Касымбековдун жаңылыштыгы же Мадаминбектин өлүмү

Турмушта жазуучу ойлоп чыгарган окуя чындык катары айтылып жүргөн учурлар көп кездешет. Бул адабий каармандарга да мүнөздүү көрүнүш. Алсак, маркум Төлөгөн Касымбековдун “Келкел” романындагы Мадаминбектин өлүмү. Толук аты Мухаммед-Амин-бек Акматбеков. Ал Түркстан фронтунун аскер башчысы Михаил Фрунзенин 1920-жылдын 30-апрелиндеги буйругу менен Маргалан атчандар полкунун командири болуп дайындалган. (“Келкел” тарыхый романы, Ф.: Кыргызстан, 1986.) Мадаминбек Кызыл армияга кошулганга чейин 1919-жылы азыркы Алай районундагы Эркеч-Там кыштагында Монстров башындагы ак гвардиячылар менен чогуу Фергана убактылуу өкмөтүн түзөт. Совет өкмөтүнө каршы күрөшкөн басмачылар кыймылынын […]

Амирбек АЗАМ уулу: Тарых биз менен жашайт…

“Рух Эш” интернет басылмасында Абдыкерим Муратовдун “Сунулган баш… Суурулган кылыч…” тарыхый романынан Маадаминбектин өлүмүнө байланыштуу үзүндү жарыяланды. Аалым-жазуучу бул романда белгилүү кызыл командир Мадаминбектин өлүмү тууралуу электрондук маалымат булактарында жана совет мезгилинде чыккан адабияттарды, анын ичинде Төлөгөн Касымбековдун айтылуу “Келкел” тарыхый романындагы маалыматтарды төгүндөйт. “Келкелде” Мадаминбек Тамаша кыштагында (бүгүн Кадамжай районунда) буктурмага кабылып, атышып жатып  өлөт. Мындай версия жаңылыш экенин “Азаттык” радиосуна 2012-жылы жарыяланган изилдөөмдө жазгам. (Караңыз:  https://www.azattyk.org/a/kyrgyzstan_literature_history_madaminbek_death_research/24530238.html) Жана А. Муратов өз изилдөөлөрүнө таянып, Мадаминбек бүгүнкү Испайрам өрөөнүндөгү Шыгай айылында (Кадамжай […]

Белек СОЛТОНОЕВ:Эң эски кыргыз

Кыргыз – фин, монгол, гунн элдерпинен куралган эл. Көбүнчө биздин эрадан 500 жыл мурун түн жак кытайдан келген «динлин» уругунан, бир кабарда «Динлинди» эски заманда Орто Азийадан Алтай, Орол ортосуна барып жерлешкен арийлердин эски карыйалардын сөзү: Кыргыз Алтай, Кангайдан келгенбиз дегени жалган эмес. Эски түрк кыргызды тууганым дебеген. Кыргыздын тили уйгурдукундай болгон. Биздин эрадан 2о6 жыл мурун болгон кытайдын «Улуу хан» деген падышасынын тарыхын жазган Бангу (Баньгу) деген кытай болгон. Бангу биздин эранын 92 – жылында өлгөн. Бул тарыхчы кыргыз […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Акырында айта турган алты арман

Токтогул Сатылгановдун басып өткөн жолун жана анын көөдөнүнөн жарып чыккан чыгармаларын изилдеп отуруп, мындай бир жыйынтыктарга келип отурамын. Алар Токтогул акынга гана эмес, бизге – жалпы кыргыз интеллегенциясына арман сыяктуу сезилет. Андай армандар биздин оюбузча мындай: Биринчи арман: Токтогул Сатылгановдун чыгармалары акындын көзү тирүүсүндө, жок дегенде советтик мезгилде, XX кылымдын 20-жылдарында жазылып калбагандыгы. Токтогул сыяктуу эле Фергана өрөөнүндө, чайханаларда ашула айтып, дутарын чалып жүргөн өзбек элинин өкүлү Молдо Тойчуга (Мулла Туйчи Ташмухамедов) эл тарабынан Хафиз наамы берилип, 1905-жылы Москвадан келишип, […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Мадаминбектин өлүмү

Үч-Коргондон Исфайрам бойлоп кеткенде Алыш, Кара-Жыгач, Майдан деп жүрүп отуруп Кичиненин-Оозуна келет. Кезегинде Полот хан качып келген бул жайлардын өзүнчө сыры бар, бир жагынан аш бышымда Барганынын жайыгына түшсө, жарым күндө Кызыл-Кыядан Апшыр-Ата өрдөп кетет Кичи-Алайга, бир жагынан Тамаша аркалуу Шаймардан жерине жетип, андан Сохко, Зардалиге барат, анан да Дароотко күнүн барат, Дароотко жетти дегенде Эркеч-Там менен Кытайга да, Кара-Тейит менен Сары-Колго да, андан ары Кара-Тегин аркалуу Ооганга да жол ачылат. Кууш капчыгай, өрдөп жүргөн жол кандай куугун келсе да […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Токтогул кантип каза болгон жана аны акыркы сапарга кандай узаттык?

Токтогул Сатылгановдун кандайча каза болгондугу, качан каза болгондугу, аны кимдер акыркы сапарга узаткандыгы да кийинки муундар үчүн таалим-тарбия ала турган окуялардан. Дагы суроо – акын качан каза болгон? «1933-жылы 17-февралда дүйнөдөн кайтат» (Ж.Таштемиров). «Токтогул 1933-жылы март айында туулган жеринде дүйнөдөн кайтты» (Б.Алагушев)[1]. Кетмен-Төбөдө адегенде агартуу тармагында, андан соң партиялык, советтик кызматтарда иштеп жүргөн Эсенгул Малгараев (1900-1991) мындай эскерет: «Током 1933-жылы 20-мартта катуу оорудан кийин каза болду»[2]. «Умер Токтогул 17 февраля 1933 г. в родном кыштаке, умер от голода. От него […]

Россиянын Мамлекеттик Думасынын жабык жыйналышында 1916-жылдагы Түркстан окуялары жөнүндө доклад

(1916-жылдын 13-декбары) Россия империясынын Мамлекеттик Думасы курамында эмгекчилдер фракциясынын өкүлү Александр Керенский жана мусулмандар фракциясынын мүчөсү Кутлу Мухаммед Тевкелев болгон өз комиссиясын Түркстан аймагына жөнөткөн. Мусулмандар фракциясынын катчысы Мустафа Чокай (Чокаев) комиссияга тилмеч-котормочу жана жардамчы катары бекитилип берилген. Комиссиянын иши туурасындагы докладды А. Керенский жасаган. КЕРЕНСКИЙ: Мамлекеттик Думанын мүчөлөрү, мырзалар. Биз талкууга ала турган окуялар мындан кыйла убакыт мурда болуп өткөн, бирок алардын кесепети ушу кезге чейин тийүүдө, мындан ары да Түркстанда жана Талаа облустарынын гана эмес, бүткүл Россиянын турмушунда […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Кеңеш бийлиги жана Токтогул

Бир кыйла кызыктуу темалардын бири – Токтогулдун 1917-жылы Петроград шаарында жеңип чыккан Совет бийлигин кабыл алышы. Көпчүлүк булактарда, алар советтик мезгилде жазылган, Токтогул жаңы бийликти абдан кубануу менен тосуп алды деп айтылып, жазылып келет. Чын эле ошондойбу? Буга кандайдыр бир негиз болушу мүмкүн, себеби ал мурдагы Ак падышага каршы көтөрүлүшкө катышкан киши, анысы үчүн Сибирь сүргүнүндө адам чыдагыс оор азыптын баарын көрүп келген киши, ал эле эмес экинчи жолу да Наманган түрмөсүндө алты ай жатып чыккан киши. Анын мойнунда ушундай […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Токтогул жана Молдо Тойчу

Молдо Тойчу (Мулла Туйчи Ташмухамедов 1868-1943) тууралуу Токтогулдун өмүр баянын айткандар үстүрт айтып жүрүшөт, тагыраагы, өзбек акыны менен чайханалардын биринде кездешип, ал кишинин ырын өзүндөй туурап, айтышып, айтышта аны жеңген дейбиз. Чынында андай эмес. Молдо Тойчу төкмө болгон эмес, төкмө болбогондон кийин өзүнөн өзү түшүнүктүү – айтышка катышпайт, ал ырчы-ашулачы, дутарчы, макамчы болгон. Бир жолку жолугушуу тууралуу ошол кезде (1929-жылы) Ошто студент болуп жүрүп Кетмен-Төбөгө кетип жатып, Өзбекстандын аймагындагы бир чайханада (кайда экенин жазбайт) бул окуянын күбөсү болуп калган М.Токтосунов […]

Көңтөрүш жылдарынын көйгөйлөрү жана көксөөлөрү

«Ойготуу» ырлары Кыргыз жазма адабияты жөнүндө сөз кылганда анын жаралышына түрткү болгон, калыптануусун жана өнүгүүсүн коштоп жүрүп олтурган социалдык- тарыхый факторлордун ролу жана мааниси ар дайым көңүлдө турушу кажет. Анткени бардык мезгилдерде жана бардык элдерде адабий процесс коом турмушу менен тыгыз байланышта, ага багыныңкы өнүгүп келген. Муну тактаган фактылар жана пикирлерди адабияттын тарыхы жана теориясы боюнча эмгектерден каалаганча табууга болот. «Көркөм процесстин өнүгүшү социалдык-экономикалык шартка көз каранды, — деп жазат, мисалы белгилүү адабиятчы Ю.Борев, — бирок анын ички мыйзам ченемдүүлүктөрү […]

Алымкандын айланасындагы сөз же Токтогул Кытайда болгонбу?

Токтогул Сатылгановдун азыр эми Кытай мамлекетине карап калган элдерде, жерлерде болгондугу тууралуу маалыматтар биз СССР деген улуу державада жашап турган мезгилде айтылган да, жазылган да эмес. Ага бир себеп эки өлкөнүн ортосундагы мамилелердин оош-кыйышына байланыштуу болушу да мүмкүн, саясатка байланыштуу болушу да мүмкүн, анткени ал кезде маалымат каражаттары тыкыр кароодон өтүп, «кытай» деген сөз болсо, ал материалдар чыкпай калчу. Же экинчиси, жөн гана ал маалыматтар биз үчүн белгисиздиктен, биз билбегенден келип чыккан болушу да ыктымал. Жазуучу Ш.Абдыраманов «акын сүргүндөн качып […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Курманжан датка Токтогулду бошотуп алганбы?

Токтогул Сатылганов менен Курманжан датканын байланышы да бир катар адабияттарда, көркөм чыгармаларда чагылдырылып келет. Алардын орчундуусу жана кыйла талаштуусу Т.Касымбековдун «Келкел» романы. Албетте, ал көркөм чыгарма деңизчи. Бирок анын кандайдыр бир даражада болсо да тарыхый негизи болушу да керек. Ошол чыгармада Токтогул досу Төрө менен адегенде Миң-Дөбөгө (Мадали эшендин резиденциясы) барып, анан Алайга Курманжан даткага өтөт. Датка алардын эшен менен байланышына каршы болот. Анан мындай насаат сөзүн айтат: «Бул адам (сөз Мадали эшен тууралуу баратат – М.А.) мусулмандарды орус акимиятына […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Токтогулдун динге мамилеси же акынды кантип атеист кылышкан?

Токтогул тууралуу советтик идеологиянын дагы бир ойлоп тапканы аны атеист кылып көрсөтүү. Токтогулдун атеизми окуу китептерине чейин кирип, мектеп окуучуларынын кулагына кумдай куюлуп, анын «Үч кожо», «Эшендерге карата», «Эшен-калпа», «Токтогул менен Эшмамбеттин эшенге ырдаганы», «Чакырбай сүткор», «Үйчүлүк эшен», «Муратбек», «Папы калпа» ж.б. бир катар ырлары акындын ислам динине каршы турганын тастыктайт деген идея менен талданган. Чынында бул ырлардын бир тобу ойлоп табылган, же болбосо Токтогулдуку болгон күндө да аларда антидиний көз караш жок, аларда динге жамынып жаман жоруктарын көрсөткөн дин […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Токтогул абактан качканбы же бошотулганбы?

Бул маселе көптөгөн изилдөөчүлөрдүн башын катырып келет, 1988-жылы Ж.Таштемиров «Током Сибирден качан качкан» деген макаласын жазат[1]. «Баскан жол» деген эскерүүсүндө Калык Акиев Тытты-Сай деген жердеги Ыса болуштун үйүндө Токтогулдун: Капыстан чыкса душманым, Кабынан таят жүрөгүм. Бул коркунуч башымда, Бүтпөй келгем сүрөгүм, — ырдаганын айтат[2]. Демек, акын качып келгени ырастайт. Ал кантип качкан, аны ким качырган? О.Сооронов макаласында[3] мисал кылган Ж.Жылкыбаевдин эскерүүсүндө Токтогул менен бирге он бир киши качып чыгат, жолдо тогуз казак өздөрү бара турган жакка бөлүнүп, Токтогул дагы бир […]