Бул академиянын тарыхчыларынын адепсиздиги, нарксыздыгы

Кыргыз Улуттук илимдер академиясынын президенти М.С. Жуматаевге Урматтуу Мурат Садырбекович! Жакында Улуттук илимдер академиянын тарых жана мурас институтунун бүтүмү катары «Тарыхчы-окумуштулардын сынына кабылган китеп» деген ат менен “РухЭш” сайтына макала жарыялады. Анда “тарыхчылар” мындай бүтүм чыгарышыптыр: «Кыргызия – зар заман» деген китептин автору Төлөк Төрөкан тарыхый билими жок же ага жакын илимдер боюнча адис эмес, жомок – жамакка шыктуу адам болгон. Ал китепте келтирген «бака бут» деген жазуу эч бир тарыхый булактарда да, тарых илиминде да кезикпеген ырастоо. Илимий чындыктарга […]

Саул Абрамзон: Кыргыз элинин чарбалык уклады

Кыргызстандын территориясынан табылган археологиялык көп сандаган эстеликтер бул жерде байыркы мезгилде эле бай жана ар тараптан өнүккөн маданият болгондугун айгинелеп турат, ал маданият Орто Азия кош өзөнүнүн аймагында, ага канаатташ жаткан тоо-талаа жерлеринде жашашкан уруулардын жана элдердин маданияты менен тамырлаш. Байыркы мезгилде жана орто кылымдарда Тянь-Шанды жана Памир-Алайды мекендеген уруулардын урпактары тигил же бул даражада кыргыз элинин курамына кирген, ушундан улам бул территорияларда мурда жашап өтүшкөн элдин чарбачылык турмуш, тиричилик жана маданият салттары менен азыркы кыргыз калкынын бул жагынан белгилүү […]

Роза Айтматова: Бүгүн аталарды эскере турган күн

XX кылымдын 30-жылдарында Советтер Союзунун бардык республикаларында, анын ичинде биздин Кыргызстанда да мамлекеттик жана партиялык кызматкерлерге карата репрессиялар жүргүзүлгөн. Калкынын саны бир миллионго жетпеген Кыргызстанда 20 миңден ашык адам репрессиялардын жазыксыз курмандыктарына айланган.Алардын арасында Абдыкерим Сыдыков, Жусуп Абдрахманов, Иманалы Айдарбеков, Баялы Исакеев, Эркинбек Эсенаманов, Кожокан Шоруков ж.б. сыяктуу элдин башына келген лидерлер эле. Алардын арасында биздин атабыз Төрөкул Айтматов да бар эле. Ал 1934-35-ж.ж. Кыргыз Обкомунун II катчысы болуп иштегенден кийин, 1935-жылы Москвага Кызыл Профессура институтуна окууга өтүп, үйбүлөсүн чогуу […]

Василий Бартольд: Енисей кыргыздары x кылымдан кийин

Кыргыздар өзүлөрүнүн көпкө созулбаган кубаттуулугун жоготкондон кийин беш кылымдан ашыгыраак өзүлөрүнүн алгачкы мекени Енисейде Саян кырка тоосунун түндүк тарабында гана турушкандыгы эскерилет. Ал мезгилде кыргыздардын башка эл менен кандай карым-катышта болгондугу жөнүндө Чыңгыз-хандын империясынын түзүлүшүнө байланыштуу окуялар жөнүндөгү маалыматтардан тышкары дээрлик эч кандай маалымат жок. Балким, кыргыздардын начарлашынан алардын эски душмандары, Кара-Кожо менен Бешбалык шаарлары кирген аймакты ээлеп турган уйгурлар пайдаланып кетишсе керек. 981-жана 984-жылдардын аралыгында аларга кытай элчиси Ван Янь-дэ (кытайлардан эмес, улуттук Сун сулалеси башкарган Түштүк Кытайдан) келип […]

Саул Абрамзон: Кыргыз элинин этникалык тарыхынын маселелери

Бул сүрөт Абылбек Байтерековдун калемине таандык <<<<<<<<<<Башы Азык уруусун биз байыркы асиги менен жакындаштырабыз. Гэшу (азыркы кушчу) сыяктуу эле ал Нушиви аймагына таандык болгон (VII к., Батыш түрк каганаты). Ошондой болсо да бул этнонимди Күл-тегиндин жана Тонукуктун урматына коюлган эстеликтердеги орхон жазууларында (Чоң жазуу) эскерилген «аз» элинин аты менен окшоштурууга болот. VII кылымдагы Жети- Суудагы түргөштөрдүн эки муунунун — тохсиликтер менен азийликтердин — окулушу күмөндүү экендигин белгилеп, В. В. Бартольд мындай деп жазат: «… мүмкүн азийликтер орхон жазууларында эскерилген аз […]

Саул Абрамзон: Кыргыз элинин этникалык тарыхынын маселелери

Кыргыз элинин пайда болушу жөнүндөгү проблема Борбордук Азиянын этникалык тарыхынын көбүрөөк татаал жана талаш-тартышуу жактарына кирет. XVIII кылымдын экинчи жарымынан баштап бул проблема орус, батыш европалык, чыгыш тарыхчыларынын, географтарынын жана хронисттеринин көңүлүн өзүнө бекем тартып келген. Кыргыздардын пайда болушу жөнүндө гипотезалар биринин артынан бири пайда болуп, ой жоруулар жана божомолдоолор айтылып, алардын этникалык тарыхынын ар түрдүү жактары изилденип келүүдө. Бул, биздин күнгө чейин айныбай, суубай келе жаткан кызыгуу көптөгөн себептер менен, айрыкча төмөнкүдөй кырдаал менен түшүндүрүлөт: тарыхый булактар далилдеп тургандай, […]

Василий Бартольд: Кыргыздар

ТАРЫХЫЙ ОЧЕРК Биринчи басылышына алгы сөз Кыргыз элинин тарыхы боюнча очерк басып чыгаруу жөнүндө Кыргыз Автономия областынын Эл агартуу бөлүмүнө караган Илимий Комиссиясы тарабынан капкачан эле ойлонулган болучу. Мындай басылманы чыгаруунун зарылдыгы кыргыз элинин өз тагдырын өзү чечүүгө жетишкенден кийин өзүн өзү таанууга, билимге, атап айтканда, өз тарыхын билүүгө кызыгуусунун өсүшүнөн келип чыкты. Мындан тышкары, биздин илимий адабияттарда Орто Азиянын эң байыркы элдеринин бири болгон кыргыз элинин тарыхы боюнча системага салынган бир да эмгектин жоктугун Илимий Комиссия эске алган; түркологдор […]

Саул Абрамзон белгилеген эшен-молдолордун куулук-шумдуктары

Манапчылык жана дин Бул макаланын максаты — конкреттүү тарыхый материалдардын негизинде мусулман дин кызматчыларынын «мүлктүүлөрдүн бийлигине» кандайча кызмат кылганын ачып көрсөтүү болуп саналат. Кыргызстандагы ислам кийинки жүз жылда өзгөчөлүү саясий тарыхты башынан өткөрүү менен өзүнүн өнүгүшүндө кыргыз коомунун феодалдык төбөлдөрү — манаптар менен эң тыгыз түрдө байланышып келген. Ушул мезгилге чейин сакталып келген жана кээде байлар менен бирдикте жеңиштүү социалисттик жүрүштү токтотууга аракет кылып жаткан манапчылыкка диний идеологияны калыптандырууда жана кыргыз эмгекчи массаларынын арасында исламды терең жайылтууда эң көрүнүктүү роль […]

Амирбек АЗАМ уулу: Полот хан жашынган үңкүр

Төлөгөн Касымбековдун “Сынган кылыч” романындагы баш каармандардын бири Исхак же Полот хан. Ал 1876-жылы февралда колго түшөр алдында, Чаабай тоолорундагы үңкүрдө бир нече күн жашырынат. Бул эмне болгон үңкүр? Ал азыр барбы? Исхак молдо Хасан уулу. Теги кыргыз. 1873-жылы Кокон ханы Худаярга каршы башталган көтөрүлүштүн жетекчилеринин бири. Ал 1875-жылы 27-сентябрда Анжыяндын Ботокара кыштагында Полот хан деген ат менен экинчи жолу хан көтөрүлүшкө чыгат. Ушул окуядан соң, тарыхчы Ташманбет Кененсариевдин жазышынча, “көтөрүлүштүн башында кайрадан чыныгы жетекчи катары Исхак-Полот хан туруп калган”. […]

Адамдар туулган жердин бир ууч топурагын түйүп алып, жолго чыгат…

Репрессияланган кыргыздардын жаркын элесине арналат Бул эмгек өткөн кылымдын 30-жылдарында репрессияга дуушар болуп, Таврияга сүргүнгө айдалган кыргыздардын элесине арналат. Бул эмгекте репрессияга кабылгандардын туугандарына, жакын адамдарына, ошол окуяларга күбө болгон адамдарга жана Кыргызстандын коомчулугуна жазыксыз курман болгон мекендештердин унутулбай тургандыгы көрсөтүлөт. Мында Кыргыз Республикасынын Украинадагы элчилигинин фондундагы жана архивиндеги документтер ошондой эле фотоматериалдар пайдаланылды. Алгы сөз Кээде, тарыхый адилеттүүлүктү калыбына келтирүүгө ондогон жылдар сарп кылынат. Андан жабыр тарткан адамдар көп учурда ошол мезгилге жетпей калышат. Бирок алардын балдары качандыр бир […]

Кыргыз тарыхы: Макелек Өмүрбайдын “илимий” жоромолдору

1-макала Тарых – тактыгы менен айырмаланган илим. Тарыхнаамалык түрмөктө бул ирет КЭРдеги калемгер Макелек Өмүрбайдын илимий чындыкка коошпогон айрым жоромолдору жөнүндө кеп козголот. Биринчи бөлүм. “Платон досум – бирок…” Илим чөйрөсү улам жаңы маалыматтар, улам жаңы табылгалар аркылуу байып турат. Кыргыз тарыхы деле так ушундай тармак. Кыргыз тарыхына таандык жаңы маалымат делген нерселер улам талданып жатканы демейдеги эле көрүнүш. Албетте, “жаңы” делген кээ бир маалыматтар салыштырма изилденип келгенде “фолк-хисториге” таандык, б.а. эч кандай фактологиялык негизи жок эле ойдон чыккан жоромолго […]

Чыркыраган чындыктын кичине чымчыгы

Александр Солженицындын «ГУЛАГ топ аралы» (“Архипелаг ГУЛАГ”) көркөм изилдөө тажрыйбасында 1918-жылдан 1956-жылга чейинки репрессия, большевиктик бийликтин тынымсыз улантылып келген жазалоо механизми көрсөтүлгөн. Хрущевдик “алабаардын” желаргысы менен советтик “Новый мир” журналына жарыяланган “Иван Денисовичтин бир күнү” аңгемесинен кийин жазуучуга репрессиядан жабыр тарткандардын эскерүүлөрү жаай баштайт. Аны көрүп Солженицын баштаган ишин аягына чыгарууну чечип, совет бийлигин жандап келаткан кандуу жазалоолорду иликтөөгө киришет. Бул иштин өтөле опурталдыгына карабай, жазуучу айтылуу чыгармасын аягына чыгарат. Куугунтук курмандыктары тууралу чындык толгон-токой тоскоолдуктарга карабай акыры ачыкка чыкты. […]

Эсенбай НУРУШЕВ: Безымянное преступление

Так называл геноцид Уинстон Черчилль еще до того, как был изобретен и введен в общественный дискурс этот термин. Но после Второй мировой войны слово получило международный правовой статус и стало определять тягчайшее преступление против человечества. Но что такое геноцид? На кыргызский язык термин перевели по следующей схеме: греческое слово genos – тукум (род) и латинское caedo – убивать. Получилось «тукум курут». И почти все, кажется, безоговорочно приняли и признали эту находку как точный и чуть ли не «научный» перевод термина […]

Мамбетжунус АБЫЛОВ: Кыргыздар, еврейлер жана шумерлер

Совет доорунда кыргыз тарыхы Москва таңуулаган чекте гана жазылган. Ким Гумилев, Бартольд, Киселев, Радлов, Аристов, Худяков, Кляшторный жана дагы ушулар сыяктуу орус, еврейлерден турган  тарыхчылардын бүтүмдөрүн туура десе, ал даражалуу тарыхчылардын тобуна кирген. Буга көнбөгөн Белек Солтоноев камалып, жат пикирге тумчуланган. Бүгүн орустардын үстөмдүгү жоюлса да, ошо бурмаланган тарых түзөлө элек. Совет доору кыргыздарды Алтай,  Орто Азия менен чектечү. «Манаста» «бири кеткен Кырымга, бири кеткен Урумга» деп аймак кеңейип айтылат. Совет доору урагандан кийин Византия империясынын Никеа шаарында (азыркы Изник) […]