«Кыргыз даамы» китебинин тарыхы

Кыргыз тамак-ашы боюнча хрестоматиялык китеп бар. Ал китеп “Кыргыз даамы” аталып, 43 жыл мурда басмадан чыккан. Автору Таштанкул Бөрүбаев. Бул китеп кантип жаралган? Аны жазууга эмне түрткү болгон? Анн-Аймон Жискар д’Эстен. Бул айым — Франциянын 1974-1981-жылдардагы президенти Валери Жискар д’Эстендин жубайы. Анн-Аймон айымдын «Кыргыз даамы», ал эми орус тилинде «Кыргызская кухня» деген китептин жаралышына түздөн-түз тиешеси бар. Таң калбаңыз! Ооба, ошондой. Эмесе, сөз ирети менен болсун. «Кыргыз даамы» китеби 1976-жылы 10 000 нускада, 1984-жылы 15 миң жана 1991-жылы 50 миң […]

Жусуп Абдрахманов жана анын дагы бир мурасы «Кыргызстан » китеби

Кыргызстандын биринчи Республикасынын биринчи Премьер-министри Жусуп Абдрахмановдун 1928-жылы Кыргызстан мамлекеттик басмасынан чыккан «Кыргызстан» деген китеби 2018-жылы кайрадан жарык көрдү. Китеп араб арибинде жазылган. Биз анын «Күндөлүктөрүнөн» жакшы билгендей, Жусуп Абдрахманов чыгармаларын, докладдарын өзү жазган. Ошол китепти азыркы кыргыз алфавитине оодарып, басмадан чыгаруу ишке ашырылды. Китеп тууралуу кепке өтөөрдөн мурда бир-эки жагдайга токтоло кетейин. Биз бу жерде эки аныктаманы колдондук. Биринчи — бул «Биринчи Республика» жана экинчиси — «Азыркы кыргыз улуттук мамлекетин негиздөөчүлөр». Аталган терминдерди стилистикалык кооздук үчүн же ашынган патриотизмден […]

Таалайбек Абдиев: Бишкек шаарынын аты чын эле бишкек менен байланыштуубу?

Былтыр 2018-жылы Бишкек шаарынын 140 жылдыгы белгиленди, анткени 1878-жылы 29-апрелде Токмок уездинин мекемелери Токмоктон Пишпекке көчүрүлгөндүгүнө байланыштуу ага шаар статусу берилген экен. Ушуга таянуу менен Совет мезгилинде 1978-жылы Пишпек-Фрунзе шаарынын 100 жылдыгы белгиленип, шаарыбыз Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган. Шаардын андан мурунку тарыхына сереп салсак, 1825-жылы Кокон хандыгы бул жерге Пишпек чебин курган жана аны 1862-жылы ноябрда орус аскерлери басып алып, чеп талкаланып жок болгон. Көп өтпөй эле анын ордуна базар пайда болуп, ал 1868-жылы Пишпек кыштагына айланган. Андан […]

Иосиф Сталин – эл ичинде карама-каршы пикирлерди жараткан улуу инсан

Ал жөнүндө эмнелер гана айтылып келбейт. Бири көкөлөтүп мактаса, экинчиси шилекейи кургагыча каргайт. Улуу адамдын тегерегинде ар дайым ар түрдүү уламыштар, ойдон чыгарылган окуялар, чыныгы болгон нерселер менен аралашып жүрүшү мыйзам ченемдүү көрүнүш. Төмөндө кээси документтер аркылуу далилденген, кээ бири аны көрүп-билип чогуу жүрүшкөн  замандаштарынын оозунан жазылып алынган, айрымдары кошмолонуп кооздолгон Сталиндин жашоосунан алынган кызыктуу окуяларды сунуш кылабыз. Сталиндин тамашалары Британдык жазуучу жана физик Чарльз Перси Сноу архивтер менен иштегенден кийин Сталин жөнүндө мындай бир кызык оюн билдириптир: «Ал өз […]

Василий Бартольд: 16-17-кылымдардагы Тянь-Шань кыргыздары

Тянь-Шань кыргыздары жөнүндөгү мен жыйнаган маалыматтар «Жети-Суу дубанынын эстелик китепчесинде» 1898-ж. эле жарыяланган «Жети-Суу тарыхынын очерктеринде» чогултулган. Негизги дареги— мырза Хайдердин 1540-жылдары жазылган «Тарйх-и Рашйдй» (перс тилинде, экинчи бөлүгү биринчисинен мурда 1541—1544-ж. жазылган) деген эмгеги; андан кийинки мезгилдер жөнүндө көбүнчө Кашкардын тарыхы боюнча чыгармаларда айтылат, алардын ичинен эң башкысы— Исма’ил хандын (1670—1682) тушунда перс тилинде жазылган Махмуд Чурастын эмгеги. «Жети-Суу тарыхынын очерктерин» жазып жаткан убакта бул эмгек мага али белгисиз болучу. Адегенде Иле дарыясынын түндүк тарабындагы аймактар гана Жети-Суу аталган; […]

Советтер Союзунун коркунучтуу канкору

Сталиндин эң мыкты баш кесер желдети катары таанылган Берия 1899-жылдын 29-мартында жарык дүйнөгө келиптир. Тарыхка кара так салган бул ойон дыйкандын эле үй-бүлөсүнөн чыгыптыр, механик-курулуш окуу жайынан билим алыптыр. Партияга өтө коюп чекист болуп кетиптир. Берияга Сталин өзүнүн кызмат ордун, наам-сыйлыгынан башкасын бүт бериптир. Өзүндөй көрүп, өзүнөн артык ишенген үч адамынын бири ушу Берия болгон экен. Лаврентий Павлович Берия окуу жайында окуп жүргөн мезгилде эле “Сыщик” деген атка конуп, досторун отко салып, тааныштарын талаага таштап жүргөн деп жазат жолдоштору. Жоголгон […]

Саул Абрамзон: Кыргыз элинин аңчылыгы

Байыркы мезгилдерде эле кыргыздардын ата-бабаларынын негизги кесиптеринин бири болуп келген аңчылык XIX кылымдын башталышында деле кыргыздардын эмгекчи чарбаларында кыйла жөлөк-таяк болгон тармак бойдон кала берген. Элдик оозеки чыгармаларда жана аңыз кептерде мергенчилер айрым учурларда кедей айылдарды жана чакан жамааттарды эт менен жан сактатып келишкендиги жөнүндөгү эскерүүлөр сакталып калган. Алгыр куштардын жана куралдардын жардамы менен аңчылык кылышкан, тегерек темир капкандар салышкан жана тузак, кылтак тартышкан, буктурмалар жасашкан. Октябрь революциясына чейин милтелүү мылтык, кара мылтык жана алтайдын таш мылтыгы (буттары жыгачтан жасалган) […]

Сапар баян: Дүйнөдөгү эң эски шаар же Арарат боорунда жуушаган Армения

“Мен армян тилин үйрөндүм… кудайлар кайсы тилде сүйлөгөнүн билүү үчүн… Себеби армян тили кудайлардын тили жана Армения кудайлардын мекени… Кудайлар болсо Арарат өрөөнүнөн болушат” Жорж Байрон Армения жерине туз буйруп сапар тартып калышымдын да кызыктуу себептери бар. Фейсбук айдыңында, “РухЭш” сайтында байма-бай жарыяланып келаткан дүйнөлүк адабияттан которгон эмгектеримди көңүл коюп окуп жүргөн өзү да филолог, учурда Жогорку Кеңеште иштеп жаткан Бурулсун Бабашева эже мага кайрылып, ушундай илимий конференция, КМШ мамлекеттеринин үлкөн тилчи-окумуштууларынын эл аралык Форуму өтүп жатат, конкурска катышып таржымакалыңды […]

Саул Абрамзон: Кыргыз элинин дыйканчылыгы

Кыргыздардын чарбачылыгы бир беткей өнүккөн эмес. Кыргыздардын малчылыгы дыйканчылык, анан анча-мынчалап аңчылык кылуу менен да айкалыштырылган, чындыгында ал комплекстүү мүнөздө болгон. Анткен менен кыргыздардын ар түрдүү топторунун чарбачылык багыт алуусу бирдей болгон эмес. Азыркы кездеги кыргыздар мекендеп турган аймакта дыйканчылык маданияты алда качантан эле болгон. Ал байыркы мезгилде Ферганада кыйла өнүгүүгө жетишкен; биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын экинчи жарымында дыйканчылык маданияты Чүй өрөөнүндө гүлдөө мезгилин башынан өткөрүп, ага Согдадан келген дыйкандардын таасири тийген. Моңголдор мезгилинен кийин түндүк Кыргызстанда дыйканчылыктын толук […]

Бул академиянын тарыхчыларынын адепсиздиги, нарксыздыгы

Кыргыз Улуттук илимдер академиясынын президенти М.С. Жуматаевге Урматтуу Мурат Садырбекович! Жакында Улуттук илимдер академиянын тарых жана мурас институтунун бүтүмү катары «Тарыхчы-окумуштулардын сынына кабылган китеп» деген ат менен “РухЭш” сайтына макала жарыялады. Анда “тарыхчылар” мындай бүтүм чыгарышыптыр: «Кыргызия – зар заман» деген китептин автору Төлөк Төрөкан тарыхый билими жок же ага жакын илимдер боюнча адис эмес, жомок – жамакка шыктуу адам болгон. Ал китепте келтирген «бака бут» деген жазуу эч бир тарыхый булактарда да, тарых илиминде да кезикпеген ырастоо. Илимий чындыктарга […]

Саул Абрамзон: Кыргыз элинин чарбалык уклады

Кыргызстандын территориясынан табылган археологиялык көп сандаган эстеликтер бул жерде байыркы мезгилде эле бай жана ар тараптан өнүккөн маданият болгондугун айгинелеп турат, ал маданият Орто Азия кош өзөнүнүн аймагында, ага канаатташ жаткан тоо-талаа жерлеринде жашашкан уруулардын жана элдердин маданияты менен тамырлаш. Байыркы мезгилде жана орто кылымдарда Тянь-Шанды жана Памир-Алайды мекендеген уруулардын урпактары тигил же бул даражада кыргыз элинин курамына кирген, ушундан улам бул территорияларда мурда жашап өтүшкөн элдин чарбачылык турмуш, тиричилик жана маданият салттары менен азыркы кыргыз калкынын бул жагынан белгилүү […]

Роза Айтматова: Бүгүн аталарды эскере турган күн

XX кылымдын 30-жылдарында Советтер Союзунун бардык республикаларында, анын ичинде биздин Кыргызстанда да мамлекеттик жана партиялык кызматкерлерге карата репрессиялар жүргүзүлгөн. Калкынын саны бир миллионго жетпеген Кыргызстанда 20 миңден ашык адам репрессиялардын жазыксыз курмандыктарына айланган.Алардын арасында Абдыкерим Сыдыков, Жусуп Абдрахманов, Иманалы Айдарбеков, Баялы Исакеев, Эркинбек Эсенаманов, Кожокан Шоруков ж.б. сыяктуу элдин башына келген лидерлер эле. Алардын арасында биздин атабыз Төрөкул Айтматов да бар эле. Ал 1934-35-ж.ж. Кыргыз Обкомунун II катчысы болуп иштегенден кийин, 1935-жылы Москвага Кызыл Профессура институтуна окууга өтүп, үйбүлөсүн чогуу […]

Василий Бартольд: Енисей кыргыздары x кылымдан кийин

Кыргыздар өзүлөрүнүн көпкө созулбаган кубаттуулугун жоготкондон кийин беш кылымдан ашыгыраак өзүлөрүнүн алгачкы мекени Енисейде Саян кырка тоосунун түндүк тарабында гана турушкандыгы эскерилет. Ал мезгилде кыргыздардын башка эл менен кандай карым-катышта болгондугу жөнүндө Чыңгыз-хандын империясынын түзүлүшүнө байланыштуу окуялар жөнүндөгү маалыматтардан тышкары дээрлик эч кандай маалымат жок. Балким, кыргыздардын начарлашынан алардын эски душмандары, Кара-Кожо менен Бешбалык шаарлары кирген аймакты ээлеп турган уйгурлар пайдаланып кетишсе керек. 981-жана 984-жылдардын аралыгында аларга кытай элчиси Ван Янь-дэ (кытайлардан эмес, улуттук Сун сулалеси башкарган Түштүк Кытайдан) келип […]

Саул Абрамзон: Кыргыз элинин этникалык тарыхынын маселелери

Бул сүрөт Абылбек Байтерековдун калемине таандык <<<<<<<<<<Башы Азык уруусун биз байыркы асиги менен жакындаштырабыз. Гэшу (азыркы кушчу) сыяктуу эле ал Нушиви аймагына таандык болгон (VII к., Батыш түрк каганаты). Ошондой болсо да бул этнонимди Күл-тегиндин жана Тонукуктун урматына коюлган эстеликтердеги орхон жазууларында (Чоң жазуу) эскерилген «аз» элинин аты менен окшоштурууга болот. VII кылымдагы Жети- Суудагы түргөштөрдүн эки муунунун — тохсиликтер менен азийликтердин — окулушу күмөндүү экендигин белгилеп, В. В. Бартольд мындай деп жазат: «… мүмкүн азийликтер орхон жазууларында эскерилген аз […]