Василий Бартольд: Моңголдор – Чагатай мамлекети кыйраганга чейин[1]

Биз, Жети-Суу Чыгыш Түркстан менен бирге моңголдорго өз ыктыяры менен багынгандыгын, андыктан, моңгол жапырыгынан Кытай, Мавераннахр жана Батыш Азия сыяктуу эч зыян тартпаганын көрдүк. Жети-Сууда моңголдор келгенден кийинки жылдары болгон саякатчылар аны маданияты гүлдөгөн өлкө катары көрсөтүшөт. Ошондой саякатчылардын катарына 1212-ж. Чыңгыз-ханды батышка жасаган жортуулунда коштоп жүргөн кытайлык министр Елюй Чу-ңай кирет; ал 8 же 9 шаар баш ийген Алмалык жөнүндө эскерет, бардык жерде жемиш мол болгон; жашоочулар кытайлар сыяктуу дан өсүмдүктөрүнүн бардык беш түрүн өстүрүшкөн. Иленин батыш тарабында, Таласка […]

Саул Абрамзон: Кыргыз элиндеги нике жана үй-бүлө

Кыргыз үй-бүлөсү, жалпы эле башка үй-бүлөлөр сыяктуу, жаралгандан тартып узак мезгилдерге чейин түрлөнүп өзгөрүп келген. Ал да коомдук мамилелердеги кайра түзүлүүлөргө байланыштуу кайра өзгөрүүлөргө дуушар болгон. Бирок кыргыз үй-бүлөсүнүн тарыхын биз эч болбогондо бир-бирине туушкан кыргыз уруулары жөнүндө ишенимдүү айта алаар мезгилден гана баштоо – тарыхый келечекти жасалма тарытуу болор эле, анткени кыргыз уруулары өздөрүнө мүнөздүү коомдук жана үй-бүлөлүк мамилелери менен өз кезегинде белгилүү этникалык жалпылашуунун негизинде калыптанып, өздөрүнүн атабабалары болгон. Демек, кыргыз үй-бүлөлөрүнүн башаты эң байыркы доорго, алгачкы жамааттык […]

Үмбетей Түлө уулу: Кергиштеп турса – келин жоо

Үмбетей Түлө уулу (1706-1806) Ал жаш кезинен Букар ырчы менен дос, курдаш болгон деген дарек бар. Үмбетей жаш чагында кедейликтин азабын көп тарткан. Акындык даңкы чыкканда Абылай хан аны өз жанына алат. Ал Бөгөмбай баатырга шерик, анын ырчысы болгон. Хандын көңүлүнө карабай түз, адил өлөңдөрдү ырдаган. Ал жүз жашка чыгып каза болгон экен. Казактын ханы Абылай Абылай ханым бул кандай? Ак шумкарды асманга Учпас кылып тордоду. Кулагандай болду окшойт, Казактын бекем коргону. Кайгырбаңыз ханыбыз, Айтпаска чара болбоду. Баатырың өттү Бөгөмбай. […]

Татикара жырау: Жоодо – баатырмын, үйгө – бакырмын

Бизче Татыкара ырчы (1705-1780) – Абылай хандын кеңешчиси болуп, бир канча убакыт анын хансарайында болгон. Казактардын Олжобай, Бөгөмбай баатырлары менен калмакка каршы жортуулдарына катышкан. Өткүр мүнөз Татыкара хандын кемчиликтерин бетке айтып ырдаган. Ошондуктан ал хансарайдан куулуп чыккан. Улгайып калган кезинде жокчулук турмушту башынан кечирген, бирок ханга баш ийип барган эмес. Кечээ Токырайылы суунун боюнан Кечээ Токырайылы суунун боюнан Токол терек түбүнөн, Нил дария башынан Кумкент шаардын кашынан Пери кызы, перизат жан тууган Кара мерген атасы, Сөзүмдүн жок катасы, Кечээ бул […]

Бухар жырау Калкаманулы: Аргымагын жоготуп, тай жүгүргөн замана

Букар ырчы Калкаман уулу (1684-1781) – казактын улуу акын-ырчысы, 18-кылымда жашаган айтылуу Абылай хандын кеңешчиси болгон. Ал карасөз эмес, көмөкөйүнөн ыр менен сүйлөчү экен, ошондуктан аны “Көмөкөй ырчы” дешкен экен. Көп учурда түшүндө көргөндөрү чындыкка дал келген. Тилек Биринчи тилек тилеңиз, Бир Аллага жазбаска. Экинчи тилек тилеңиз, Бир залим пас шүмшүктүн Тилине кирип азбаска. Үчүнчү тилек тилеңиз, Жакасы жок, жеңи жок Туюк көйнөк кийбеске. Төртүнчү тилек тилеңиз, Төрдө төшөк тартып жатпаска. Бешинчи тилек тилеңиз, Беш убактуу беш намаз Бирөө да […]

Кара чемоданда катылып жаткан көркөм мурас табылды! IV

<<<<<<<< Башы ЭЛГЕ КОШУЛГАНДА Күн кечтеп баратат. Кар жамынган бийик тоолор салмагын салып мелтирейт. Маңдай жактагы, саал сол тараптагы өркөчтөрү бийик опол тоонун үстүнөн аркан бою гана тийбей ай каалгып чыгып келатат, эң эле укмуштай- алтын дөңгөлөктөй көрүндү. Мен Кара-Коңузда жүргөндө Күр деген бай дунгандын катыны \көзү чүлжүгүй эле\ салынып жүргөн шакекти көргөм, ошол алтын шакек деп суктанып айтышар эле айымдар. Мен алтынды мурда көргөн эмесмин. «Түнүчүндө оттой күйүп, тептегерек дөңгөлөктөй көрүнөт…»дешчү, ошол шакекти, дунганда малай жүргөн кыргыздардын катындары. Менин […]

Жиембет Бартогаш уулунун бийлик запкысынан чыккан ырлары

Жиембет Бартогаш уулу (1750-1575) казактын өтө таланттуу ырчысы, бий жана баатыр адам болгон. 16 жашынан баштап хандардын, баатырлардын, билермандардын жанында жүрүп, Эңчегер бойлуу эр Эшимдин кичи жүздөгү беделдүү бийи, баатырларынын бирине айланган. Ал хандын жаачыларынан турган жасагын башкарган. Калмактарга каршы 1620-27-жылкы согушта көп эрдиктери менен таанылган, аброй, беделге жеткен. Жиембет бийдин Эшим хан менен мамилеси кийинчерээк бузулуп, хан аны куугунтуктай баштаганда ал мындай деп ырдаган экен: Эңчегер бойлуу Эр Эшим! Эшим сени эсирткен, Эсилде менин кеңешим. Эл билгенден Эшим хан, […]

Кара чемоданда катылып жаткан көркөм мурас табылды!

2017-жылдын февраль айы, “Устат” академиясынын бүтүрүүчүсү катары  “Маданият Тарых Тил” каналына акын Мирлан Самыйкожо ээрчитип келди. Алгач  эле “ Маданият Тарых Тил” каналынын бир кызматкеринин мага карата орой мамилесинен, залда күтүп турган мага берген суроосунан “Маданиятта” ушундай “маданиятсыз” адам иштейби? -деп чочуладым. Анда ички сезимден чыккан ички оюм — ичимде кала берди. Аңгыча “Маданият Тарых Тил” каналынын шеф редактору Гүлмира Кулумбаевага Мирлан Самыйкожо алып кирди. Кичи пейил, мээримдүү назик эже жакшы кабыл алды. Мирлан аганын тамаша-чын иретинде “эти сиздердики, сөөгү […]

Төрөкул Жанузаков – тарых бүктөмүндө унутулган инсан

Эгемен өлкөбүздө эркелеп жашап жатабыз. Көз карандысызбыз. Эң негизгиси өз мамлекетибиз бар. Бул кыргыз элинин бирден бир жетишкендиги, ийгилиги, байлыгы… Арийне мындай бакыт бизге оңой менен келбей, эчен эрлердин башын жеген. Жазуучу Кушубек Качыбеков аганын калеминен жаралган “Төрөкул Жанузаков …Түркстан жаңырыгы” аттуу тарыхый-даректүү баянын окуп отуруп ушундай ойго келдим. Деги Төрөкул Жанузаков ким болгон? Китептен жооп издеп көрөлүчү. Атасы Жанузак солто уруусунан чыккан белгилүү манап болгон. Төрөкул бармактайынан тың чыгып, алтыга чыкканда татар молдодон окуп, арап ариби боюнча сабатын жоюп, […]

Белек Солтоноевдин кыргыздардын ордо оюну жөнүндө жазганы

Ордо, тогуз коргоол, оромпой, дүмпүлдөк, ак чөлмөк, аӊкилдек, уюм тууду, селкинчек, упай жана башка оюндары көп болгон. Түндө короону кыз-келин кайтарып, жыйыш кылып, темир комуз кагып, «Саксакай бекбекей» — деп короо кайтарган. Көп убактарда селкинчек тебишкен. Айылды жакалап чоор тартышып, жылкычылар жылкы кайтарган. Эгерде жоокерчилик заман болсо, айылдын сыртын «жесекчи» жесеген. Анын сыртынан «куйгуулчу» дегендери жол кайгыган. Кооптуу жерлерге кароол койгон. Көк бөрү тартуу, орус оторчусуна карагандан соӊ, түндүк кыргызына жайылган. Оюндун ичинде кыргыздын эӊ биринчи жакшы көргөнү жана көп […]

Белек Солтоноев: Кыргыздын турмушу

Кыргыздын эӊ байыркы турган жери Энесей дайрасы, Алтай, Сайан, Тыйаӊшаӊ, Памир, Котон тоолору жана ушул айтылган тоолордун аралары жана өзөн салаалары болгон.  Жан сактоо кесиби: кой, төө, эчки асырап багып, жайдын күнү айран, сүт, кымыз, кыштын күнү эт, азоолок дан аралаштырып, этке жетпеген кедейлери бай менен феодалдарда малайлыкта күн өткөрүшкөн. Көбүнчө көчмөн болуп, эӊ эски заманда хандарында отурук жайлары болгон. Алтын, темир, күмүштү иштеткенди билген. Дини шаман болуп, ар түрлүү жан-жаныбар, өсүмдүккө табынып, жоогерчиликке өтө баатыр болгон. Монгол, калмак, өзүбек […]

«Нуска»: Кыргыз кѳркѳм котормосунун тарыхынан

Учур талабына ылайык котормонун коомдогу орду, аткарган кызматы күндѳн күнгѳ ѳнүгүп барат. Которуу иши ар кандай шарттарда аткарылышы мүмкүн. Ушуга ылайык которуу иши бир нече түргѳ бѳлүнѳт. Котормолордун иш-аракет классификациясында түпнуска текстти кабыл алуу жана котормо текстти жаратуу ыкмалары эске алынат жана буга ылайык котормолор жазма жана оозеки котормо болуп экиге бөлүнөт. Жазма котормодо которуу иши жазуу жүзүндө болот да, түпнуска менен которулган текст туруктуу болуп, котормочу ага бир нече жолу кайрылышы мүмкүн. Бул болсо которулган текстти кайра карап чыгып, […]

Абибилла Пазылов: Шырдакбек

“Бетеге кетет бел калат, бектер кетет эл калат” дешет демейде. Ий-е, калетсиз накыл. Ошол эле убакта  калдайган  калкына  өзгөчө  кызмат өтөгөн  ары кыраан, ары чыгаан бектердин ыйык  элеси  өлбөс-өчпөс эн белгидей, аят тумардай  уюткулуу улуттун аң-сезиминде, эстутумунда сары майдай  сакталып  жүрө  берет турбайбы. Бекзаттардын мейкин-мезгилиндеги чыгармачылык устаканасында   бел чечпей,  белсене узанган  белгилүү даанышманыбыз Жусуп Баласагын бекер жеринен “бүт ааламга тараса бектин даңкы, \ күндөн күнгө мөмөлөп, артса баркы…” дегенчелик  кыялданбаса керек. Шыбагасына эмерекидей  акжолтой бак-таалай  энчиленген илгерки көсөм, ири инсандарыбыздын  […]

Саул Абрамзон: Кыргыздардын коомдук түзүлүшү

Укум-тукуму кыргыз элинин составына кирген кээ бир байыркы жана орто кылымдагы урууларда мүлк жагынан теңсиздиктин, урук-уруулук төбөлдөрдүн, таптык мамилелердин бар экендиги тарыхый булактар, анын ичинде Орхон-Енисей жазмалары, ошондой эле археологиялык маалыматтар менен далилденген. Бир кыйла кийинки мезгил үчүн, атап айтканда XVI—XVII кылымдардан тартып тянь-шандык кыргыздарда да феодалдык мамилелердин болгондугу жөнүндө анык маалыматтар бар. Мындай мамилелер кыргыз урууларында, ошондой эле башка көчмөндөрдө бир кыйла кийинчерээк, жок эле дегенде биздин доордун 1-миң жылдыгынын акырынан кеч эмес биротоло түзүлгөн деп божомолдоого болот. Албетте, […]