Олжобай Шакир: Бата фокусуна байланган элдик түшүнүк

Кыргыздын кылымдап келген “бата менен эл көгөрөт” түшүнүгүнө философия илими кандай жооп берерин билбейм, бирок бул түшүнүктү карандай акылга, логикага, турмуштук сезим-туюмга салып кароого эч ким тыйуу сала албас маган. Андыктан ушул түшүнүктүн тегерегинде өз акыл чөйчөгүмдү калчап отуруп, логикалык мындай бир суроо туулду: дүйнөдө эң алдыга өнүгүп-өскөн кайсыл элде бата түшүнүгү жашайт болду экен? Маселен жапон, еврей, немис, француз, кытай, корей же малай элдерин бата менен агарып-көгөргөн элдер деп айтууга болобу бүгүн? Ушул элдердин аң-сезиминде, түшүнүгүндө ата-бабаларынан калган бата […]

Таалайбек Абдиев: «Жыпар аӊкып, жез бурап…» же эмне үчүн жез буруксуйт?

Азыркы кыргыз тилинде жыпар сөзү 1. аӊкыган жакшы жыт; 2. жыты аӊкыган, жыты жакшы, жакшы жыттуу деген зат атоочтук жана сын атоочтук маанилерди туюндурат (Кыргыз тилинин сөздүгү 2010:520). Көп учурда антропоним катары да колдонулат. Бул жөнүндө кыргыз ысымдарын изилдеген белгилүү окумуштуу Ш. Жапаров мындай дейт: «Жыпар кыргыз жашаган аймактын бардык жеринде (бүгүнкү күндө кыз баланын ысымы катары) кездешет. Анын мотиви жыттуу, жагымдуу, сүйкүмдүү, жылдызы жанган кыз болсун деген тилек менен байланышкан» (Жапаров 2004:71). Мындан тышкары бул сөз жыпар самын, жыпар […]

Эсенбай Нурушев: Нация и ее главная идея   

Есть ли у нас национальная идея? И что это такое вообще? Скажем сразу: четкого, однозначного и исчерпывающего научного содержания этот термин не имеет нигде, в том числе и на Западе, где не особо ломают голову над этой проблемой. Иллюзии идеологий Многие из нас путают национальную идею с идеей-правительницей, то есть, идеологией. В ней обычно нуждаются идеократические режимы, сущность которых Николай Бердяев определил как «обратная теократия». В такой системе идеология играет роль государственной «религии», ее постулаты будет толковать высшие инстанции, партийные […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын арманы – Күү, арзуусу – Обон

Элибизде «Күүнүн башы – Камбаркан» деген уламыш айтылат: «Бир күнү Камбаркан аттуу адам тоо-таш кезип, аңчылык кылып жүрүп, чарчагандан бир дарактын түбүнө келип дем алып отурат. Бир маалда ал кандайдыр бир жагымдуу добушту эшитет. Айланасын караса, эч ким жок. Жагымдуу добуш бирде кубулжуп, бирде дирилдеп, бирде катуулап, кайра басайып, аңчынын сезимин кытыгылайт. Акыры добуш чыккан жакты боолголоп отуруп, ал добуш дарактын бийик бутагында илинип турган, кургап калган ичегинин желге термелген кыймылынан чыгып жатканын баамдайт. Ошентип, бул окуя комуздун жаралышына себеп […]

Роза Отунбаева: Креативдүү индустрия музейлерден башталат

Туризм өлкөнүн ички дүң продукциясына 5 пайыздык киреше алып келет, бул чек эмес, башталышы десек туура болчудай. Бийликтин “Ачык асман” жөнүндөгү чечими да буга кол кабыш кылмакчы: кыймылдардын интенсивдүүлүгү көбөйөт, адамдардын, жүктөрдүн ички жана эл аралык каттоолору күчөйт. Бүгүн эле Кыргызстан: кышкысын жана жайкысын кыска мөөнөттүү эс алууну, трекингдерди жана хайкингдерди (узун жана кыска багыттуу жөө туризми), лыжа туризмин сунуштаган  ар кандай мартабалуу туристтик рейтингдердин катарына кирүүдө. Азырынча башкы аргумент биздин республиканын жаратылышы, жайгашышы жана орду болууда. Өлкөнүн туристтик рейтингине […]

Турдубек Чокиев: Жаны кашайган жаратмандарга «атамекенчилердин» убадасы кана?!

Өлкөбүздөгү чыныгы профессионал Жаратмандардын башын кошуп турган Чыгармачыл союздардын мамлекеттик каржылоодон калганына чейрек кылымдан ашса да, Кудайга шүгүр, эптеп-септеп коломтолорунун оту өчпөй келе жатат. Анын негизги базасы катары Совет доору түптөп кеткен чыгармачыл союздар жана анын чыныгы таланттуу Жаратмандары – жазуучулар, композиторлор, сүрөтчүлөр, киночулар жана театр ишмерлери. Ошол замандын залкарлары Чыңгыз Айтматов, Түгөлбай Сыдыкбеков, Абдылас Малдыбаев, Калый Молдобасанов, Гапар Айтиев, Сүймөнкул Чокморов, Муратбек Рыскулов, Бүбүсара Бейшеналиева, Болот Миңжылкыев жана башка ондогон кыргыз искусствосунун нукура жылдыздарынын коломтодогу чоктору өчпөй, жылуулук берип […]

Олжобай Шакир: Ажонун саясый эрки

“Эл – бул талаадагы чөп, падыша болсо – шамал: шамал кайда ыргаса, чөп ошол жакка жапырылат”. Конфуций Эң жаманы олку-солкулук эмеспи. Болгондо да өлкө тагдырын чече турган ажонун учурдагы саясый эркинин бошоңдугу. Тарыхый мүмкүнчүлүгү колунда турса да аны пайдаланууга эрки жетпей, чечкиндүү кадам шилтөөдөн кылчактап, өлкө тагдыры үчүн батылдык мүнөзүн көрсөтө албай турганы кейиштүү. Убакыт-мезгил кечеңдикти кечирбейт. Оомат – оома… Агер ала кушту атынан атасак, Сооронбай Шариповичтин буга чейинки саясый сапарындагы тажрыйбасынан карасак деле; сүрмө топ көпчүлүктөн алдыга суурулуп чыгып, […]

Назаркул Ишекеевге ачык кат же улуттук комиссия кутудан качан чыгат

Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын төрагасы Н. Ишекеевге Ачык кат Быйыл мамлекеттик тил жөнүндө мыйзамдын кабыл алынышынын 30 жылдыгын белгилейбиз. Чейрек кылымдан ашык мезгилдин ичинде бул тармакта чоң өзгөрүүлөр болду. Коммунисттик идеология өкүм сүрүп, улуттук аң-сезим, ар-намыс басмырланып турган мезгилде унутулуп бараткан улуттук тилибиз Советтер Союзундагы демократиялык өзгөртүүлөрдүн, кайра куруу саясатынын шарданы менен эркиндикке чыгып, мамлекеттик тилдин статусун алганда кыргыз өлкөбүз эгемендикке жеткендей эле кубанганбыз. Бул фактыны улуттук кайра жаралуу фактысы катары баалап, сыймыктанганбыз, элибиздин чоң […]

Алмаз Кулматов: Салтта жок нерселер салтка айланганда эмне болот?

Бул макаланы жазууга себептер жетиштүү. Макала эмес, бүтүндөй мамлекеттик саясаттын актуалдуу багыты катары эсептеп, ага шайкеш, жоопкерчиликтүү иштерди аткарууга жана стратегиялык кадамдарды жасоого өбөлгө түзгөн жагдайларды тана албайбыз. Кеп оролу элди эл, журтту журт кылган кыргыз салттары жөнүндө. Азыр эле жайдак жерге кокус асмандан түшкөнсүп танып, көктө жүргөнсүгөн айрымдар чанып, билбегендер бурмалап, атайылап жерип жаткан, чындыгында биздин барчылыгыбызды шарттап келген нукура каада-салттарга карата мамиле тууралуу кеп болмокчу. Ар кандай деӊгээлдердеги жана форматтардагы талкууларда удулу келгенде айта келген сөзүмдү дагы бир […]

Эсенбай Нурушев: Язык мутивированного кыргыза

Как и когда возникла человеческая речь, еще доподлинно никем не доказано, хотя над этим философы задумывались со времен античности. Есть только гипотезы, их более двухсот. Наиболее полно они обобщены в книге американского биолингвиста и когнитивиста Уильяма Фитче («Эволюция языка», М., 2013). Пока ни одна из предлагавшихся моделей, взятая сама по себе, не в состоянии дать законченного объяснения возникновения и эволюции языка. Тем не менее, почти во многих выдвигаемых гипотезах роль «ручного языка» – жестов, мимики, включая и звук – не […]

Олжобай Шакир: Байларды кээде жаман көрөбүз, кээде жакшы көрөбүз (2-макала)

<<<<<<<< 1-макала Макаламдын биринчи бөлүгүндө чынжырлуу байлар арасынан адабияттан, илим-билимден агарып-көгөргөн акын агаларыбыздын бири, белгилүү өндүрүшчү, парламенттин мурдагы төрагасы Чыныбай Турсунбековду чымчый кеткен жерим бар эле, макала жарыяланары менен ал киши дароо телефон чалды. Ал экөөбүз мурда убадалашкандай; кийинки кездешүүбүздүн мөөнөтүн Чыкебиз эмнеге узартып келатканын телефон аркалуу түшүнүшкөн соң, экөөбүз кайрадан көзмө-көз кездештик. Жүйөөлүү себептерден улам колу тийбей жүргөн экен. Мурда-кийин кадырыбыз өтүшүп, бири-бирибизди жакындан билгенден улам, “РухЭш” сайтынын ишмердигине тилектеш, санаалаштыгын билдирип, улуттук адабиятты байытуу багытында: дүйнөлүк адабияттын өрнөктүү […]

Олжобай Шакир: Кыргыздар мени сотко берсин

Кыргызга сырткы душмандын кереги жок. Эзелтен кыргызды кыргыз ичинен иритип, ичинен чиритип келсе, азыркы кыргыздар элин маңкурт кылып жатат. Болгондо да билим булагы аркылуу. Оболу, китепти билим булагы деп эсептеп келсек, дал ошол булак башында отургандар кимдер дээрсиз?.. Аларбы – алар: доктор, академик наамына марыгандар! Болгондо да Кыргыз Республикасынын президентинин карамагындагы Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссияда отургандар; КР Билим берүү жана илим министрлиги; Улуттук илимдер академиясынын Ч.Айтматов атындагы Тил жана адабият институту; Кыргыз билим берүү академиясы жана китеп өндүрүшү менен […]

Генийлер сокур тыйынга зар болушкан

Көпчүлүк өнөр адамдарынын тагдыры татаал келет. Анткени алар көбүнесе тиричиликке байымсыз болуп, бул жагынан өз замандаштарына теңеле албай, катуу аксайт. Албетте, Гёте сыяктуу турмуштун эки чылбыр, бир тизгинин колго алган камбылдары да бар, бирок андайлар саналуу эле. Алардын трагедиясы — жашоонун практикалык ыгына көнүп кете албаганында эле эмес, алардын шору – өздөрүнүн кыял-сезиминде, элес-түшүнүгүндө жаралган чындыкты гана таанып, таптакыр башка чен-өлчөмдөгү ааламда жашаганында. Бул болсо өз кезегинде турмуштук чоң ажырымды пайда кылат. Атап айтканда, мындай инсандарды реалдуу турмуштун чегинен чыкпаган […]

Аалы Молдоканов: Токсон жылдык тойлор, тоборсуй элек ойлор

Кыргыз эли тарыхый тизменин эң төбөсүндөгү эки уулунун 90 жылдыктарын тойлоп жатат. Алардын бири мындан 40 жылча мурун, 53 гана жашында, экинчиси 2008-жылы 80 жылдыгына жете бербей адам колдуу болуп жарык дүйнөдөгү сапарларын карыткан экен. Чыңгыз Айтматов – чыгармачылык даңазасы, коомдук аброю жагынан эл аралык деңгээлге көтөрүлгөн бирден бир кыргыз экенине; Султан Ибраимов ‒ акылы жана адамгерчилиги аңызга айланган нукура эл уулу болгонуна карабай, буга чейинки юбилейлери өздөрүнө татыктуу белгиленбептир. Атактуу агаларыбыздын мааракелерине бала бакчалардан тартып, Жогорку Кеңешке чейин чоң […]