Дилазык: Дептердеги ката

Бир мектепте биринчи класстын мугалими ооруп калып, анын ордуна башка мугалим сабак берер болду. Жаңы мугалим сабак бере баштагандан бир жумадан кийин, ата-энелер балдарынын кол жазмалары оңоло баштаганын байкашты. Тамгалары тайрактабай, түз жана сулуу болуп калыптыр. Ата-энелер балдарынын дептерлерин карап, эмне өзгөрүү болгонун көрүштү. Көрсө, мурдагы мугалим окуучулардын туура эмес жазган жерлерин кызыл сыя менен белгилечү экен, ал эми жаңы мугалим окуучулардын жакшы жазган жерлерин жашыл сыя менен белгилептир. Ошондуктан окуучулар көңүлдөрүн өздөрүнүн жетишкен ийгиликтерине буруп, аны кайталашка аракет кыла […]

Аалы Молдоканов: Токсон жылдык тойлор, тоборсуй элек ойлор

Кыргыз эли тарыхый тизменин эң төбөсүндөгү эки уулунун 90 жылдыктарын тойлоп жатат. Алардын бири мындан 40 жылча мурун, 53 гана жашында, экинчиси 2008-жылы 80 жылдыгына жете бербей адам колдуу болуп жарык дүйнөдөгү сапарларын карыткан экен. Чыңгыз Айтматов – чыгармачылык даңазасы, коомдук аброю жагынан эл аралык деңгээлге көтөрүлгөн бирден бир кыргыз экенине; Султан Ибраимов ‒ акылы жана адамгерчилиги аңызга айланган нукура эл уулу болгонуна карабай, буга чейинки юбилейлери өздөрүнө татыктуу белгиленбептир. Атактуу агаларыбыздын мааракелерине бала бакчалардан тартып, Жогорку Кеңешке чейин чоң […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын таттуусу – Жан, ачуусу – Өлүм

«Жан» түшүнүгү – адам акылынын албан ачылгасы, турмуштук туу табылгасы, тутунган туур-таянычы болгон. Жаралган нерсени жандаган күч болмогу, бар нерсени бир нерсе коштой жүрмөгү – Жараткандын мыйзамы. Ошол керемет күчтү адамдар «жан» деп түшүнүп, ага арыбас да, карыбас касиет беришкен. Ага «кылдын учунда» деп аяр мамиле жасап, «таттуудан таттуу – жан, ачуудан ачуу – өлүм» деп бүтүм чыгарышкан. «Аа» деген дем менен денге жан кирген, ошол дем менен жан чыккан. Ошентип, сөз жаралган, үн, жан жаралган күн болгон. Ден бар […]

Рахат Таштемирова: Сократты эскерүү – адамзатка эскертүү

(Ч. Айтматов, М. Шахановдун “Сократты эскерүү” драмасы боюнча) Бул драманы 2000-жылы сахнадан көрүп, өтө таасирленген элек. Анткени, ошол учурда чын эле руханий баалуулуктардын куну учуп, материалдык байлык адамдардын аң-сезимин башкарып келе жаткан. Азыр андан да күчөп барат. Баса, ошол оюнга Акаев баш болгон “ак үй, көк үйдөгүлөрдүн” көпчүлүгү катышкан эле. Мен болсо, бир жумага чейин ошол драма менен түйшөлгөм… Ал драманы эмнегедир кийин көрө алган жокпуз… Жакында бул драманы кайрадан окуп чыккан соң, андагы көтөрүлгөн маселелер, авторлордун айтайын деген ойлорунун […]

Дилазык: Эркектин калп айтканы жөнүндө болмуш

Бир жолу отунчу дарыя жээгиндеги куураган бактарды кыйып жүрүп, балтасын сууга түшүрүп жиберди. Ал кайгысына чыдабай ыйлап олтурса, дарыядан аны ээси чыгып минтип сурады: — Оо, адам, эмне себептен ыйлап олтурасың? — Кантип ыйлабайм, эптеп отун кыйып оокат кылып жүргөн балтамды сууга түшүрүп жибердим. Эми мен байкуш үй-бүлөмдү кантип багам. Деңиз ээси сууга чумкуп кирип кетти да, чылк алтындан жасалган балтаны көргөздү: — Бул балта сеникиби? — Жок, бул менин балтам эмес, – дейт отунчу. Деңиз ээси кайра чумкуп, күмүштөн […]

Олжобай Шакир: Кээде өлүп алгым келет…

Ооба, өлүп алгым келет, замандаш! Бул ой эмне үчүн келет мага? Айлана-чөйрөмдү карайм, коомдун түрүнө карайм да – мен көрүп чыдай албаган көрүнүштөргө жийиркенем. Кускум келет. Баарына көзүмдү жумуп таштайын дейм, бирок жума албайт экемин. Тилимди кычыштырган, нервимди бүлкүлдөткөн, жүрөгүмдү канаткан коомдогу көрүнүштөр кадам сайын кезигет. Күнүгө… күнүгө! Ал эмес саат сайын… мүнөт сайын! Ооба, ар мүнөт сайын! Каягына карабайын – жүзү курусун баарынын… Телени тиктесем да, радиону тыңшасам да, интернетке баш баксам да – нервимди чыңаган, жүрөгүмдү сыйрыган окуялар… […]

Кеменгерлер эмне дейт?

Отто фон Бисмарк Түбөлүккө жашоочудай окуп үйрөн; эртең эле өлүмүң келчүүдөй жаша. *     *     * Эч качан согуш убагындагыдай, мергенчиликтен кийин жана шайлоолордун алдындагыдай көп калп айтылбайт. ♦ ♦ ♦ Артур Шопенгауэр Ар бир адам башка бирөөдөн өзүндөгү нерселерди гана көрөт жана аны өз дареметине жараша баалайт. *     *     * Адамдын ички дүйнөсү, анын тапкан байлыгынан алда канча маанилүү. *     *     * Көпчүлүк адамдар өз алдынча ойлонууга жөндөмсүз, алар дайыма бирөөлөрдү  ээрчип жүрүшөт жана акыл-эске эмес, күчкө баш ийет. *     […]

Эсенбай Нурушев: Маңкурт-сапиенс

“Айтматов жана адамдан кийинки доор” аттуу адабий-философиялык этюддардан. Этюддарда “Кассандранын эн тамгасы” романындагы философиялык, футурологиялык жана прогностикалык экметтер  сөз болот. Албетте, романдагы жарык дүйнөгө келгиси келбеген кассандра-түйүлдүктөрү – жазуучунун аллегориясы, метафорасы деңизчи. Бирок биздин күндөрдө мунун башкача варианттагы реалдуу жүйөөсү, олуттуу себеби пайда болду. Атап айтканда, балдардын көп төрөлүшү дүйнөлүк элитанын кадимкидей куйкасын куруштура баштады. Алардын үрөй учурган айрым пикирлерин келтире кетели: “Аялдарды бир бала төрөгөндөн кийин узак мезгилге тукумсуздандыруу  (стерилизация) үчүн атайын капсулаларды даярдап, теринин алдына тигип коюш керек. […]

Дилазык: Бакыт жана кырсык

Көп жашаган кытай дыйкан бүт өмүрүн ак эмгек кылуу менен өткөрдү. Ал узак өмүрүндө байлык топтогон жок, бирок акылмандуулукка ээ болду. Ал уулу менен эртеден кечке талаада иштечү. Бир күнү уулу атасына келип мындай деди: – Ата, кырсык болду, атыбыз жоголуп кетти. – Сен ага кайгырба, ат жоголгону кырсык деле эместир, аны убакыт көргөзөт, — деди атасы. Бир нече күндөн кийин уулу кубанып чуркап келди: – Ата, кандай бакыт, биздин ат дагы бир атты ээрчитип келип калыптыр! – Аны сен […]

Назгүл Осмонова: Пастернак кыргыз тилинде – мүмкүн эместиктердин мүмкүндүгү

«Вероятно, ни один человек не может быть поэтом, не может даже любить поэзию, если он, хотя бы в малой степени, не душевнобольной» (Томас Бабингтон Макелей – британский госдеятель, поэт, историк). Киришүү Акындар мага мезгилдер менен доорлорду туташтырып, байланыштырып, өздөрү жашаган учурдун асылдыктарын кийинки кылымдарга жеткирип турган үзүлбөгөн алтын жип сыяктуу сезилет. Алардын ар бири өз заманын ырга салат. Ошол кылымдын кайгы-кубанычын, ак-карасын, чындыгы менен жалганын жалындуу жүрөгүнөн, ыпысык кан тамырынан өткөрүп, ырга айлантып, жан дүйнөсүнүн ыпысык толкундарын кошуп окурманга сунат… […]

Өзбек акындарынын Чыңгыз Айтматовду даңктаган ырлары

2018-жылдын 2-апрелинде Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев «Улуу жазуучу жана коомдук ишмер Чыңгыз Айтматовдун туулган күнүнүн 90 жылдыгын кеңири белгилөө тууралуу» жарлыкка кол койду. Ага ылайык кошуна өлкөдө Айтматовго арналган илимий, маданий иштер, телерадио көрсөтүүлөрү жана берүүлөрү жыл бою такай даярдалып келүүдө. Жогорку окуу жайларында, колледж жана лицейлерде, жалпы билим берүүчү мектептерде, аскер бөлүктөрүндө, эмгек жамааттарында, махалаларда жазуучулар, маданий ишмерлер менен жазуучунун 90 жылдыгына арналган жолугушуулар өтүүдө.  Биз төмөндө өзбек акындарынын Чыңгыз Айтматов тууралуу ар кайсыл жылдарда жазылган ырларынын кыргызча котормолорун […]

Дилазык: Бакыттын ачкычын издегендер жөнүндө уламыш

The Beatles ансамблинин негиздөөчүлөрүнүн бири Жон Леннон кичинекей кезинде, анын апасы ага дайыма кайталап айтар эле, жашоодогу негизги нерсе — бул бакыт. Баштапкы мектептин мугалими балдардан чоңойгондо ким болгулары келишери тууралуу дилбаян жаздырды. Жон “Мен бактылуу” болгум келет деп жазыптыр. Мугалим дилбаянды окуп: “Сен тапшырманы түшүнбөйт экенсиң”, —десе, келечектеги улуу музыкант: “Сиз турмушту түшүнбөйт экенсиз”, — деп жооп бериптир. Аныкы туура болучу. Ар бир адамдын таттуу кыялы — бул бактылуу болуш. Бирок ал кандай сезим, аны кантип туюп, кантип сактап […]

Дилазык: Өлүм жөнүндө уламыш

80 жаштагы багбанга Жаналгыч периште келет: абышка жалынып-жалбарып жиберет: — Оо кудай, мага дагы бир аз жашоо бер! Өлүм периштеси унчукпай чыгып кетти. Дегеле, ал бул үйгө кирбеген сыяктуу жок болду. Абышканын кулагына аңгыча сүрдүү үн жаңырды: — Дагы канча жашагың келет? — Бул алмада канча жалбырак болсо, дал ошончо. — Жок, болбойт, ал көп. — Анда, бул түптө канча алма болсо ошончо болсун. – Бул дагы көп, — дейт Жараткан. — Мен сага канча досуң болсо ошончо жаш берем. […]

Дилазык: Бактылуулук жана бактысыздык жөнүндө уламыш

Айылда бир абышка жашаптыр. Ал эң бактысыз адамдардын бири экен. Андан айыл элинин баары жолобой жаа бою качышчу: ал дайыма кабагын ачпай түнөрүп,  болбогон нерсеге наалып, дайыма жаман маанайда жүрөр эле. Улам карыган сайын анын наалыганы көбөйүп, тили заар боло баштады. Ага жакындагандан да коркушчу:  бактысыздык жугуштуу эмеспи. Анын жанына барып бир аз сүйлөшкөн кишиге бул дүйнө жалаң кайгы менен муңдан, түйшүк менен азаптан тургансып, жашоодон түңүлүп өлгүсү келчү. Анын жанында туруп, бактылуу болуш да ыңгайсыз эле. Ал тегерегине бактысыздык […]