Эсенбай Нурушев: Жаңы ойломдун оролу

“Акындардын арзуусу: эростон эсхатологияга” аттуу адабий-философиялык эсслерден үзүндү. Азыркы замандын жанараакта айтылган шумурай шумдуктарын укканда барбы, астапыр алдалап жакаңды кармап, анан бу турмушта акындар бар экенин эстей калып, ошого шүгүрчүлүк келтирип, тобо деп кетесиң. Сүйүүнү ошолор даңктап ырдап, ошонусу менен адамзатка өз насилин эскертип, эсине келтирип дегендей, аны сезим-туюм дегенден таптакыр тукулжурап калган робот-машинеге айланып кетүүдөн сактап, жалган деп аталган бу жарыкчылыктын асылдыгы менен сулуулугун, бүткүл кереметин жанарын жайната алдыга жайып, ажайып кылып көрсөтүп турат. Дегеле поэзия дегендин өзү, Дантенин […]

Гүлзада Станалиева: Өлүм аркылуу өмүр маӊызын ачкан чыгарма

Ч.Айтматовдун «Деңиз бойлой жорткон ала дөбөт» повести терең философиялык чыгарма. Повестте төрт (үч эркектин жана бир кичине баланын) кишинин улуу деңизге балык ууга чыгышы жана табияттын катаал кырсыгына туш болушу адамдын өмүр сүрүүсүнүн маанисин, нравалык тандоо процессинин маңызын, өлүмгө болгон мамилени иликтөө үчүн трагедиялык жүйөө болуп берген. Жазуучуга калемдеши Владимир Санги айтып берген нивх элинин уламышы повестте ушул маселелердин тегерегинде ой жүгүртүүгө негиз берет. Чыгармада жай турмуштан суурулуп, деңизден олжолуу кайтабыз деген илгери үмүт менен чыккан мергенчилердин биринин да капарына […]

«Өлгөндөн калган адабият»: Уучу куру эмес улуттук поэзия (конкурска)

№16 Доорлор алмашып, коомдогу материалдык жана материалдык эмес баалуулуктар ала сапырыкка туш болгон акыркы 27 жылдын аралыгында Чыңгыз Айматов баштаган адабият алптарын берген улуттук адабият унутта калганын субъективдүү жана объективдүү жагдайлар менен түшүндүрсө жана мыйзам ченемдүү көрүнүш катары бааласа болор эле. Бирок акын-жазуучуларды качан гана алардын көзү дүйнөдөн өткөндө эстеп, адабият жана маданият ишмерлерин акыркы сапарга узаткан «похоронное бюрого» айланып калган Маданият министрлигинин жана маданият министрлеринин ишмердигин кандайдыр бир жүйөөлүү себеп жана жагдай менен түшүндүрүү кыйын. Маданият министрлигин адабият тууралуу […]

Болотбек Таштаналиев: «Антистандарттагы» алты «кумалак»: Поэзия — порнография эмес

Акыркы жылдарда Интернет желесиндеги социалдык түйүндөр таасирдүү күчкө айланып, коомдук аң-сезимдин көңүлүн өзүнө бурган, коомдук ой-пикир жараткан да социалдык кубулушка айланып баратат. Мына ошол социалдык түйүндөрдүн колдонуучуларынын арасында жазуучу-драматург С.Раевдин айрым ырларын социалдык түйүндөргө жүктөп: «Пай-пай, Султан палвандын ырларын түшүнүү үчүн бир кылым керек окшойт» деп, ары тамшанып, ары баш чайкап, комментарий жазгандар арбын. Антип комментарий бергендердин аты-жөнү тааныштарынын айрымдары адабияттын күңгөй-тескейин түшүнгөндөр болсо, колуна жаңыдан калем кармаган ыр ышкыбоздору да аз эмес. Жазуучу-драматург Султан Раевдин минтип акын катары өз […]

Үмүт Култаева: Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларында ЭНЕЛИКтин көркөм концепциясы

Энелик – тирүүлүктүн чен-өлчөмүн шарттап турган улуу био-социологиялык жана нравалык руханий баалуулук. Жашоонун учугун улап турган  өзгөчө категория катары энелик  генетика, биология, психология, педагогика, философия, социология сыяктуу бир нече илимдин  объектиси. Көркөм адабиятта көбүнесе энеликтин нравалык баалуулугу иликтөөгө алынат. Адамзаттын баалуу бул феномени Ч.Айтматовдун чыгармаларында  аӊдоого алынышы бир нече илимге таандык мыйзам-ченемдерди камтыйт. Анткени жазуучунун чыгармаларында «жаратуунун туу чокусу –  адамды» (Ч.Айтматов)   төрөп өстүргөн Толгонай Энеден баштап, маңкуртка айланган уулунун колунан ок жеген Найман Эненин ак жоолугу башынан шыпырылып баратканда, […]

Бекташ Шамшиев: Капастан чыгуунун кыйындыгы

Нурайым Шаршенбаеванын атын уга электе жашыруун конкурска түшкөн аңгемесин  окуган жайым бар. Ошол жашырын сынакта Нурайымдын аңгемеси көп чыгармалардын ичинен тандалып, башкы сыйлыктардын бирине илинген. Кийин китебин, мезгилдүү басма сөзгө, арасында социалдык тармак аркылуу жайылган чыгармаларын окудум. Сөз башында эле баса белгилей кетчү нерсе, Нурайым Шаршенбаеванын адабиятка жасаган олуттуу мамилеси көңүлдү өзүнө бурат.  Тиричиликтин ыбырсыган түйшүгүнө басырылып калбай, чыгармачылыкка чын дилден берилип, такай изденүүдө келатат. Калемгерликке кызыккан жаш адам үчүн ушунун өзу деле чоң олжо. Кандайынан келгенде да, улут адабиятыбыздын […]

Людмила Молдалиева: «Ыр. Песнь Чынгызу»

«Ыр. Песнь Чынгызу» — само название дает понять,  что впервые на кыргызской сцене сложена торжественная  песнь, ода творчеству великого писателя. И исполнили  эту песнь — Государственный национальный русский  театр драмы имени Ч.Айтматова и режиссер из Италии Андреа Бенальо.   Перефразируя К.С.Станиславского  можно сказать,   что   здесь «Айтматов, увиденный и рассказанный итальянцем». По жанру спектакль определен как перфоменс-тоже новый  для нас жанр, хотя он уже широко известен  в Европе  и Америке. Перфоменс – форма современного искусства в которой произведение составляют действия художника или […]

Конкурска: Азыркы кыргыз поэзиясында кандай жаңылык бар?

№15 Кыргыз поэзия жанры — проза жана драмага караганда абдан активдүү, тематикалык жана формалык жактан көп түрдүү, адамзаттын жашоосун, сезимдерин, аруу тилек-каалоолорун чагылдыруу жагынан эң эле алдыда өнүгүп келе жаткан түр. Мыкты өкүлдөрү төкмө жана жазгыч акындардан тартып, профессионалдуулукка жетишкен К.Тыныстанов, А.Токомбаев, А.Осмонов, Ж.Мамытов, Т.Кожомбердиев, О.Султанов, С.Акматбекова ж.б. ысымдары менен толукталып келе жаткан азыркы кыргыз поэзиясында кандай жаңылык бар? Улуу көчтүн жолун улагандар барбы, кимдер китептерин жарыялап, кимдер адабий процесске аралашып жатат? Чыныгы ыр жолун тандагандарбы же акчалууларбы, мактаанчаактарбы же […]

Чаң жолдон чоң жолго чыккан Раевдин Пусу каарманы

Султан Раевдин “Пусу” аңгемесинде курч социалдык проблема көркөм иликтөөгө алынган. Чыгарманын сюжеттик курулушу шаардагы кызын көргөнү барган айылдык атанын көргөн-билгендери айтып түгөткүс узун жомокко айланышына негизделген. Султан Раевдин адабиятка келиши 1980-жылдарга туура келет. Кыргыз улуттук университетинин журналистика факультетин аяктагандан кийин ал бир топ жылдар бою басма сөз тармагында иштеди. Алгачкы кара сөз чыгармаларын гезит түйшүгү менен алектенип жүргөн кезинде жарыялады. Кийин жооптуу кызматтарга дайындалган соң деле чыгармачылыктан кол үзбөй, ири эпикалык жанрдагы чыгармаларын тартуулады. Бул ыңгайда анын “Жанжаза” менен “Топон” […]

Аким Кожоев: Жомок – адамзаттын рухий бешиги

Студенттик күндөрдө Бейшебай Усубалиевдин аңгемелери менен алгач таанышканымда кудум Чеховду окуп жаткандай тамшанып да, таң калып да окуганым эсимде. Албетте, азыркы Бейшебай Усубалиев – Чехов эмес, ал учурдагы кыргыз адабиятында өз орду бар, стили, жазуу манерасы, көркөм каражаттарды колдонуу ыкмасы башкалардан айырмаланган улуттук чоң сүрөткер. Мен Бейшебай агайдын кайсы чыгармасы болбосун зор ынтаа менен окуйм, улам кийинки чыгармасынан бир жаңылык ачам, буга чейин тааныш эмес жаңы дүйнөгө, ой-сезимдердин, элес-түшүнүктөрдүн жаңы ааламына туш болом. Рухтун алпы Чыңгыз Айтматов: «Улуу жазуучулардын китептери […]

Чоюн Өмүралиев: Кырк жыл кийин…

Эмесе, оболу азыркы биздин кыргыз акын жазуучулары, сынчылары түшүнгөн дегеле «көркөм дөөлөт» деген эмине, ушуга келеличи. Бул биринчиден, сизге окшоп жалаӊ ыр жана аӊгеме жазгандан башкага баш оорутпай (балким, билбей!) бир ыргактуу гана кыдыӊдап жашап келаткандардын жашынып алган ыңгайлуу коргону эмеспи? Экинчиден, ошол «көркөм дөөлөт» деген түшүнүгүңөрдүн өзү бир жактуу, чектелүү. Анткени «көркөм дөөлөт» деп, мисалы поэзия, прозада, сиздер ыр, поэма, новелла, повесть, роман өӊдүү, д.у.с. негизинен батыш, орус руханий континенттери өздөштүргөн, жетишкен форма-мазмундарды гана тааныйсыздар, макулдайсыздар. Анын ичинде да, […]

Конкурска: Айтматов жана өзбек прозасы

Сюжеттик, образдык, стилдик байланыштар жана адабий чыгармачылык таасирлер №14 Дүйнөлүк адабияттын талашсыз классикасына айланып, тарыхта аты калган У.Шекспир, А.С.Пушкин, Л.Н.Толстой, Ф.Достоевский, А.П.Чехов, Э.Хемунгуэй, А.Шолохов сыяктуу жазуучулар бүтүндөй бир доордун, бир элдин же бир жазуучунун чыгармачылыгына тийгизген таасирлери тууралуу миңдеген эмгектер жаралган жана жарала бермекчи. Мезгил өткөн сайын алардын катарына Ч.Айтматовдун да ысымы кошулууда. Албетте, жазуучунун өзбек, же казак, же азербейжан, же дагы башка адабияттарга тийгизген таасири, анын башка улуттук адабияттар менен байланыштары көптөгөн адистер узак жылдар отуруп алып изилдөөчү тема. […]

Калык ИБРАИМОВ: Султан Раевдин Адам-Аалам модели жана жан жазасы

(Идея, модель, образ) Мезгил биз үчүн ар кандай жомок-мифтерди, аңыз-уламыштарды, тарых-таржымалдарды, икая-идеяларды, окуя-окууларды муундан-муунга сактап, саралуу мурас катары калтырды. Алардын айрымдары адамга жарык маанай тартууласа, кай бирлери кайгыртып, кабыргаңды кайыштырат. Ошолорду окуп, адам затынын азыркы жашоо жагдайы менен салыштырган сайын: “Тарых дайыма кайталанат, абал трагедия түрүндө, анан фарс шекилинде”,- деген сөздүн эскирбес чындык экенине эрксизден ишенесиң. Көрсө, муун алмашкан сайын өткөндөрдүн сабактары унутулуп, улам кийинки урпак мурункулардын жашоо тажрыйбасын кайра баштан жаңыртып кайталай берет тура. Эмне дейсиң, Кудай жашоо-турмушту, адам […]

ХХ кылымдагы кыргыз прозасы менен поэзиясы боюнча студенттерден дөөлөттүк аспектте анкета өткөрүү натыйжалары

Бүгүнкү күндө ХХ кылымдагы кыргыз адабиятын, анын ичинде кыргыз прозасы менен поэзиясын, таза илимий негизде дөөлөттүк изилдөөдөн өткөрүү маселеси өтө курч турат. Анткени, ХХ кылымда кыргыз элинин ичинен акын-жазуучулукка талаптанган инсандар оголе көп чыкты, алар жазган прозалык жана поэтикалык чыгармалар да кыйла арбын. Мунун себеби, бүгүн канча тилдешсе дагы, советтик бийликтин маданиятка чоӊ камкордук көрүүсүндө жатат. Албетте, совет доорундагы жана андан кийинки, жалпы эле ХХ кылым ичиндеги кыргыз профессионал адабиятынын миӊ сандаган туундуларынын баары көркөм дөөлөттүк наркка-кунга ээ боло бербеси […]