Үмүт КУЛТАЕВА: Карама-каршылык — өнүгүүнүн булагы

(же өзүнөн өзүн издеген З.Ажыматовдун чыгармачылыгына айрым штрихтер) Эгемендик жылдарында адабиятка келген жаштардын ичинде көптүн арасынан  башы көрүнүп калган калемгер Зайырбек Ажыматовдун басма беттерине, интернет булактарына жарыяланган ырларын окуган окурман анын акын катары такшалып баратканын байкай алат. Ал көп жаш калемгерлерге таандык сүйүү-күйүү, жаштык-достук темаларына “эзилүүдөн” же жетпей калган сүйүүгө ашмалтайы чыкканча арман айтуудан  (Ю.Тыняновдун сөзү менен айтканда  “сентименталдык адабиятты” айланчыктоодон)  эртерээк бошонду. Анын ордуна олуттуу ой жүгүртүүгө өтүп, изденүү түйшүгүндө чарк айлана чыгармачылыктын ар бир адамга бериле бербеген диалектикалык […]

Искендер ЖУМАБАЕВ: Коогалуу мезгилдин акыны

1. «Чабуулчу» таптын жаалдуу жоокери Аалы Токомбаев кыргыз жазма адабиятынын пайдубалын коюшкан төл башы калемгерлердин бири. Ансыз улуттук адабиятыбыздын тарыхын, калыптануу жолун элестетүүгө мүмкүн эмес. Акындын чыгармачылык мурасы өтө бай жана көп кырдуу. Көркөм адабияттын дээрлик бардык жанрларын камтыган бул бай материал өзүнүн терең жана адилет изилдөөчүлөрүн күтүүдө. Арийне, бир гана чакан макалада калемгердин чыгармачылыгын ар тараптан камтууга мүмкүн эмес. Ошондуктан бул ирет А.Токомбаевдин лирикалык поэзиясы жөнүндө гана сөз болот. Ушул жанрдагы чыгармаларын талдоо аркылуу биз акындын чыгармачылыгынын идеялык өзөгүн […]

Бейшебай УСУБАЛИЕВ: Алыкулдун “Жибек кийген эрке кызы”,  же адамдын адамдык трагедиясы

Адабий сын,  адабият таануу Өзүнүн турган турпаты менен табышмактуу да,   сырдуу да жана татаал да кубулуш — бул текст болуп саналат.   Ошондуктан айрым окумуштуулар тексттин табият-дүйнөсүн лингвистикалык космос деп атап,  демек,  космоско теңеп,  адамзат жашап турганда, ал изилдене берерин белгилеп жүрүшөт.  Текст ар кыл болору белгилүү, ошолордун ичинде көркөм текст өзгөчө орунда турат, мунун сыры “түгөнгөн сайын түтөй” бергендигинде жатабы дейм.  Чындыгында эле, нукура көркөм чыгарманы изилдеп аягына чыгуу мүмкүн эмес, аны улам-улам иликтеген сайын,  улам бир жаңы өңүтү ачылып, […]

Салижан ЖИГИТОВ: Акын ачкан дүйнөлөр (2-бөлүк)

<<<<<<<<<<<<<<<Башы ушул шилтемеде «Ким жыттабайт сүйүү чиркин гүлүнөн» дегендей, кайсыл гана акын ашыглык жайынан сөз козгобойт! Ыр жазгандардын сырдаштык лирикадан кыйчалыш өткөнү кемде-кем эле табылса керек. Алардын бир даары чын эле сүйүү отуна күйүп тургандан ыр чыгарат, сүйгөн жарына деген жаркын мээримин, ар кыл ой-сезимдерин, тарткан азаптарын, күйүттүү армандарын илептүү ыр саптары аркылуу жарыя айтат. Бирок кээ бир акындар өздөрү сүйүү машакатын башынан өткөрбөсө деле, ашыглык сезиминен ичи элжиреп же буулугуп турбаса деле ошо чындап күйгөн акындарга таасирленип ыр жаза […]

Кыргыз тарыхы: Макелек Өмүрбайдын “илимий” жоромолдору

1-макала Тарых – тактыгы менен айырмаланган илим. Тарыхнаамалык түрмөктө бул ирет КЭРдеги калемгер Макелек Өмүрбайдын илимий чындыкка коошпогон айрым жоромолдору жөнүндө кеп козголот. Биринчи бөлүм. “Платон досум – бирок…” Илим чөйрөсү улам жаңы маалыматтар, улам жаңы табылгалар аркылуу байып турат. Кыргыз тарыхы деле так ушундай тармак. Кыргыз тарыхына таандык жаңы маалымат делген нерселер улам талданып жатканы демейдеги эле көрүнүш. Албетте, “жаңы” делген кээ бир маалыматтар салыштырма изилденип келгенде “фолк-хисториге” таандык, б.а. эч кандай фактологиялык негизи жок эле ойдон чыккан жоромолго […]

Салижан ЖИГИТОВ: Акын ачкан дүйнөлөр (1-бөлүк)

Кыргыз совет поэзиясынын тарыхый фонунда Алыкул Осмоновдун акындык сөөлөтү аттын кашкасындай таасын көрүнөт. Ал эми жалпы союздук адабияттын фонуна салып караганда ал кантип калат? Ырас, Осмоновдун орусча чыккан туңгуч китеби «Мой дом» өз убагында Александр Фадеевдин назарына урунуп, дурус пикирине арзыган; анын поэзиясын сөз кадырын жакшы билген акындар Александр Яшин, Кайсын Кулиев, ошондой эле айтылуу сынчы Корнелий Зелинский бийик баалап, басма сөз бетине жазып чыгышкан. Деги Осмоновдун акындык ысмы бүткүл союздук адабий чөйрөгө, асыресе улуттук адабияттардын тарыхый-теориялык маселелерин изилдеп жүргөн […]

Конкурска: Кеңешбек Асаналиевдин сынчылык чеберчилиги

№ 9 Чыңгыз Айтматов — Кеңешбек Асаналиевдин чыгармачылык тагдырынын бир бөлүгү, бир бүтүндүн жарымы. Эки улуу адамды тагдыр 50-жылдардын экинчи жарымында жолуктурган. Бул туурасында сынчынын мындайча эскергени бар: “ХХ кылымдын элүүнчү жылдарынын экинчи жарымы мен үчүн кандайдыр бир ыңгайлуу, ал турмак перспективалуу, келечектүү сыяктанып башталды (белгилеген – Э.А.). Көрсө, жашоо турмушта сен өзүң ойлоп таба албаган, тапсаң да орду-ордуна жайгаштырып коё албаган турмуштук шарттарды жана кырдаалдарды тагдыр өзү жаратат окшобойбу. Болбосо, Чыңгыз менен эң биринчи жолу дал ушундай шартта кездешип, […]

Үмүт КУЛТАЕВА: Улукбектин “ыр сабаасындагы угуту” жөнүндө учкай сөз

Жаш калемгер Улукбек Омекеевдин “Ата сүйүү” китебине кирген тырмак алды чыгармаларын карап олтуруп: Жатканда ыр сабаага угут жасап, Салттуулук шок дүйнөмдү бузуп качат. Эл эмне десе десин, а мен болсо, Алкактан жүргүм келет чыгып жашап.[1]  — деген ыр саптарына  көзүм түштү. Чынымды айтсам, автордун “Алкактан чыгып жашайм” аталган ырынан алынган жогорудагы акыркы куплетте  автордун берейин деген ою мага  бүдөмүк  толук бышпаган идеядай (кайсы салттуулук, поэзиядагыбы же элдегиби?) таасир калтырды. Анткени менен эмнегедир “угут” сөзү дилиме кыт куйгандай орной түштү. Угут […]

Абдиламит МАТИСАКОВ: Периштелүү проза

Эстеп көрсөм, колума китеп кармай элегиме көп болуптур. Жазуучу Мамат Сабыровдун «Акыркы сапар» аттуу китеби колума жаңы тийгенде Ысык-Атага, бээнин сүтүн ичкенге жөнөп аткам. Китепти өзүм менен кошо ала кеттим. Он күнчө жатсам-турсам бирге болду. Элдин билбегени жок, бээнин сүтүн жылуусунда ичели деп бир тобубуз күндө желенин түбүн сагаалайбыз. Баарынын колунда курсагына чактап тапкан курушкасы бар. А мен колтугума Маматтын китебин кошо кысып алгам. Өзүңүз билесиз, кыргыз бошой калды, эрмек издейт. Саясаттын узун-туурасын жоно берип жадаштыбы, «бу сиз менен тоого […]

Олжобай ШАКИР: Туулган жер жөнүндө ырдын классикалык үлгүсү

Кыргыз акындары эң кеңири кайрылган темалардын бири бул – туулган жер, мекен, атажурт же эне темасы. Негедир бул теманы кыйгап өткөн акындарыбыз өтө чанда кездешет. Арийне, баарыныкы эле окурмандар журту тамшанып окуй турган деңгээлдеги таберик болуп калган жок. Куру дидактыка, пафос менен коштолгон туулган жер, Мекен же Эне темасындагы ырларды шагыратып жазган графоман, профандар четтен табылат. Ошондон улам акындарга карата – атажурт, мекен, туулган жер же эне темасында ыр жазуу ушунчалык оңойбу же жеңилби деген суроо жаралат? Эмнеге калеми такшалганы […]

Чоюн ӨМҮРАЛИЕВ: Жакшылыктын данеги

Даңктуу жазуучубуз Чыңгыз Айтматовдун белгилүү чыгармаларынын бири «Ак кеме» экранга чыкты. Аны ушул эле автордун «Асма көпүрө» аңгемесин экрандаштырган белгилүү режиссерубуз Болот Шамшиев иш жүзүнө ашырган. Адабий чыгарманы экран тилине кандайча которуу өӊүтүндө советтик искусство таануу илиминде кыйла убакыттан бери талаш-тартыштардын жүрүп келатканы көпчүлүккө маалым. Бул татаал маселеде алиге бир бүтүмгө келүү да боло элек. Анткени, адабий чыгарма боюнча тартылган фильмдердин бир даары өзүнүн алгачкы булагынан бир карыш да обочо жылбай эле жаратылып, эң сонун экран чыгармасы катары өмүр сүрүп […]

Калык ИБРАИМОВ: Айтматовдун кентавры: Гүлсары — Танабай

Чыңгыз Айтматовдун 90-жылдыгына жана дүйнөдөн кайткан күнүнө карата XX кылымдагы соңку Совет адабиятында адамды ар түркүн айбанаттар менен эриш-аркак алакада көрсөткөн Ч. Айтматовдун «Гүлсарат», «Ак кеме», «Кылым карытаар бир күн», «Кыямат», М. Алексеевдин «Карюха», Г. Матевосяндын «Буйволица», В. Астафьевдин «Жаян-балык» сыяктуу бир топ маанилү көркөм чыгармалар пайда болду. Бул тенденция өткөн тарых-тагдыры көпкө чейин көчмөн чарбачылык менен ажырагыс биримдикте болуп, ошондон улам, табигый фактордун таасирине баарынан көбүрөөк чалдыккан Борбордук Азия калктарынын адабияты менен искусствосунда айрыкча айкын көрүндү. Анткени, азыркы цивилизациянын […]

Олжобай ШАКИР: Акбар Кубанычбековдун ырларындагы оркойгон кемчиликтер

Макаладагы Акбар Кубанычбековдун ырларынын тегерегиндеги сөз бир гана А.Кубанычбековдун өзүнө тийешелүү эмес, бүгүн аны менен үзөңгүлөш келаткан жалпы эле ыр ышкыбооздорунун дээрлик көпчүлүгүнө мүнөздүү мүчүлүштүк экенин окурман журтуна башынан эскерте кеткенибиз ийги. Адегенде Акбардын төмөндөгү ырлары кантип сынга кабылып калганы туурасында учкай кеп кыстара кетели. Адатта, жаш калемгерлер менен карпа-күрп кезигишкен жерден алардын ыр же аңгемелерин дароо эле «РухЭш» сайтынын дарегине жөнөтүүнү кулак кагыш кылып келем. Арийне, өзүңөрдүн эң мыкты делген чыгармаларыңарды жөнөткүлө дейм. А.Кубанычбеков менен да бир аз күнчө […]

Айтматология: Башат ачуу

Чыңгыз Айтматов  бу жазмышта жаза тайып кыргыздын энчисине бир жаралып калган гений эле. Ал азыркы эле кыргызды, XXI кылымдын башталышында деле көп жагынан көчмөндүк көрөңгөсүнөн арыла элек, рационалдык ойдун деңгээлине али чыга элек, акыл-эске караганда дале болсо илме кайып иштерге көп ишенген ушул эле биздин кыргызды  дүйнөлүк эстетиканын, дүйнөлүк философиянын айлампасына салды. Андан биздин кыргыз кандай тейде чыкты, кандай оройдо көрүндү, башкаларга коошо алдыбы же коомайланып бөлүнүп калдыбы, көңкү адамзаттын көркөм ой жорумундагы анын орду кандай болду? Буга окшогон соболдор, […]