирик катары көбүрөк белгилүү. Көп кырдуу талант бир топ аңгемелерди да жазган. Алардан деле жазуучунун башкалардан өзгөчө стилин, кыскалык менен таамайлыкты таба алабыз. Асманга серпилген арман Жазуучу «Толубай сынчы» баянын Өмүраалы аттуу кишиден укканын, ал элге белгилүү сөзмөр, чечен адам болгонун эскерген. Айтылуу сынчы тууралуу аңыз кеп Алыкул Осмоновдун поэмасында, кийин Кубатбек Жусубалиевдин аңгемесинде көркөм сыпатталып, жалпыга белгилүү сюжетке айланды. Белгилүү чыгармаларга чейин Толубай сынчы тууралуу аңыз кепти биринчилерден болуп Райкан Шүкүрбеков көркөм […]

Москвада жылдызы жанган акын

“Мен бүгүн”- акын Азамат Омоштун (Төкөрөв) өз окурмандарына тартуулаган жаңы поэтикалык жыйнагынын аталышы. Китепке ат кооздук үчүн тандалбайт, ичинде айтылчу ой уюткусуна ачкыч болсун деп тандалат. “Мен бүгүн” деген куну шаңшуурдай эки сөз “Мен бүгүн киммин?”, “Кайдамын?”, “Эмне кылып жүрөм?”, “Жастыкташ жубайым кайда?”, “Аталап тиземе отуруп, мойнунан жыттаткан балдарым бүгүн кайда?” — деген сыяктуу куюндаган суроолорду жаратат. Мындай кара тумандай чети оюлбаган суроолорду мансабына мас, бейсанаа, кара кекиртек жетекчи сөрөйлөр өзүнө бербесе, бербегендир. А көр турмуштун айынан башка өлкөлөргө жумуш […]

Мидиндин байпакка катылган чындыгы

 «Гений качан болбосун өзүнө көңүл бурдура берет». Клод Адриан ГЕЛЬВЕЦИЙ Өз заманын келекелей билген кеменгер талант Кээде таңгаласың Мидинге. Башын тобокелчилдикке байлап койгон калемгер болгонбу ал? Болбосо өз заманында “Баалуу байпак” аттуу сатиралык аңгемесин жазат беле? Аталган аңгемесиндеги көркөм туюнтмалар аркылуу коммунизмди карай өнүгүү жолундабыз деген союздун социалдык турмушун келекелей турган бул чыгармасында ал баалуу байпак аркылуу эмне айткысы келген? Тек гана окурманды күлдүрүш үчүнбү? Жок… Тескерисинче, адабий аллегория аркылуу ал коммунизмди карай дүркүрөп өнүгүп баратабыз деген бүтүндөй сестеманы кебез […]

Ясунари Кавабата же дагы бир жолу котормодогу жоопкерсиздик жөнүндө

Ар бир адабият күйөрманы үчүн бир жакшы китеп окуп чыгып, өзү үчүн дагы бир чоң жазуучуну ачуу, анын мыкты деген чыгармалары менен көзмө-көз таанышуу ар бир жолкусунда айтып бүтүрө алгыс жаңылык, ар бир жолкусунда рухий дүйнөнүн тымызын салтанаты, очор-бачар майрамы. Чоң жазуучу менен кездешүү, анын улуулугун, кайталангыстыгын өз акыл-эсиң, интеллектиң менен баамдап, өз көзүң менен ынануу, сөздүн тике маанисинде — окуя, а айрым учурда андан да маанилүүрөөк… Тилекке каршы, күндөлүк практикада мындай парадокстар да кездеше калат: ал түгүл гений жазуучунун […]

Эсенбай НУРУШЕВ: Бектуруш Салгаманинин акындык өзгөчөлүктөрү

Азыр акындар көп, ошолордон Бектуруш эмнеси менен айрымаланат жана өзгөчөлөнөт? Баарыдан мурда Бектурушту синестетик акын десек болот. Нейрофизиологияда синестезия деген түшүнүк бар, ал сырт дүйнөнү кабылдоонун өзгөчө бир ыкмасын билдирет, аны аралаш кабылдоо (смешанное восприятие) дешет. Мындайда ар кандай кубулуш же көрүнүш, буюм, зат кошумча касиеттерге ээ болот. Эралиев “ак жыттар” деген эпитет колдонгондо жыттын да түсү болот беле деп элдин көбү чалкасынан кеткен. Бул дал ушул синестезиянын мисалы. Калифорния университетинин профессору Шон Дэй музыканы, кайрыкты ак, көк, сары ж.б. […]

Осмонакун ИБРАИМОВ: Хемингуэй жана биз

Кээ бир түшүнүктөрдү күндөлүк турмушта көп эле колдонсок да, анын тереңде катылып, бирок барып-келип бир гана кашкайган нокотко такалган адепки, түпкү маанисине анча маани бербеген учурларыбыз көп болот. Маселен, «спорт» деген сөз азыркы учурда коомдук, интернационалдык резонансы кең түшүнүк болгону менен, акыры келип барабар мүмкүнчүлүктөргө таянып өз ара күч сынашуу, дене-тарбиясын өстүрүү дегенди түшүндүрөт эмеспи. Ошол сыңары «жазуучу», «сүрөткер» деген сөз да көп кырдуу синоним-ассоциациялык маанилеринен тышкары тикелей, өзгөрбөс өзгөчөлүгү, коомдук милдети бар бир түшүнүккө келип такалат. Башкаларды айтпайлы, бирок […]

Рысбек Эшматов: Адабий түштөрдүн сюжеттик, композициялык кызматы

Эпикалык чыгармалардын аягы бир жактуу бүтпөйт — ага көп жактуу көрүнүш мүнөздүү. Анткени чыгарманын финалы анын көркөм дүйнөсүн түзүп турган көптөгөн системалуу элементтердин биринен (мисалы, композициянын компоненти болгон пейзаждык сүрөттөөдөн, окуяны жайынча айтып өткөн автордук баяндоодон, эпизоддук көрүнүштөн, фабуланын чегинен тыш турган эпилогдук формадан ж. б.) туруп, аякталышы мүмкүн. Кээде чыгарманын финалына түштөр да туура келип калган учурлар арбын эле кездешет. Андай мезгилде чыгарма адабий түштөрдү сүрөттөө менен чегине чыгарылат. Азыноолак аңгемелери менен адабий журтчулукка таанымал болгон Орозбек Айтымбетовдун «Акыркы […]

Касым Каимовдун чыгармачылыгы боюнча Салижан Жигитовдун баасы

Олжолуу чыгармачылык сапар Азыркы мезгилдеги белгилүү жазуучу Касым Каимов элүүнчү жылдардын башында туңгуч аңгемелери менен көзгө көрүндү. Ал айрым жазуучулардай адегенде там-туң калем шилтеп, анан бара-бара тыңып кеткен жок, тек адабият майданына көп буйдалбай жана чайналбай шыдыр кирери менен дароо оозго алына баштады. Маселен, анын «Начальниктин кабагы», «Теке сүзгөндө», «Бөтөлкөдөгү киши» сыяктуу аңгемелери жарыяланары менен адабий чөйрөдө «дүңк» этип, окурмандар арасында зор ынтызарлык туудурган. Буга мен өзүм — ошо кездеги жөнөкөй адабият ышкыбозу — керт башым менен кепил боло алам. […]

«Кейибей тур кулунуңа, Ата-Журт!»

Акындык тагдыр ар кимге эле таажысын буюрбайт. Дүйнөлүк адабияттын корифейлери, эл аралык таанымга ээ болгон таланттуулар  гана эмес, улуттук адабияттын  казынасын толтурууга салым кошкон өзүбүздүн акын-жазуучулардын өмүр тагдыры да   алтын таажыга жетсем деген арзуу менен өткөнү жашыруун эмес. Ошол өңүттөн караганда,  кайсы акын канча жашка чыкты, кайсы курагында сыйлык, наамга ээ болду  дегендин өзү калпыстык. Том-том ырлары мезгилдин сыноосуна туруштук бербей, кумга сиңген суудай жок болуп кеткен  чыгармалар канча да, төрт сап ырынын багы ачылган, тирүүлүктүн ырдала жүрчү чөнтөк китепчесине  […]

Үмүт Култаева: Азыркы доор үнү Мамазаированын «Аймаран» романында

Эгемендик алып келген эркиндик менен бирге өзгөргөн доордун коомдук-саясый, экономикалык, нравалык кризиси улуттук адабияттын көркөм аянтында жаңы горизонтту табигый түрдө көрсөтүп, көркөм сөз өнөрүндө жаңы темалардын жаралышы табигый көрүнүш го. Жаңы доорду чагылдырган адабият – жаңы доор адабияты атала баштады. Бул багытта биздин улуттук адабиятта болуп жаткан өзгөрүүлөр боюнча жазуучу, аналитик адабиятчылардын бири М.Апышовдун “Жаңы доор жана жаңылануу зарылдыгы” аттуу макаласы 2008-жылы жарык көргөнүнө карабастан, бул олуттуу тема боюнча оңдуу сөз уланган жок. А бирок бир системадан экинчи системага өткөн […]

Бекташ Шамшиев: «Көпкөн жигиттин» тагдыры

Асанбек Стамовдун “Көпкөн жигит” аттуу аңгемеси 1976-жылы жазылып, алгач “Кыргызстан маданияты” жумалыгында жарыяланган. Аңгемеде турмуштун капыс соккусуна кабылган жигиттин арман—күйүтү, айтпай—дебей келип алган мүшкүлдөн кантип кутулганы көрсөтүлгөн. Ынтымактуу жашап жаткан үй-бүлөнүн ойдо жок жерден ыдырап кетиши, ага себепкер болгон окуялар чыгармада турмуштук ыктуу деталдар аркылуу ишенимдүү баяндалат. Отун жарчу, суу апкелчү Асанбек Стамовдун калеминен чыккан көркөм туундулардын эң кыскасы, бирок көркөм мазмуну, формасы жагынан бар тарабы келишкен нукура туундусу, чебер устанын колунан чыккандай таасир калтырчу керемет чыгармасы ушул. Аңгемедеги ар […]

Рысбек Эшматов: Айтматовдун ааламы адабиятчынын көз карашында

(Биринчи макала) “Аттиң ай, бир чоң килем соксом ээ дейм, / Бир четин мүлдө кыргыз көтөрө алгыс…” – деп, кезинде Алыкул акын тилегин айтып,  ниет кылгандай; Калык Ибраимов андай купуя ойлорун акын сындуу шардана билгизип, жарыя кылбаганы менен; адабият таануу илими менен адабий сынында ат көтөрө алгыс зор эмгек жаратып келаткан мээнеткеч инсан – кыргыз журтчулугуна, кыргыз адабий чөйрөсүнө аттын кашкасындай таанымал, белгилүү илимпоз. Көз жоосун алып-кумарланткан өтө кооз, өтө чебер бүткөрүлгөн алтын, күмүш зер буюмдарды кылдаттык менен чегелеп узанган […]

Эсенбай Нурушев: Апанганын дүйнөсү

“Акындардын арзуусу: эростон эсхатологияга” аттуу адабий-философиялык эсселерден. Индустардын мифологиясында сүйүүнүн бир кудайы Апанга деп аталат экен. Апанга – “эч кандай дене мүчөлөрү жок жан”, азыркыча айтканда, анатомиясыз  тын дегенди билдирет. Сүйүүдө да сырткы форма, турпат-тулку болбойт. Ал формасыз тейде жашайт. Апанганын бир жаасы, беш жебеси болот. Ар бир жебе ар башка гүлдөн жасалат, ошол жебе адамга тийгенде беш түрдүү сезимге салып, керемет сулуулуктун толкунун пайда кылат да, андан бир укмуш беш дүйнө жаралат (Шри Шри Рави Шанкардын лекциясынан; Френсис Готье. […]

Искендер Жумабаев: Тенти Адышеванын тагдыры жана чыгармачылыгы

Акын-жазуучулардын көркөм чыгармачылыкка келиш жолдору эң эле көп түрдүү. Т. Адышеванын биографиясы ушул акыйкатты дагы бир мертебе тастыктап турган шекилдүү. Болочок акындын атасы Жунушбай «Манастан» тартып макал-лакаптарга чейинки кыргыз фольклорун жакшы билген. Үй-бүлөдөгү жалгыз кыз Тенти ар дайым атасын ээрчип, анын айткандарын көп уккан, бир тобун жатка билип алган. Албетте, мунун өзү кичинекей кыздын көркөм аң-сезиминин калыптанышында маанилүү роль ойногондугу талашсыз. Бирок Тенти бала чагында да, эс тарткандан кийин деле көркөм чыгармачылык менен шугулданууну көздөгөн эмес экен. Акындын «Кылы үзүлгөн […]