Кубанычбек Нурбековдун эскерүүгө камтылган өмүрү

Советтик Конституцияга негизденип, «Кыргызстан СССРдин курамынан чыгууга акылуу» деген жобону атайын белгилегендиги үчүн Л.Брежневдин доорунда адилетсиз куугунтукка учураган укук илимдеринин доктору, профессор Кубанычбек Нурбековдун (26.04.1928 –– 29.12.1985) ишмердиги тууралуу тарыхчынын блогу. Кыргызстан СССРдин курамында болгон доордо эле кыргыз айдыңдарынын (интеллигенттеринин) арасында демократиялык сезимдин ойгонушу байкалган. Бирок коммунисттик партиянын күч алып турган мезгилинде демократиялык түзүлүштүн принциптерин ачык айтуу мүмкүн эмес эле. Мына ушундай кыйын кырдаалда деле кыргыз элинен да көз карандысыз мамлекеттүүлүккө умтулган, өз оюн ачык билдирген айрым чыгаан инсандар да […]

Элмира Ногойбаева: Баткенден АКШга жеткирген согуш

Баткенден согушка кеткен Сыдык Алдашев. «Азаттык» үналгысы менен «Эсимде» мултимедиа борборунун биргелешкен долбоору. Элмира Ногойбаеванын согуш туткуну тууралуу баяны. Туткун – козголбос тема болчу Экинчи Дүйнөлүк согуштун туткундары — постсоветтик айдыңда дагы эле көп козголбогон темалардын бири. Туткунга түшкөндөрдүн эки жагы тең: «биздикилер» немистерде туткунда болушун, тигилер советтик түрмөдө көргөн азап-тозокторун эстегиси келбейт. Анткен менен Экинчи Дүйнөлүк согуш учурунда Советтер Союзунун аймагында аскер туткундары эң көп топтолгон. Аскер командирлери сталиндик репрессияга туш келип азайып кеткендиктен, кадрларды даярдоодогу алешемдиктерден улам СССР […]

Василий Бартольд: Жети-Суу тарыхынын очерки

АЛГЫ СӨЗ Комитет тарабынан чыгарылуучу «Эскерүү китепчесине» өлкөнүн кыскача тарыхын жана маанилүү окуялардын хронологиялык көрсөткүчүн жазып берүү тууралуу сунушту терең ыраазы боло кабыл алдым. Жети-Суунун жергиликтүү тарыхына кызыгуу фактысынын жаралышынын өзү эле Орто Азиянын тарыхын изилдөөчү үчүн эң жогорку деңгээлдеги кубаныч, анткени ал бул тарыхты жергиликтүү күчтөрдүн жигердүү катышуусу менен гана толук жана ар тараптуу изилдөөгө мүмкүн экендигин түшүнөт. Бизге жеткен жазма булактар көбүн эсе үзүл-кесил жана толук эмес болгондуктан, археологиялык материалдар менен толуктоого муктаж. Өлкөгө кыска убакытка келгендиктен жергиликтүү […]

Тайная гей-история Ислама

В мусульманских культурах гомосексуальность когда—то считалась самой нормальной вещью в мире-так что же изменилось? Когда-то ислам считал гомосексуальность одной из самых нормальных вещей в мире. Османская империя, самая могущественная в мусульманском мире, не воспринимала лесби или гей-секс как табу на протяжении веков. Они официально признали, что гей секс не преступление в 1858 году. Увы, когда христиане пришли с запада колонизировать, они заразили Ислам гомофобией. Но правда в том, что многие мусульмане, живущие сегодня, считают, что пророк Мухаммад С.А.В поддерживал и […]

Василий Бартольд: Енисей кыргыздары ХVII кылымда

Сибирди, анын ичинде Енисей кыргыздарынын өлкөсүн орустардын каратып алышынын тарыхына борбордук жана Сибирдин архивдеринен алынып жарыяланган көп документтер жана ошол документтер боюнча жазылган изилдөөлөр арналган. Енисейде орустардын кызыкчылыгы ойроттор державасынын таламдары менен кагылышып турган, ошондуктан кыргыздардын XVII кылымдагы тагдырын изилдөө орус-ойрот мамилелерин изилдөөгө байланыштуу. Профессор Котвичтин «XVII жана XVIII кылымдарда ойроттор менен карым-катыштар боюнча орустун архив документтери» деген жакындагы (1921-жылдагы) изилдөөсүнөн көрүнгөндөй бул маселеге тийиштүү материалдар али толук белгилүү боло элек. Сибирди каратып алуунун тарыхы боюнча эң илгерки жана баалуу […]

«Кыргыз даамы» китебинин тарыхы

Кыргыз тамак-ашы боюнча хрестоматиялык китеп бар. Ал китеп “Кыргыз даамы” аталып, 43 жыл мурда басмадан чыккан. Автору Таштанкул Бөрүбаев. Бул китеп кантип жаралган? Аны жазууга эмне түрткү болгон? Анн-Аймон Жискар д’Эстен. Бул айым — Франциянын 1974-1981-жылдардагы президенти Валери Жискар д’Эстендин жубайы. Анн-Аймон айымдын «Кыргыз даамы», ал эми орус тилинде «Кыргызская кухня» деген китептин жаралышына түздөн-түз тиешеси бар. Таң калбаңыз! Ооба, ошондой. Эмесе, сөз ирети менен болсун. «Кыргыз даамы» китеби 1976-жылы 10 000 нускада, 1984-жылы 15 миң жана 1991-жылы 50 миң […]

Жусуп Абдрахманов жана анын дагы бир мурасы «Кыргызстан » китеби

Кыргызстандын биринчи Республикасынын биринчи Премьер-министри Жусуп Абдрахмановдун 1928-жылы Кыргызстан мамлекеттик басмасынан чыккан «Кыргызстан» деген китеби 2018-жылы кайрадан жарык көрдү. Китеп араб арибинде жазылган. Биз анын «Күндөлүктөрүнөн» жакшы билгендей, Жусуп Абдрахманов чыгармаларын, докладдарын өзү жазган. Ошол китепти азыркы кыргыз алфавитине оодарып, басмадан чыгаруу ишке ашырылды. Китеп тууралуу кепке өтөөрдөн мурда бир-эки жагдайга токтоло кетейин. Биз бу жерде эки аныктаманы колдондук. Биринчи — бул «Биринчи Республика» жана экинчиси — «Азыркы кыргыз улуттук мамлекетин негиздөөчүлөр». Аталган терминдерди стилистикалык кооздук үчүн же ашынган патриотизмден […]

Таалайбек Абдиев: Бишкек шаарынын аты чын эле бишкек менен байланыштуубу?

Былтыр 2018-жылы Бишкек шаарынын 140 жылдыгы белгиленди, анткени 1878-жылы 29-апрелде Токмок уездинин мекемелери Токмоктон Пишпекке көчүрүлгөндүгүнө байланыштуу ага шаар статусу берилген экен. Ушуга таянуу менен Совет мезгилинде 1978-жылы Пишпек-Фрунзе шаарынын 100 жылдыгы белгиленип, шаарыбыз Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган. Шаардын андан мурунку тарыхына сереп салсак, 1825-жылы Кокон хандыгы бул жерге Пишпек чебин курган жана аны 1862-жылы ноябрда орус аскерлери басып алып, чеп талкаланып жок болгон. Көп өтпөй эле анын ордуна базар пайда болуп, ал 1868-жылы Пишпек кыштагына айланган. Андан […]

Иосиф Сталин – эл ичинде карама-каршы пикирлерди жараткан улуу инсан

Ал жөнүндө эмнелер гана айтылып келбейт. Бири көкөлөтүп мактаса, экинчиси шилекейи кургагыча каргайт. Улуу адамдын тегерегинде ар дайым ар түрдүү уламыштар, ойдон чыгарылган окуялар, чыныгы болгон нерселер менен аралашып жүрүшү мыйзам ченемдүү көрүнүш. Төмөндө кээси документтер аркылуу далилденген, кээ бири аны көрүп-билип чогуу жүрүшкөн  замандаштарынын оозунан жазылып алынган, айрымдары кошмолонуп кооздолгон Сталиндин жашоосунан алынган кызыктуу окуяларды сунуш кылабыз. Сталиндин тамашалары Британдык жазуучу жана физик Чарльз Перси Сноу архивтер менен иштегенден кийин Сталин жөнүндө мындай бир кызык оюн билдириптир: «Ал өз […]

Василий Бартольд: 16-17-кылымдардагы Тянь-Шань кыргыздары

Тянь-Шань кыргыздары жөнүндөгү мен жыйнаган маалыматтар «Жети-Суу дубанынын эстелик китепчесинде» 1898-ж. эле жарыяланган «Жети-Суу тарыхынын очерктеринде» чогултулган. Негизги дареги— мырза Хайдердин 1540-жылдары жазылган «Тарйх-и Рашйдй» (перс тилинде, экинчи бөлүгү биринчисинен мурда 1541—1544-ж. жазылган) деген эмгеги; андан кийинки мезгилдер жөнүндө көбүнчө Кашкардын тарыхы боюнча чыгармаларда айтылат, алардын ичинен эң башкысы— Исма’ил хандын (1670—1682) тушунда перс тилинде жазылган Махмуд Чурастын эмгеги. «Жети-Суу тарыхынын очерктерин» жазып жаткан убакта бул эмгек мага али белгисиз болучу. Адегенде Иле дарыясынын түндүк тарабындагы аймактар гана Жети-Суу аталган; […]

Советтер Союзунун коркунучтуу канкору

Сталиндин эң мыкты баш кесер желдети катары таанылган Берия 1899-жылдын 29-мартында жарык дүйнөгө келиптир. Тарыхка кара так салган бул ойон дыйкандын эле үй-бүлөсүнөн чыгыптыр, механик-курулуш окуу жайынан билим алыптыр. Партияга өтө коюп чекист болуп кетиптир. Берияга Сталин өзүнүн кызмат ордун, наам-сыйлыгынан башкасын бүт бериптир. Өзүндөй көрүп, өзүнөн артык ишенген үч адамынын бири ушу Берия болгон экен. Лаврентий Павлович Берия окуу жайында окуп жүргөн мезгилде эле “Сыщик” деген атка конуп, досторун отко салып, тааныштарын талаага таштап жүргөн деп жазат жолдоштору. Жоголгон […]

Саул Абрамзон: Кыргыз элинин аңчылыгы

Байыркы мезгилдерде эле кыргыздардын ата-бабаларынын негизги кесиптеринин бири болуп келген аңчылык XIX кылымдын башталышында деле кыргыздардын эмгекчи чарбаларында кыйла жөлөк-таяк болгон тармак бойдон кала берген. Элдик оозеки чыгармаларда жана аңыз кептерде мергенчилер айрым учурларда кедей айылдарды жана чакан жамааттарды эт менен жан сактатып келишкендиги жөнүндөгү эскерүүлөр сакталып калган. Алгыр куштардын жана куралдардын жардамы менен аңчылык кылышкан, тегерек темир капкандар салышкан жана тузак, кылтак тартышкан, буктурмалар жасашкан. Октябрь революциясына чейин милтелүү мылтык, кара мылтык жана алтайдын таш мылтыгы (буттары жыгачтан жасалган) […]

Сапар баян: Дүйнөдөгү эң эски шаар же Арарат боорунда жуушаган Армения

“Мен армян тилин үйрөндүм… кудайлар кайсы тилде сүйлөгөнүн билүү үчүн… Себеби армян тили кудайлардын тили жана Армения кудайлардын мекени… Кудайлар болсо Арарат өрөөнүнөн болушат” Жорж Байрон Армения жерине туз буйруп сапар тартып калышымдын да кызыктуу себептери бар. Фейсбук айдыңында, “РухЭш” сайтында байма-бай жарыяланып келаткан дүйнөлүк адабияттан которгон эмгектеримди көңүл коюп окуп жүргөн өзү да филолог, учурда Жогорку Кеңеште иштеп жаткан Бурулсун Бабашева эже мага кайрылып, ушундай илимий конференция, КМШ мамлекеттеринин үлкөн тилчи-окумуштууларынын эл аралык Форуму өтүп жатат, конкурска катышып таржымакалыңды […]

Саул Абрамзон: Кыргыз элинин дыйканчылыгы

Кыргыздардын чарбачылыгы бир беткей өнүккөн эмес. Кыргыздардын малчылыгы дыйканчылык, анан анча-мынчалап аңчылык кылуу менен да айкалыштырылган, чындыгында ал комплекстүү мүнөздө болгон. Анткен менен кыргыздардын ар түрдүү топторунун чарбачылык багыт алуусу бирдей болгон эмес. Азыркы кездеги кыргыздар мекендеп турган аймакта дыйканчылык маданияты алда качантан эле болгон. Ал байыркы мезгилде Ферганада кыйла өнүгүүгө жетишкен; биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын экинчи жарымында дыйканчылык маданияты Чүй өрөөнүндө гүлдөө мезгилин башынан өткөрүп, ага Согдадан келген дыйкандардын таасири тийген. Моңголдор мезгилинен кийин түндүк Кыргызстанда дыйканчылыктын толук […]