Салижан Жигитов: Бир лирикалык цикл

Кыргыз акындары алгачкы учурларда өздөрүнүн ички дүйнөсүнө тереңдеп кирбей, кайталанбас жекече сезимдерин таназар албай, ар кандай психологиялык абалдарын поэтикалык сөз менен фиксация кылбай, сырдаштык лирикасын көп жазбай келишкен. Мунун объективдүү жана субъективдүү себептери бар эле. Бир чети алар ал темалардан атайлап оолакташкан, анткени а кездеги коомдук жагдай алардан бүтүндөй саясий-агитациялык жана граждандык-публицистикалык ырларды талап кылган, анын үстүнө айыгышкан тап күрөшү жүрүп жатканда өздөрүнүн жекече сезимдерин алдыга чыгаруу аларга аябай ыңгайсыз да сезилген. Экинчи жактан, өздөрүнүн ички дүйнөсүн ойдогудай аңдап-билишке алар […]

Санарбек Карымшаков: Стамов «жортуулга» чыкканда[1]…

Кыргыз эл жазуучусу А.Стамовдун «Жортуул» китеби тарыхый темада жазылган повесттерден куралып, роман деп аталып, бир өзөктүү, тарыхый окуялуу сюжеттерге негизделгендиктен жана кызыктуу, көркөмдүүлүгү бийик деңгээлде жазылгандыктан, бир дем менен окулат. Мурда лирикалуу повесттердин чебери катары таанылган автор бул сапар талантынын башкача бир кудурети менен көрүндү — элибиздин тарыхынын мерчемдүү учурларын көркөм талдоого алып, ойчул даанышман катары өткөндүн көйгөйлүү проблемаларын бүгүнкү күндүн да чалкеш турпатына айкалыштыра алгандыгы жазуучулук чеберчилигинин жаңы баскычка көтөрүлгөндүгүнүн ачык далили. Китепти окуганда жөн эле санжыра окуп жаткансып […]

Аскар Медетов: Адам табиятын терең изилдеген жазуучу

Кыргыздын белгилүү жазуучусу Бейшенбай Усубалиевдин «Кемпир» деп аталган повестинин каарманы ижара издеп жүргөн студент бир кемпир-чалдын үйүндө туруп калат. “Булардын бүтпөгөн кандай балакет чыры бар экенин билбейм, адамдын көңүлү, бала, сүйүү жана башка ушул сыяктуу сөздөрдү айтып кыжылдаша беришет. Көңүл, бала, сүйүү дегендердин эмне кереги бар экендигин билбейм ал кургурларга. Кемпир болсо эки күндүн биринде мас… Андан да урушканда жаман сөздөрдү айтат дейсиң, жети өмүрүң жерге кирет” деп кейип-кепчийт мурда-кийин мындайды көрбөгөн студент. Бул чакан повестинде автор ошол жетимишинчи жылдардагы […]

Үсөн Касыбеков: Фольклорго жаңыча мамиле же көркөм ойлоодогу көнүмүштөр[1]

Конкрет сөзгө киришерден оболу адабий көркөм ой жүгүртүүнүн азыркы учуру үчүн илимий—теориялык, адабий—практикалык жагынан эриш—аркак, өз ара тутумдаша келген төмөнкү үч жагдайга кыскача токтоло кетүүнүн жөнү бар. Кыргыз адабий илими менен сынынын өнүгүү жолунда элдик оозеки чыгарма менен жазма адабияттын ортосундагы тарыхый-көркөм карым-катыш проблемасы борбордук орунда туруп келгендиги жалпыбызга маалым. Асыресе, задисинде кыйла татаал, аяр диалектикалык мамилени талап эткен бул маселеге болгон көз караштар, тилекке каршы, бир беткей эки уюлга ажырап, кез-кези менен элдешпес кызуу кандүу талаш-тартыш жосунун алып, айрым […]

Абдыкерим Муратов: Сезимди селт эттирген «Үка»

Мамат Сабыров жаңы чыккан «Үка» аттуу китебинде мурдагы китептериндеги стилдик өзүнчөлүгүн улантып, традициялык индивидуалдуулугун андан ары тереңдетет. Буга чейин адегенде «Жол», андан соң «Балалыктын теректери», “Дублер палван”, “Арзыкан”, “Акыркы сапар” деген жыйнактары удаалаш чыгып, кыргыз прозасына кызыктуу бир автор келгендигин көрсөткөн. «Үка» “чү” дегенде эле тарыхый ретроспекция менен башталып, биз буга чейин «Басмачылар» деп атаган темага башкача өңүттөн көз чаптырат. Ырас, советтик адабият жана көркөм өнөр өткөн кылымдын 18-жылдарынан башталган жана жыйырма жылга жакын созулган большевиктерге жана кызылдарга каршы жергиликтүүлөрдүн, […]

Абдил Шерматов: Үмүт

Көк деңизде, туманданган көк жайык Агарат бир аппак жалгыз жел кайык. М.Лермонтовдон И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин Мамлекеттик тил жана маданият институтунун III курсунун студенти,  ат-башылык  Элмирбек кызы  Айдинанын «Жарыгым» аттуу алгачкы жыйнагын («Жарыгым». Ырлар.-Б.:2018-ж) окуп, бул акын кыз жөнүндө жазам деп оозуман чыгып кетти эле. Көк желкелеген көр тириликтин айынан кол бошобой, бир топ убакыт өтүп кетти. Убакыттын өткөнүнөн деле зыян болбоптур. Бул аралыкта анын ырларын кайталап окуп, айрым бир ойлорумду тактап алдым, айрымдарынан баш тарттым. Кандай деген күндө […]

Бейшебай Усубалиев: Бешик, же дил акыны

ЭССЕ Азыркыларды билбейм, биз баарыбыз эле бешикте чоңойдук. Андыктан биздин үнүбүз чыкканда, апабыз чуркап келип, колун бешикке тийгизер замат, ушуну эле күтүп жаткансып тып басылган чыгарбыз, анан акырын жай терметип киргенде, магдырап уйкуга кеткендирбиз. Азыр мен ушинтип элестетем. Бирок рух бешигимди жакшы эле билем. Ал кичинекей кезимде  бирде көзүмдү бакырайтып, бирде коркконумдан бүрүшүп уккан жомокторум, кийин өзүнчө эле бир ажайып дүйнөгө ээрчитип кеткен окуган китептерим эле. Ошол рух бешигимдин  бири Гүлсайра эженин чыгармалары болчу, мен анын рух бешигине канча жашымдан […]

Советбек Байгазиев: Оморчулук — турмуштук көрүнүш[1]

Т.Сыдыкбековдун «Тоо балдары» деген романы сынчылар, окуучулар тарабынан жылуу кабыл алынды, ар түрдүү пикирлер айтылды. Бирок Омор акенин образына эч ким кеңири токтолбоду. Жазуучулар союзунун пленумдарында кээ бирөөлөр Омор акени биздин турмуштун чыныгы тиби эмес, автордун фантазиясы гана деп жемелешти. Чынында, дайыма коомдук типтер талаш-тартыш чыгарат. Убагында көп адамдар коомдук типтердин социалдык маанисин терең түшүнө алышпайт, көп маселелер менен чатыштырып жиберишет. Ошондой эле Омор аке жөнүндө түрдүү ой-пикирлер айтылып жүрүшү жаман жөрөлгө эмес. Келечекте Омор аке жөнүндө көп сынчылар пикир […]

Кеңешбек Асаналиев: Сөз өнөрүнүн «ак чыйыры»[1]

Улуттук адабияттын байышы, көркөм-эстетикалык өркүндөө кантсе да ар бир индивидуалдуу чыгармачылыкка тыгыз байланыштуу. Жекече чыгармачылык канчалык кызыктуу, канчалык оригиналдуу болсо, жалпы адабий процесске анын кошкон үлүшү да алыстан даана көрүнүп, караандуу келет. Азыркы учурдагы кыргыз прозасынын идеялык — тематикалык, жанрдык тынымсыз изденүүсүндө, көркөмдүк кругозорунун кеңейишинде ар бир автордун өзүнө гана тиешелүү «көтөргөн жүгү» бар экени талашсыз. Мына ошондой кийинки мезгилде активдүү изденип, чыгармачылыктын «азаптуу» жолунда бараткан жазуучуларыбыздын бири — Касым Каимов. Анда элүүнчү жылдардын башы. «Теке сүзгөндө», «Бөтөлкөдөгү киши», «Начальниктин […]

Көкүрөгү караңгы шордууларга тулпарды тааныткан Толубай

Райкан Шүкүрбеков окурмандарга таланттуу драматург, таасын акын, сатирик катары көбүрөк белгилүү. Көп кырдуу талант бир топ аңгемелерди да жазган. Алардан деле жазуучунун башкалардан өзгөчө стилин, кыскалык менен таамайлыкты таба алабыз. Асманга серпилген арман Жазуучу «Толубай сынчы» баянын Өмүраалы аттуу кишиден укканын, ал элге белгилүү сөзмөр, чечен адам болгонун эскерген. Айтылуу сынчы тууралуу аңыз кеп Алыкул Осмоновдун поэмасында, кийин Кубатбек Жусубалиевдин аңгемесинде көркөм сыпатталып, жалпыга белгилүү сюжетке айланды. Белгилүү чыгармаларга чейин Толубай сынчы тууралуу аңыз кепти биринчилерден болуп Райкан Шүкүрбеков көркөм […]

Москвада жылдызы жанган акын

“Мен бүгүн”- акын Азамат Омоштун (Төкөрөв) өз окурмандарына тартуулаган жаңы поэтикалык жыйнагынын аталышы. Китепке ат кооздук үчүн тандалбайт, ичинде айтылчу ой уюткусуна ачкыч болсун деп тандалат. “Мен бүгүн” деген куну шаңшуурдай эки сөз “Мен бүгүн киммин?”, “Кайдамын?”, “Эмне кылып жүрөм?”, “Жастыкташ жубайым кайда?”, “Аталап тиземе отуруп, мойнунан жыттаткан балдарым бүгүн кайда?” — деген сыяктуу куюндаган суроолорду жаратат. Мындай кара тумандай чети оюлбаган суроолорду мансабына мас, бейсанаа, кара кекиртек жетекчи сөрөйлөр өзүнө бербесе, бербегендир. А көр турмуштун айынан башка өлкөлөргө жумуш […]

Мидиндин байпакка катылган чындыгы

 «Гений качан болбосун өзүнө көңүл бурдура берет». Клод Адриан ГЕЛЬВЕЦИЙ Өз заманын келекелей билген кеменгер талант Кээде таңгаласың Мидинге. Башын тобокелчилдикке байлап койгон калемгер болгонбу ал? Болбосо өз заманында “Баалуу байпак” аттуу сатиралык аңгемесин жазат беле? Аталган аңгемесиндеги көркөм туюнтмалар аркылуу коммунизмди карай өнүгүү жолундабыз деген союздун социалдык турмушун келекелей турган бул чыгармасында ал баалуу байпак аркылуу эмне айткысы келген? Тек гана окурманды күлдүрүш үчүнбү? Жок… Тескерисинче, адабий аллегория аркылуу ал коммунизмди карай дүркүрөп өнүгүп баратабыз деген бүтүндөй сестеманы кебез […]

Ясунари Кавабата же дагы бир жолу котормодогу жоопкерсиздик жөнүндө

Ар бир адабият күйөрманы үчүн бир жакшы китеп окуп чыгып, өзү үчүн дагы бир чоң жазуучуну ачуу, анын мыкты деген чыгармалары менен көзмө-көз таанышуу ар бир жолкусунда айтып бүтүрө алгыс жаңылык, ар бир жолкусунда рухий дүйнөнүн тымызын салтанаты, очор-бачар майрамы. Чоң жазуучу менен кездешүү, анын улуулугун, кайталангыстыгын өз акыл-эсиң, интеллектиң менен баамдап, өз көзүң менен ынануу, сөздүн тике маанисинде — окуя, а айрым учурда андан да маанилүүрөөк… Тилекке каршы, күндөлүк практикада мындай парадокстар да кездеше калат: ал түгүл гений жазуучунун […]

Эсенбай НУРУШЕВ: Бектуруш Салгаманинин акындык өзгөчөлүктөрү

Азыр акындар көп, ошолордон Бектуруш эмнеси менен айрымаланат жана өзгөчөлөнөт? Баарыдан мурда Бектурушту синестетик акын десек болот. Нейрофизиологияда синестезия деген түшүнүк бар, ал сырт дүйнөнү кабылдоонун өзгөчө бир ыкмасын билдирет, аны аралаш кабылдоо (смешанное восприятие) дешет. Мындайда ар кандай кубулуш же көрүнүш, буюм, зат кошумча касиеттерге ээ болот. Эралиев “ак жыттар” деген эпитет колдонгондо жыттын да түсү болот беле деп элдин көбү чалкасынан кеткен. Бул дал ушул синестезиянын мисалы. Калифорния университетинин профессору Шон Дэй музыканы, кайрыкты ак, көк, сары ж.б. […]