Абдыганы Эркебаев: Поэзиянын граждандуулугу үчүн

Эскертүү: КРУИАнын Ч.Айтматов атындагы Тил жана адабият институту тарабынандаяр далган “Классикалык изилдөөлөр” аттуу китептен алынган макала. Адабий процессти талдоодо, мезгилдерге бөлүштүрүүдө адатта он жылдыктарды негизги чен бирдиги катары карманышат. Мына биз жаңы он жылдыктын, атап айтканда, 80-жылдардын башында жашап жатабыз. Андай болсо ушул жылдардагы кыргыздын жаш поээиясы кандай көрүнөт! Аны кимдер, кандай чыгармалар түзүүдө! Алардын мурдагы, айталы, 60-70-жылдардагы жаш поэзия менен карым-катнаштары, айырмачылык жактары кандай! Акыркы суроо жөн жеринен коюлган жок: 80-жылдардын башталышындагы жаш поэзия түздөн-түз 70-жылдардын, бөтөнчө алардын экинчи […]

Азис Салиев: Поэзия жөнүндө пикир

Эскертүү: КРУИАнын Ч.Айтматов атындагы Тил жана адабият институту тарабынан даярдалган “Классикалык изилдөөлөр” аттуу китептен алынган адабий сынчы, академик жана философ Азис Салиевдин бул макаласын айрым кыскартуулар менен жарыялоону эп көрдүк. Арийне, бул макала советтик адабияттын күрдөөлдүү заманында жазылса да, макаладагы айрым пикирлер бүгүнкү мезгилдеги «акындардын» дээрлик көпчүлүгүнө толук мүнөздүү кемчиликтерди таамай көрсөтүп турганы менен баалуу. Макалада келтирилген мисалдардан улам – учурдагы адабиятыбыздын деңгээли деле мезгилден алга озуп кетпегенин туябыз… Аталган макала 1954-жылы жазылганына карабастан, ошол жылдарда телчигип келе жаткан кыргыз […]

Лайли Үкүбаева: Сагындын сагындырган кайрыктары

(Сагын Акматбекованын «Күүгүмдөгү күү» ыр жыйнагына адабий анализ) 70-жылдары кыргыз поэзиясынын астанасын аттаган акын кыздарыбыздын бири Сагын Акматбекова кылым тогошоор мезгилде «кайрык кылып каткан көңүл черлерин», не бир мукам, үлбүрөгөн, не бир шайдоот шартылдаган ыргактарга салып, «Күүгүмдөгү күүсүн» чертип, сагынган окурмандарына кайрадан дагы жолугушууга келип олтурат (С.Акматбекова. «Күүгүмдөгү күү». — Бишкек, 1998). Балалык, жаштык, кумарлануу кези, «Учу жыңсыз улуу турмуш чакырган» мезгили келип калганынан кабар берип, окуучусуна жаз жамгыры болуп төгүлгөн алгачкы ыр жыйнагы «Жамгыр» (1970) чыккандан бери отуз жылга […]

Аман Токтогулов: Кардиограмма[1]

Белгилүү афоризмди перефразаласак, дүйнөдө жаман поэзия жок, жаман акын бар болуп чыгат. Сөз «экинчи жаратылышты», көркөм дүйнөнү, образдарды жарата ала турган, поэзиянын объективдүү өнүгүүсүнө тиги же бул деңгээлде түрткү, өбөлгө боло алган субъективдүү мүмкүнчүлүктөр жөнүндө болуп жатат. Кыргыз поэзиясынын өнүгүшү үчүн практикалык жактан болсун, теориялык жактан болсун көрүлгөн камдын түпкүрүндө албетте халтурага каршы күрөш бар. Ар мезгилдин поэзиясынын өзүнүн бийиктери, ошого жараша халтурасы болот. Кечээ жаңылык катары көрүнгөн поэзия бүгүн катардагы эле ырлар, а түгүл кечээ учурдун милдетин өтөгөнсүп жүргөнсүгөн, […]

Жолдош Турдубаев: Жан азыгы – жакшы ыр, ал кандайча жаралат?

Жазасын тартып көктөбөй калган көп ырдын, Арасат жолдо көкүрөк турат жанчылып. Четтетип аста адашкан да бир тагдырды, Иретин бузбай узады, ана, ай жылып… Балким, адабият менен көркөм өнөргө мамлекет ар тараптан кам көргөн, окурмандар да таланттарды сүрөп турган Совет мамлекети кыйрап калбаса, бул саптардын автору Бурулкан САРЫГУЛОВА бүтүндөй өмүрүн поэзияга арнап койгон кесипкөй акындардын бири болмок. Бирок ал эрмек үчүн гана ыр жазган көпчүлүктүн бири эмес. Көксөө жана өксүү Ойлогон ойду кыстаган турмуш жеңип, айрыкча заман алмашып кеткенден кийин көкүрөктү […]

Салижан Жигитов: Бир лирикалык цикл

Кыргыз акындары алгачкы учурларда өздөрүнүн ички дүйнөсүнө тереңдеп кирбей, кайталанбас жекече сезимдерин таназар албай, ар кандай психологиялык абалдарын поэтикалык сөз менен фиксация кылбай, сырдаштык лирикасын көп жазбай келишкен. Мунун объективдүү жана субъективдүү себептери бар эле. Бир чети алар ал темалардан атайлап оолакташкан, анткени а кездеги коомдук жагдай алардан бүтүндөй саясий-агитациялык жана граждандык-публицистикалык ырларды талап кылган, анын үстүнө айыгышкан тап күрөшү жүрүп жатканда өздөрүнүн жекече сезимдерин алдыга чыгаруу аларга аябай ыңгайсыз да сезилген. Экинчи жактан, өздөрүнүн ички дүйнөсүн ойдогудай аңдап-билишке алар […]

Санарбек Карымшаков: Стамов «жортуулга» чыкканда[1]…

Кыргыз эл жазуучусу А.Стамовдун «Жортуул» китеби тарыхый темада жазылган повесттерден куралып, роман деп аталып, бир өзөктүү, тарыхый окуялуу сюжеттерге негизделгендиктен жана кызыктуу, көркөмдүүлүгү бийик деңгээлде жазылгандыктан, бир дем менен окулат. Мурда лирикалуу повесттердин чебери катары таанылган автор бул сапар талантынын башкача бир кудурети менен көрүндү — элибиздин тарыхынын мерчемдүү учурларын көркөм талдоого алып, ойчул даанышман катары өткөндүн көйгөйлүү проблемаларын бүгүнкү күндүн да чалкеш турпатына айкалыштыра алгандыгы жазуучулук чеберчилигинин жаңы баскычка көтөрүлгөндүгүнүн ачык далили. Китепти окуганда жөн эле санжыра окуп жаткансып […]

Аскар Медетов: Адам табиятын терең изилдеген жазуучу

Кыргыздын белгилүү жазуучусу Бейшенбай Усубалиевдин «Кемпир» деп аталган повестинин каарманы ижара издеп жүргөн студент бир кемпир-чалдын үйүндө туруп калат. “Булардын бүтпөгөн кандай балакет чыры бар экенин билбейм, адамдын көңүлү, бала, сүйүү жана башка ушул сыяктуу сөздөрдү айтып кыжылдаша беришет. Көңүл, бала, сүйүү дегендердин эмне кереги бар экендигин билбейм ал кургурларга. Кемпир болсо эки күндүн биринде мас… Андан да урушканда жаман сөздөрдү айтат дейсиң, жети өмүрүң жерге кирет” деп кейип-кепчийт мурда-кийин мындайды көрбөгөн студент. Бул чакан повестинде автор ошол жетимишинчи жылдардагы […]

Үсөн Касыбеков: Фольклорго жаңыча мамиле же көркөм ойлоодогу көнүмүштөр[1]

Конкрет сөзгө киришерден оболу адабий көркөм ой жүгүртүүнүн азыркы учуру үчүн илимий—теориялык, адабий—практикалык жагынан эриш—аркак, өз ара тутумдаша келген төмөнкү үч жагдайга кыскача токтоло кетүүнүн жөнү бар. Кыргыз адабий илими менен сынынын өнүгүү жолунда элдик оозеки чыгарма менен жазма адабияттын ортосундагы тарыхый-көркөм карым-катыш проблемасы борбордук орунда туруп келгендиги жалпыбызга маалым. Асыресе, задисинде кыйла татаал, аяр диалектикалык мамилени талап эткен бул маселеге болгон көз караштар, тилекке каршы, бир беткей эки уюлга ажырап, кез-кези менен элдешпес кызуу кандүу талаш-тартыш жосунун алып, айрым […]

Абдыкерим Муратов: Сезимди селт эттирген «Үка»

Мамат Сабыров жаңы чыккан «Үка» аттуу китебинде мурдагы китептериндеги стилдик өзүнчөлүгүн улантып, традициялык индивидуалдуулугун андан ары тереңдетет. Буга чейин адегенде «Жол», андан соң «Балалыктын теректери», “Дублер палван”, “Арзыкан”, “Акыркы сапар” деген жыйнактары удаалаш чыгып, кыргыз прозасына кызыктуу бир автор келгендигин көрсөткөн. «Үка» “чү” дегенде эле тарыхый ретроспекция менен башталып, биз буга чейин «Басмачылар» деп атаган темага башкача өңүттөн көз чаптырат. Ырас, советтик адабият жана көркөм өнөр өткөн кылымдын 18-жылдарынан башталган жана жыйырма жылга жакын созулган большевиктерге жана кызылдарга каршы жергиликтүүлөрдүн, […]

Абдил Шерматов: Үмүт

Көк деңизде, туманданган көк жайык Агарат бир аппак жалгыз жел кайык. М.Лермонтовдон И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин Мамлекеттик тил жана маданият институтунун III курсунун студенти,  ат-башылык  Элмирбек кызы  Айдинанын «Жарыгым» аттуу алгачкы жыйнагын («Жарыгым». Ырлар.-Б.:2018-ж) окуп, бул акын кыз жөнүндө жазам деп оозуман чыгып кетти эле. Көк желкелеген көр тириликтин айынан кол бошобой, бир топ убакыт өтүп кетти. Убакыттын өткөнүнөн деле зыян болбоптур. Бул аралыкта анын ырларын кайталап окуп, айрым бир ойлорумду тактап алдым, айрымдарынан баш тарттым. Кандай деген күндө […]

Бейшебай Усубалиев: Бешик, же дил акыны

ЭССЕ Азыркыларды билбейм, биз баарыбыз эле бешикте чоңойдук. Андыктан биздин үнүбүз чыкканда, апабыз чуркап келип, колун бешикке тийгизер замат, ушуну эле күтүп жаткансып тып басылган чыгарбыз, анан акырын жай терметип киргенде, магдырап уйкуга кеткендирбиз. Азыр мен ушинтип элестетем. Бирок рух бешигимди жакшы эле билем. Ал кичинекей кезимде  бирде көзүмдү бакырайтып, бирде коркконумдан бүрүшүп уккан жомокторум, кийин өзүнчө эле бир ажайып дүйнөгө ээрчитип кеткен окуган китептерим эле. Ошол рух бешигимдин  бири Гүлсайра эженин чыгармалары болчу, мен анын рух бешигине канча жашымдан […]

Советбек Байгазиев: Оморчулук — турмуштук көрүнүш[1]

Т.Сыдыкбековдун «Тоо балдары» деген романы сынчылар, окуучулар тарабынан жылуу кабыл алынды, ар түрдүү пикирлер айтылды. Бирок Омор акенин образына эч ким кеңири токтолбоду. Жазуучулар союзунун пленумдарында кээ бирөөлөр Омор акени биздин турмуштун чыныгы тиби эмес, автордун фантазиясы гана деп жемелешти. Чынында, дайыма коомдук типтер талаш-тартыш чыгарат. Убагында көп адамдар коомдук типтердин социалдык маанисин терең түшүнө алышпайт, көп маселелер менен чатыштырып жиберишет. Ошондой эле Омор аке жөнүндө түрдүү ой-пикирлер айтылып жүрүшү жаман жөрөлгө эмес. Келечекте Омор аке жөнүндө көп сынчылар пикир […]

Кеңешбек Асаналиев: Сөз өнөрүнүн «ак чыйыры»[1]

Улуттук адабияттын байышы, көркөм-эстетикалык өркүндөө кантсе да ар бир индивидуалдуу чыгармачылыкка тыгыз байланыштуу. Жекече чыгармачылык канчалык кызыктуу, канчалык оригиналдуу болсо, жалпы адабий процесске анын кошкон үлүшү да алыстан даана көрүнүп, караандуу келет. Азыркы учурдагы кыргыз прозасынын идеялык — тематикалык, жанрдык тынымсыз изденүүсүндө, көркөмдүк кругозорунун кеңейишинде ар бир автордун өзүнө гана тиешелүү «көтөргөн жүгү» бар экени талашсыз. Мына ошондой кийинки мезгилде активдүү изденип, чыгармачылыктын «азаптуу» жолунда бараткан жазуучуларыбыздын бири — Касым Каимов. Анда элүүнчү жылдардын башы. «Теке сүзгөндө», «Бөтөлкөдөгү киши», «Начальниктин […]