Рысбек Эшматов: Адабий түштөрдүн сюжеттик, композициялык кызматы

Эпикалык чыгармалардын аягы бир жактуу бүтпөйт — ага көп жактуу көрүнүш мүнөздүү. Анткени чыгарманын финалы анын көркөм дүйнөсүн түзүп турган көптөгөн системалуу элементтердин биринен (мисалы, композициянын компоненти болгон пейзаждык сүрөттөөдөн, окуяны жайынча айтып өткөн автордук баяндоодон, эпизоддук көрүнүштөн, фабуланын чегинен тыш турган эпилогдук формадан ж. б.) туруп, аякталышы мүмкүн. Кээде чыгарманын финалына түштөр да туура келип калган учурлар арбын эле кездешет. Андай мезгилде чыгарма адабий түштөрдү сүрөттөө менен чегине чыгарылат. Азыноолак аңгемелери менен адабий журтчулукка таанымал болгон Орозбек Айтымбетовдун «Акыркы […]

Касым Каимовдун чыгармачылыгы боюнча Салижан Жигитовдун баасы

Олжолуу чыгармачылык сапар Азыркы мезгилдеги белгилүү жазуучу Касым Каимов элүүнчү жылдардын башында туңгуч аңгемелери менен көзгө көрүндү. Ал айрым жазуучулардай адегенде там-туң калем шилтеп, анан бара-бара тыңып кеткен жок, тек адабият майданына көп буйдалбай жана чайналбай шыдыр кирери менен дароо оозго алына баштады. Маселен, анын «Начальниктин кабагы», «Теке сүзгөндө», «Бөтөлкөдөгү киши» сыяктуу аңгемелери жарыяланары менен адабий чөйрөдө «дүңк» этип, окурмандар арасында зор ынтызарлык туудурган. Буга мен өзүм — ошо кездеги жөнөкөй адабият ышкыбозу — керт башым менен кепил боло алам. […]

«Кейибей тур кулунуңа, Ата-Журт!»

Акындык тагдыр ар кимге эле таажысын буюрбайт. Дүйнөлүк адабияттын корифейлери, эл аралык таанымга ээ болгон таланттуулар  гана эмес, улуттук адабияттын  казынасын толтурууга салым кошкон өзүбүздүн акын-жазуучулардын өмүр тагдыры да   алтын таажыга жетсем деген арзуу менен өткөнү жашыруун эмес. Ошол өңүттөн караганда,  кайсы акын канча жашка чыкты, кайсы курагында сыйлык, наамга ээ болду  дегендин өзү калпыстык. Том-том ырлары мезгилдин сыноосуна туруштук бербей, кумга сиңген суудай жок болуп кеткен  чыгармалар канча да, төрт сап ырынын багы ачылган, тирүүлүктүн ырдала жүрчү чөнтөк китепчесине  […]

Үмүт Култаева: Азыркы доор үнү Мамазаированын «Аймаран» романында

Эгемендик алып келген эркиндик менен бирге өзгөргөн доордун коомдук-саясый, экономикалык, нравалык кризиси улуттук адабияттын көркөм аянтында жаңы горизонтту табигый түрдө көрсөтүп, көркөм сөз өнөрүндө жаңы темалардын жаралышы табигый көрүнүш го. Жаңы доорду чагылдырган адабият – жаңы доор адабияты атала баштады. Бул багытта биздин улуттук адабиятта болуп жаткан өзгөрүүлөр боюнча жазуучу, аналитик адабиятчылардын бири М.Апышовдун “Жаңы доор жана жаңылануу зарылдыгы” аттуу макаласы 2008-жылы жарык көргөнүнө карабастан, бул олуттуу тема боюнча оңдуу сөз уланган жок. А бирок бир системадан экинчи системага өткөн […]

Бекташ Шамшиев: «Көпкөн жигиттин» тагдыры

Асанбек Стамовдун “Көпкөн жигит” аттуу аңгемеси 1976-жылы жазылып, алгач “Кыргызстан маданияты” жумалыгында жарыяланган. Аңгемеде турмуштун капыс соккусуна кабылган жигиттин арман—күйүтү, айтпай—дебей келип алган мүшкүлдөн кантип кутулганы көрсөтүлгөн. Ынтымактуу жашап жаткан үй-бүлөнүн ойдо жок жерден ыдырап кетиши, ага себепкер болгон окуялар чыгармада турмуштук ыктуу деталдар аркылуу ишенимдүү баяндалат. Отун жарчу, суу апкелчү Асанбек Стамовдун калеминен чыккан көркөм туундулардын эң кыскасы, бирок көркөм мазмуну, формасы жагынан бар тарабы келишкен нукура туундусу, чебер устанын колунан чыккандай таасир калтырчу керемет чыгармасы ушул. Аңгемедеги ар […]

Рысбек Эшматов: Айтматовдун ааламы адабиятчынын көз карашында

(Биринчи макала) “Аттиң ай, бир чоң килем соксом ээ дейм, / Бир четин мүлдө кыргыз көтөрө алгыс…” – деп, кезинде Алыкул акын тилегин айтып,  ниет кылгандай; Калык Ибраимов андай купуя ойлорун акын сындуу шардана билгизип, жарыя кылбаганы менен; адабият таануу илими менен адабий сынында ат көтөрө алгыс зор эмгек жаратып келаткан мээнеткеч инсан – кыргыз журтчулугуна, кыргыз адабий чөйрөсүнө аттын кашкасындай таанымал, белгилүү илимпоз. Көз жоосун алып-кумарланткан өтө кооз, өтө чебер бүткөрүлгөн алтын, күмүш зер буюмдарды кылдаттык менен чегелеп узанган […]

Эсенбай Нурушев: Апанганын дүйнөсү

“Акындардын арзуусу: эростон эсхатологияга” аттуу адабий-философиялык эсселерден. Индустардын мифологиясында сүйүүнүн бир кудайы Апанга деп аталат экен. Апанга – “эч кандай дене мүчөлөрү жок жан”, азыркыча айтканда, анатомиясыз  тын дегенди билдирет. Сүйүүдө да сырткы форма, турпат-тулку болбойт. Ал формасыз тейде жашайт. Апанганын бир жаасы, беш жебеси болот. Ар бир жебе ар башка гүлдөн жасалат, ошол жебе адамга тийгенде беш түрдүү сезимге салып, керемет сулуулуктун толкунун пайда кылат да, андан бир укмуш беш дүйнө жаралат (Шри Шри Рави Шанкардын лекциясынан; Френсис Готье. […]

Искендер Жумабаев: Тенти Адышеванын тагдыры жана чыгармачылыгы

Акын-жазуучулардын көркөм чыгармачылыкка келиш жолдору эң эле көп түрдүү. Т. Адышеванын биографиясы ушул акыйкатты дагы бир мертебе тастыктап турган шекилдүү. Болочок акындын атасы Жунушбай «Манастан» тартып макал-лакаптарга чейинки кыргыз фольклорун жакшы билген. Үй-бүлөдөгү жалгыз кыз Тенти ар дайым атасын ээрчип, анын айткандарын көп уккан, бир тобун жатка билип алган. Албетте, мунун өзү кичинекей кыздын көркөм аң-сезиминин калыптанышында маанилүү роль ойногондугу талашсыз. Бирок Тенти бала чагында да, эс тарткандан кийин деле көркөм чыгармачылык менен шугулданууну көздөгөн эмес экен. Акындын «Кылы үзүлгөн […]

Калыс Кенжебаев: «Ыр башаттын» ыры бүтпөсүн

Кыргыз адабиятынын ташы өйдө кулап турган убагы Кыргызстандын Советтер Союзунун курамындагы алтымышынчы жылдар экени талашсыз анык. Азыркы убактагы калктын ат үстүнөн мамиле кылганынан улам адабияттын ыңырчагы ыйлап турабы же башка себеби барбы – ал башка суроо. Айтайын дегеним, кээ бир жоромолдорго караганда кыйынчылык, дал ошол согуш, жакырчылык элге эргүү берген дешет. Албетте, согуш темасына кыргыз жазма адабиятына Ч.Айтматовду, дагы далай дөө-шааларды тартуулабадыбы? Анткен менен согушту да жөндөп колдоно албаган жазмачы сөрөйлөр да жок эмес. Бирок кеп алар жөнүндө эмес. Согушту […]

Жамийланын жамалы же көркөм текстти талдоонун жаңы тажрыйбасы

Адамдын маданияттуулугу окуган китептеринин эмес, түшүнгөн китептеринин саны менен өлчөнөт. Арон Брудный, кыргызстандык философ («Түшүнүү илими» китебинен[1]). Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын жетик түшүнгөн кыргыздар өтө аз – көпчүлүгү аны дүңгүрөгөн атак-даңкы аркылуу гана тааныйт. Кеңешбек Асаналиев, сынчы, адабиятчы. Чыңгыз Айтматовдун «Жамийла» повестин атактуу жазуучу Луи Арагон французчага которуп, «Махабат жөнүндөгү эң ажайып баян» деп, дүйнөлүк адабият мейкиндигине алып чыккандан берки бул чыгарма тууралуу эң кызыктуу, оригиналдуу талдоолордун бирин белгилүү публицист Эсенбай Нурушев сунуштады. Ал арапча уңгулуу ысымы «жамалдуу», «сулуу», «сүйкүмдүү» дегенди […]

Гүлзада Станалиева: Мурза Гапаровдон Кавабатага, Кавабатадан Дзэнге

Мурза Гапаровду тамшанып окубаган кыргыз окурманы дегеле жоктур деп ойлойм. Себеби, анын өзгөчө сезимталдык менен сүрөттөгөн турмуш көрүнүштөрү окуган адамдын жан дүйнөсүн башкача бир арууланууга жетелеп, табышмактуу ааламга баш бактырып, гөзөл бир дүйнөнү ачып эс-акылды деӊдароо кылат. Мындай деӊдароо эстетикалык таасирдин өзү эмей эмне?.. Ошентип, эстетикалык сыйкырга байланып-багынып калган окурман чын-чынына келгенде, тили бал, дүйнөсү купуя жазуучу Мурза Гапаровдун чыгармаларынын маани-маӊызын, адабияттын тили менен айтканда, көркөм идеясын деле жакшы аӊдап-түшүнө албай калышы мүмкүн. Анын себеби, Гапаровдун түрдүү дүйнөлүк адабияттын бай […]

Гүлзада Станалиева: «Ак кемеге» Франкфурт мектеби аркылуу саресеп

«Ак кеме» повести – салттуу баалуулуктардын, тээ атамзамандан бери түптөлүп келген элдик философиянын тамыры небак үзүлгөн, татаал тарыхый кырдаал-шартка дуушар болгон ХХ кылымдагы «кичинекей адамдын» жан дүйнө чаңырыгы. Ч.Айтматовдун чыгармачылык эволюциясында ХХ кылымдагы жалпы адамзаттык көйгөйлөрдүн түйүнүн көркөм-философиялык иликтөөгө багыт алуу дал ушул «Ак кеме» повестинен башталат десек болот. Себеби, бул повестте коюлган проблема, көркөм-философиялык чечмелөөгө алынган ХХ кылымдын нравалык-этикалык катастрофасы, руханий дүйнө кептелген кризистик оор абал жазуучунун кийинки чыгармаларында улам тереңдетилип улантылып олтурат. Алсак, жазуучу «Кылым карытар бир күн», […]

Абдыкерим Муратов: Бүгүнкү аңгемелер жөнүндө адабий сын

Соңку жыйырма-жыйырма беш жылда кыргыз адабиятында өзүнүн китебин өзү чыгарган авторлордун гана жазгандары анча-мынча окурмандарга жеткени болбосо дээрлик жазуучуларга мамлекеттик камкордук көрүлбөй, кимдин эмне болуп жатканы менен эч кимдин иши болбой калган. Анан эле акыркы бир аз жыл кээ бир жазып жүргөндөр демөөрчүлөрдүн эсебинен, же туугандарынан насыя алып бирин-серин китептерин чыгара баштады. Бул китептердин көбүнө кирген аңгемелер да советтик доордо жазылгандар, көптөн бери сандыкта сакталып келгендер, демек аларды азыркы адабият катары кароого да толук мүмкүн эмес. Ошондой авторлордун кээ бирлеринин […]

Искендер Жумабаев: Аман Токтогуловдун чыгармачылык портрети

Аман Токтогуловдун чыгармачылык мурасы көлөмү жагынан анчалык чоң эмес, бирок жанры боюнча ар кыл. Өзүнүн көзү тирүүсүндө калемгер адабий сын макалалардан куралган бир жыйнак жана көркөм чыгармаларынын эки чакан топтому жарыяланган экен. Мындан сырткары, бир нече чыгарманы кыргыз тилине которуптур. Ошондон улам, жазуучулар жөнүндөгү библиографиялык справочникте калемгер акын, котормочу жана сынчы деп мүнөздөлүп жүрөт. Балким анын чыгармачылыгына мындай аныктама берилишинде өзүнчө жүйө бардыр. Бирок калеминен жаралган оригиналдуу (көркөм котормолорунан башка) чыгармаларынын адабият тарыхында ээлеген ордун, маанисин таразалай келсек, биздин оюбузча […]