Айтматовдун Азамат Алтай менен Нью-Йоркто таанышканы

Азамат Алтайдын Чыке менен Нью-Йоркто таанышып, үйүнө алып барып коноктоп, анын кыргыздын эң чыгаан уулу экенине ыраазы болгону. Совет доорунда “чыккынчы”, “антисоветчи” деген ат менен канча бир муунга жалаңкыч көрсөтүлүп, расмий идеологияда өңчөй каралоо, айыптоо менен гана айтылып жана жазылып келген – согушта туткунга түшүп, анан кийин Батыш Германияда “Азаттык” радиосунун кыргыз бөлүмүн негиздеп, Американын Нью-Йорк шаарынын китепканасында 7 жыл, Колумбия университетинде 15 жыл илимий-изилдөөчүлүк иштерде иштеп, 1979-1989-жылдары кайра Мюнхендеги “Азаттык” радиосунун кыргыз бөлүмүн башкарган Азамат Алтай – Кудайберген Кожомберди […]

Белек Солтоноев: Чыңгыз хан заманындагы кыргыз

Адам жана жер (Человек и земля) деген орус тарыхында Чыӊгыз хан өзү түрк болгон дейт. Мусулман тарыхында айтылганы: Мурунку угуз түрк хандары насилинен кыйат аталып биздин эранын 794-жылында Кытай жери Шамодо тиричилик кылып жүргөн бир түрк урууну монголдордун арасынан келип, аларды бийлеп келген. Бул тукумдан келген хандар ар түрлүү элди бөлүп алып сурап келген. Чыӊгыздын бабасы Бартам баатыр менен бир тууган Хотоло хан заманында XII кылымдын ортосунда (1150-160-61) жылдар да бул моголдор Кытай императорун коркутушуп турган. Чыӊгыздын атасы Эсугей баатыр […]

Василий Бартольд: Кара-кытайлар[1]

Б. з. X кылымынын башында адатта тунгустардан чыгып, моңгол элементтери[2] менен аралашкан эл деп эсептелген кытайлар Улуу океандан Байкалга жана Тянь-Шанга чейин созулган кеңири империяны негиздешкен. Сулаленин турган жери Түндүк Кытай болгон; кытай тарыхчыларында бул сулале Ляо деп аталат. Кытайдагы өз бийлигинин узакка созулганына байланыштуу Ляонун кан сарайы өзүнө чейинки чет жерлик сулалелерге караганда кытай маданиятынын таасирине көбүрөк дуушар болгон. 1125-ж. башка тунгус эли чжурчжэндер түштүк кытайлык Сун сулалеси менен биригип, кытайлардын бийлигин жок кылган; алардын калдыктары башкаруучу уруунун мүчөлөрүнүн […]

Белек Солтоноев: 1819-1820-жылдардагы Солто жана Сарыбагыш кыргыздарынын өз ара согушу

Дөөлөстүн Токо жана Манап деген балдары кедейди эзген феодал болгондуктан, булардын зулумдук кылып, малы менен башына ээлик кылбаган үчүн, залимдигине чыдай албастан, жакын тууганы жедигер Талас менен Намангенге ооп кетип (анда Жанкороздун балдары болгон), кийин саяк, бугу, сарыбагыштын феодалдары бирлешип букараны, кедейди эзип турушкан. Булардын солто кыргызынан ала турган аласасы болсо, кечикпестен тийген. Ошол себептен «солточок» деп атаган, «Чок» деген сөз эчтеме калбастан, бүт колго тийди деген сөз. Кыргызда өзбектин соодасы болуп, аны менен кыргыздын баш феодалдары пайдаланып, кедейдин канын […]

Буурусундан атом бомбасына чейин Сталиндин экономикалык саясаты

Сталиндин мезгилиндеги экономика ошол кездеги доордун өзү талаш-тартыш жараткандай эле талашка түшүп келет. Бирөөлөрү «Өлкөнү буурусун менен кабыл алып, атом бомбасына ээ, индустриалдуу өлкөгө айлантты», — деген Черчиллдин белгилүү сөзүн кайталаса, башкача айтканда, артта калган агрардуу мамлекетти кубаттуу индустриалдуу мамлекетке айлантканын айтышса, экинчилери: кандай баа менен! — деп каяша кылышат. «Биз 50-100 жылга артта калдык» ХХ кылымдын 30-50-жылдардагы СССРдин экономикасындагы чоң жылыштарды «Сталиндин экономикалык керемети» – аташкан. Сталин бийликке келгенде, социалистик жаш өлкөнү индустриянын жолуна салмайынча алыска кете албасын жакшы […]

Саул Абрамзон: Кыргыздардын тамак-ашы

Кыргыздарда дыйканчылыктын бир аз тараганына карабастан XIX кылымдын үчүнчү чейрегине чейин алардын тамак-ашы мал чарбачылыгынын үстөмдүк кылып турушу менен аныкталган: аларда сүт азыктары жана эт басымдуулук кылган. Ч. Валихановдун байкоолоруна караганда, XIX кылымдын орто ченинде түндүктүк кыргыздар, Ч. Валиханов таруу ботко жөнүндө эске салып өткөн болсо да, негизинен «сүт жана өлгөн малдын эти менен» тамактанышкан. Бул мезгилде, мисалы, Памирдин жана Каратегиндин кыргыздарына ун деген белгисиз болгон: ун алардын колуна тийип калган күндө деле андан нан жабышпай, жарма жасашкан. Кыргызстандын Орусиянын […]

Василий Бартольд: Караханилер[1]

Караханилер кайсы түрк элине таандык экендигин тарыхчылар бизге айтышпайт; бирок бул эл ягма болгон деп ойлоого негиз бар, алардын башкаруучусу Караханилердеги эң эле көндүм болгон Богра-хан титулун алып жүргөн. Мындай болгондо Чүй өрөөнүнө жаңы баскынчылардын кириши бул ирет түштүк тараптан болгон. Караханилер Чүй өрөөнүндө ислам динин тез кабыл алышкан. Бул окуя жөнүндө бизге уламыш кабарлар гана жеткен. Ибн ал-Асирде айтылган бир уламыш боюнча исламды биринчи болуп Шабук (же Сатук) Кара-хакан алган, анын түшүндө ага асмандан киши түшүп келген жана ага […]

Саул Абрамзон: Кыргыздардын XIX кылымдагы кийим-кечелери

Орто Азиянын кыргыз калкынын кийим-кечеси өзүнүн өнүгүшүндө тарыхый ар кыл себептер: өндүргүч күчтөрдүн өсүшү, алмашуунун жана сооданын, коңшу элдер менен байланыштардын өнүгүшү ж.д.у.с. менен шартталган көп өзгөрүштөргө дуушар болгон. Материалдык маданияттын кээ бир башка жактарындагыдай эле, кыргыздын кийим-кечесинде өткөндө айрым урууларга мүнөздүү болгон бөтөнчөлүктөр ачык-даана көрүнүп турган. Кыргыздардын кийим-кечеси өзүнчө өзгөчөлүү, көчмөндөрдүн кийим-кечеси үчүн типтүү көп белгилер менен да мүнөздөлөт, бул көчмөндүк мал чарбачылыгына байланышкан жашоонун тарыхый калыптанган образы менен түшүндүрүлөт. Кыргыздарды кийим-кечесинин мүнөзүнө температурасы кескин өйдө-төмөн болуп туруучу, кээ […]

Жусуп Абдрахманов – Сталин талкалаган тагдыр

Кадимки иш күндөрүнүн биринде Кочкордон чалып жатам деп бир аксакал коңгуроо кылды. Өзүн тааныштыргандан кийин: “Кызым, сен Жусуп Абдрахмановдун “Күндөлүктөрүн…” кыргызчалаган турбайсыңбы. “Вечерний Бишкек” гезитинин үстүбүздөгү жылдын 26-майындагы басылышына Жусуп тууралуу абдан кызыктуу макала жарык көрдү. Мына ошону качан кыргыз гезиттери которуп басат деп күтсөм, андай болбоду. Сенден сураныч, мына ошол макаланы кыргызчалап, элге тааныштырсаң” деген аксакалдын өтүнүчүн жумуштун көптүгүнөн арадан бир топ убакыт өткөрүп аткарып олтурам. Макала Александр Тузовдун калеминен чыгыптыр. “Вечерний Бишкек” гезити да кыргыздын кыраан уулунун тагдырына […]

Марсел Исаков: «Жеңиш» орденинин тарыйкасы

Тарыхчылар белгилегендей 1943-жылы Кызыл Армиянын Сталинграддын алдындагы, Курскидеги жеңишинен кийин  Улуу-Ата-Мекендик согуштун бурулуш жылы башталган. 1943-жылдын күз айларынан баштап согуштун акырына чейин бардык фронттор боюнча Кызыл Армиянын үстөмдүгү орноп, гитлердик германия  стратегиялык демилге, басым жасоо мүмкүнчүлүгүнөн ажыраган. Ушундай жагдайда мамлекеттин жетекчиси И.В.Сталиндин демилгеси менен урушта айрыкча жеңиштерге жеткен аскер башчы-полководецтер үчүн, 8-ноябрь 1943-жылы, СССРдагы эң жогорку аскердик орден “Жеңиш” ордени негизделген. Ордендин салмагы 78 граммды түзүп, 47 грамм платина, 19 грамм күмүш, 2 грамм алтындан жасалып, 16 карат брилиант жана […]

Саул Абрамзон: Кыргыздардын материалдык маданияты

Чарбачылыктын үстөмдүк кылып турган укладынын мүнөзү — көчмөн малчылык — анан тиричиликтин патриархалдык-уруулук жагдайы кыргыздардын материалдык маданиятына терең из калтырган. Турак-жайынын, кийим-кечесинин тиби, тамак-ашынын жана эмеректеринин мүнөзү, транспорт каражаттары ж. д. у. с. баарысы — алыскы аралыктарга тез-тез көчүп-конуп жүрүү зарылдыгы, бекем отурукташпагандыгы, чарбалык иш-аракетинин сезондук мүнөздө болушу менен аныкталган. Тянь-Шань түндүк бөксө тоолорунан түштүктөгү Куэнь-Лундун жана Гиндукуштун тоо кыркаларына, батышынан Ура-Төбөдөн чыгыштагы Күчө оазисине чейинки кеңири территорияны мекендеген кыргыздардын материалдык маданияты да (анда ар кандай себептер менен шартталган жергиликтүү […]

Василий Бартольд: Түрктөр[1]

VI кылымда Орто Азияда жаңы көчмөн империя пайда болгон. Жаңы баскынчылар, Алтайдан чыккан түрктөр, кыска мезгилдин ичинде Улуу океандан Кара-Деңизге чейинки бардык элдерди өзүнө баш ийдирген. Империянын негиздөөчүсү Илихан Тумынь 553-ж. өлгөн; Тобо хан (581-ж.) өлгөндөн кийин империя эки мамлекетке — чыгыш жана батышка ажыраган; акыркысынын борбору Орто Азиянын батыш бөлүгүндөгү кийинки көпчүлүк көчмөн мамлекеттер сыяктуу эле, усундардын баштагы жерлеринде, б. а. Жети-Сууда болгон. Жети-Суунун тарыхында түрктөр бийлеген мезгил өзгөчө зор мааниге ээ. Көчмөн империянын борбору дайыма ар түрдүү өлкөлөрдүн […]

Саул Абрамзон: Кыргыздардын үй тиричилик жумуштары жана башка кесипчиликтери

Кыргыздын чарбачылыгында ар кыл үй тиричилик жумуштары кыйла маанилүү орунда турган, ал тиричиликтер мал чарбачылыктын продуктыларын иштетүү менен байланышкан. Эркектер жазында жана күзүндө кырккан койлордун жүнүнөн аялдары ийик менен жип ийришкен. Алар өрмөктө ошол жиптерден таарлардын түркүндөрүн токуп кементай, чепкен, чапан, шым, кап, куржун, ошондой эле боз үйдүн эмеректерин, жипшуруларды даярдашкан. Кыргыздардын өрмөгү өзүнүн түзүлүшү, жалпы белгилери жагынан коңшу, Орто Азиянын мурдагы көчмөн элдериникине окшош. Кой жүнү килем (түштүк кыргыздарында) жана боз үйдүн жабдуулары, кийиз жасоо үчүн да пайдаланылган. Ошол […]

Кубанычбек Нурбековдун эскерүүгө камтылган өмүрү

Советтик Конституцияга негизденип, «Кыргызстан СССРдин курамынан чыгууга акылуу» деген жобону атайын белгилегендиги үчүн Л.Брежневдин доорунда адилетсиз куугунтукка учураган укук илимдеринин доктору, профессор Кубанычбек Нурбековдун (26.04.1928 –– 29.12.1985) ишмердиги тууралуу тарыхчынын блогу. Кыргызстан СССРдин курамында болгон доордо эле кыргыз айдыңдарынын (интеллигенттеринин) арасында демократиялык сезимдин ойгонушу байкалган. Бирок коммунисттик партиянын күч алып турган мезгилинде демократиялык түзүлүштүн принциптерин ачык айтуу мүмкүн эмес эле. Мына ушундай кыйын кырдаалда деле кыргыз элинен да көз карандысыз мамлекеттүүлүккө умтулган, өз оюн ачык билдирген айрым чыгаан инсандар да […]