Чыркыраган чындыктын кичине чымчыгы

Александр Солженицындын «ГУЛАГ топ аралы» (“Архипелаг ГУЛАГ”) көркөм изилдөө тажрыйбасында 1918-жылдан 1956-жылга чейинки репрессия, большевиктик бийликтин тынымсыз улантылып келген жазалоо механизми көрсөтүлгөн. Хрущевдик “алабаардын” желаргысы менен советтик “Новый мир” журналына жарыяланган “Иван Денисовичтин бир күнү” аңгемесинен кийин жазуучуга репрессиядан жабыр тарткандардын эскерүүлөрү жаай баштайт. Аны көрүп Солженицын баштаган ишин аягына чыгарууну чечип, совет бийлигин жандап келаткан кандуу жазалоолорду иликтөөгө киришет. Бул иштин өтөле опурталдыгына карабай, жазуучу айтылуу чыгармасын аягына чыгарат. Куугунтук курмандыктары тууралу чындык толгон-токой тоскоолдуктарга карабай акыры ачыкка чыкты. […]

Эсенбай НУРУШЕВ: Безымянное преступление

Так называл геноцид Уинстон Черчилль еще до того, как был изобретен и введен в общественный дискурс этот термин. Но после Второй мировой войны слово получило международный правовой статус и стало определять тягчайшее преступление против человечества. Но что такое геноцид? На кыргызский язык термин перевели по следующей схеме: греческое слово genos – тукум (род) и латинское caedo – убивать. Получилось «тукум курут». И почти все, кажется, безоговорочно приняли и признали эту находку как точный и чуть ли не «научный» перевод термина […]

Мамбетжунус АБЫЛОВ: Кыргыздар, еврейлер жана шумерлер

Совет доорунда кыргыз тарыхы Москва таңуулаган чекте гана жазылган. Ким Гумилев, Бартольд, Киселев, Радлов, Аристов, Худяков, Кляшторный жана дагы ушулар сыяктуу орус, еврейлерден турган  тарыхчылардын бүтүмдөрүн туура десе, ал даражалуу тарыхчылардын тобуна кирген. Буга көнбөгөн Белек Солтоноев камалып, жат пикирге тумчуланган. Бүгүн орустардын үстөмдүгү жоюлса да, ошо бурмаланган тарых түзөлө элек. Совет доору кыргыздарды Алтай,  Орто Азия менен чектечү. «Манаста» «бири кеткен Кырымга, бири кеткен Урумга» деп аймак кеңейип айтылат. Совет доору урагандан кийин Византия империясынын Никеа шаарында (азыркы Изник) […]

Улуттук илимдер академиясынын кол жазмалар фондунда жаткан жаңы табылгалар

СССР ыдырашы менен бирге баары кароосуз калганын эми да сезип атабыз, айрыкча Илимдер академиясындагы качантан бери жаткан элдик казыналарыбыздын алигиче чети оюлбаганы көп ойго салат… Мындан мурда өз атам Эгембердиев Шакирдин кол жазмалары кокусунан колубузга тийип калганынан кыскача маалымат бердик эле. Бу сапар Совет адабият секторунун кызматкерлери Төлөев, Ж. Түлөкабылов.М., тарабынан 1960-жылы жыйналган эмгектердин арасынан Үркүнчиев Бороончу аксакалдын чыгармаларын жарыялоону эп көрдүк. Кезинде Салижан Жигитовдун оозунан укканыбыз бар, ал киши мындай таризде айтты эле: «Улуттук илимдер академиясынын кол жазмалар фондунда […]

Өскөн ДАНИКЕЕВ: Алгачкы төрага

Оболку окуялар, ошол окуя, өнөгөлүү өзгөрүштөрдүн күбөлөрү болгон адамдар улам убакыт өткөн сайын унутула баштайт тура. Эмне үчүн? Эми ал айтпаса да белгилүү да. Турмуш… Мына, башканы коюп, Улуу Октябрдан кийинки жергебизде болгон өзгөрүүлөр, аларды жүзөгө ашырган атуулдарыбыз туурасында маалыматыбыз канча? Билбейбиз. Бүгүн ал аста-аста өз ыраатына келе баштагандай. Оозеки айтымдар туруптур деңизчи, а басма сөздө канча ой, канча пикирлер басылып чыкпады. Талаш жок, басымдуу көпчүлүгү айгине. А кайсы бири жоромол, каңшаар калыбындагы айыңдар. Мен алардын бирөөнө гана токтолоюн. Бу […]

Сулайман РЫСБАЕВ: Акын-демократ Токтогул Сатылгановдун адамдык жана акындык тагдыры тууралуу жаңы ойлор

Улуу акын, «тоо булбулу» Токтогул Сатылгановдун өмүр баянындагы бир катар так эместиктер менен саясый бурмалоолор да бар экендиги эгемендик жылдарынын алгачкы күндөрүндө эле айтыла баштаса да, дагы деле андай сөздөр кулактын кыйырынан өтүп, көздүн жаздымында калып келатат. Анын акындык да, адамдык да бейнеси тууралуу кийинки муундарга туура так маалымат берүүнүн мааниси, албетте, чоң. Анын башаты эле мектептин окуу китептери экендиги талашсыз. Анткени окуу китеп гана мектепте өсүп келаткан жаш муундарга туура, так маалымат берүү мүмкүнчүлүгүнө ээ. Азыркы адабият окуу китептерин […]

Касымбековдун жаңылыштыгы же Мадаминбектин өлүмү

Турмушта жазуучу ойлоп чыгарган окуя чындык катары айтылып жүргөн учурлар көп кездешет. Бул адабий каармандарга да мүнөздүү көрүнүш. Алсак, маркум Төлөгөн Касымбековдун “Келкел” романындагы Мадаминбектин өлүмү. Толук аты Мухаммед-Амин-бек Акматбеков. Ал Түркстан фронтунун аскер башчысы Михаил Фрунзенин 1920-жылдын 30-апрелиндеги буйругу менен Маргалан атчандар полкунун командири болуп дайындалган. (“Келкел” тарыхый романы, Ф.: Кыргызстан, 1986.) Мадаминбек Кызыл армияга кошулганга чейин 1919-жылы азыркы Алай районундагы Эркеч-Там кыштагында Монстров башындагы ак гвардиячылар менен чогуу Фергана убактылуу өкмөтүн түзөт. Совет өкмөтүнө каршы күрөшкөн басмачылар кыймылынын […]

Амирбек АЗАМ уулу: Тарых биз менен жашайт…

“Рух Эш” интернет басылмасында Абдыкерим Муратовдун “Сунулган баш… Суурулган кылыч…” тарыхый романынан Маадаминбектин өлүмүнө байланыштуу үзүндү жарыяланды. Аалым-жазуучу бул романда белгилүү кызыл командир Мадаминбектин өлүмү тууралуу электрондук маалымат булактарында жана совет мезгилинде чыккан адабияттарды, анын ичинде Төлөгөн Касымбековдун айтылуу “Келкел” тарыхый романындагы маалыматтарды төгүндөйт. “Келкелде” Мадаминбек Тамаша кыштагында (бүгүн Кадамжай районунда) буктурмага кабылып, атышып жатып  өлөт. Мындай версия жаңылыш экенин “Азаттык” радиосуна 2012-жылы жарыяланган изилдөөмдө жазгам. (Караңыз:  https://www.azattyk.org/a/kyrgyzstan_literature_history_madaminbek_death_research/24530238.html) Жана А. Муратов өз изилдөөлөрүнө таянып, Мадаминбек бүгүнкү Испайрам өрөөнүндөгү Шыгай айылында (Кадамжай […]

Белек СОЛТОНОЕВ:Эң эски кыргыз

Кыргыз – фин, монгол, гунн элдерпинен куралган эл. Көбүнчө биздин эрадан 500 жыл мурун түн жак кытайдан келген «динлин» уругунан, бир кабарда «Динлинди» эски заманда Орто Азийадан Алтай, Орол ортосуна барып жерлешкен арийлердин эски карыйалардын сөзү: Кыргыз Алтай, Кангайдан келгенбиз дегени жалган эмес. Эски түрк кыргызды тууганым дебеген. Кыргыздын тили уйгурдукундай болгон. Биздин эрадан 2о6 жыл мурун болгон кытайдын «Улуу хан» деген падышасынын тарыхын жазган Бангу (Баньгу) деген кытай болгон. Бангу биздин эранын 92 – жылында өлгөн. Бул тарыхчы кыргыз […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Акырында айта турган алты арман

Токтогул Сатылгановдун басып өткөн жолун жана анын көөдөнүнөн жарып чыккан чыгармаларын изилдеп отуруп, мындай бир жыйынтыктарга келип отурамын. Алар Токтогул акынга гана эмес, бизге – жалпы кыргыз интеллегенциясына арман сыяктуу сезилет. Андай армандар биздин оюбузча мындай: Биринчи арман: Токтогул Сатылгановдун чыгармалары акындын көзү тирүүсүндө, жок дегенде советтик мезгилде, XX кылымдын 20-жылдарында жазылып калбагандыгы. Токтогул сыяктуу эле Фергана өрөөнүндө, чайханаларда ашула айтып, дутарын чалып жүргөн өзбек элинин өкүлү Молдо Тойчуга (Мулла Туйчи Ташмухамедов) эл тарабынан Хафиз наамы берилип, 1905-жылы Москвадан келишип, […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Мадаминбектин өлүмү

Үч-Коргондон Исфайрам бойлоп кеткенде Алыш, Кара-Жыгач, Майдан деп жүрүп отуруп Кичиненин-Оозуна келет. Кезегинде Полот хан качып келген бул жайлардын өзүнчө сыры бар, бир жагынан аш бышымда Барганынын жайыгына түшсө, жарым күндө Кызыл-Кыядан Апшыр-Ата өрдөп кетет Кичи-Алайга, бир жагынан Тамаша аркалуу Шаймардан жерине жетип, андан Сохко, Зардалиге барат, анан да Дароотко күнүн барат, Дароотко жетти дегенде Эркеч-Там менен Кытайга да, Кара-Тейит менен Сары-Колго да, андан ары Кара-Тегин аркалуу Ооганга да жол ачылат. Кууш капчыгай, өрдөп жүргөн жол кандай куугун келсе да […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Токтогул кантип каза болгон жана аны акыркы сапарга кандай узаттык?

Токтогул Сатылгановдун кандайча каза болгондугу, качан каза болгондугу, аны кимдер акыркы сапарга узаткандыгы да кийинки муундар үчүн таалим-тарбия ала турган окуялардан. Дагы суроо – акын качан каза болгон? «1933-жылы 17-февралда дүйнөдөн кайтат» (Ж.Таштемиров). «Токтогул 1933-жылы март айында туулган жеринде дүйнөдөн кайтты» (Б.Алагушев)[1]. Кетмен-Төбөдө адегенде агартуу тармагында, андан соң партиялык, советтик кызматтарда иштеп жүргөн Эсенгул Малгараев (1900-1991) мындай эскерет: «Током 1933-жылы 20-мартта катуу оорудан кийин каза болду»[2]. «Умер Токтогул 17 февраля 1933 г. в родном кыштаке, умер от голода. От него […]

Россиянын Мамлекеттик Думасынын жабык жыйналышында 1916-жылдагы Түркстан окуялары жөнүндө доклад

(1916-жылдын 13-декбары) Россия империясынын Мамлекеттик Думасы курамында эмгекчилдер фракциясынын өкүлү Александр Керенский жана мусулмандар фракциясынын мүчөсү Кутлу Мухаммед Тевкелев болгон өз комиссиясын Түркстан аймагына жөнөткөн. Мусулмандар фракциясынын катчысы Мустафа Чокай (Чокаев) комиссияга тилмеч-котормочу жана жардамчы катары бекитилип берилген. Комиссиянын иши туурасындагы докладды А. Керенский жасаган. КЕРЕНСКИЙ: Мамлекеттик Думанын мүчөлөрү, мырзалар. Биз талкууга ала турган окуялар мындан кыйла убакыт мурда болуп өткөн, бирок алардын кесепети ушу кезге чейин тийүүдө, мындан ары да Түркстанда жана Талаа облустарынын гана эмес, бүткүл Россиянын турмушунда […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Кеңеш бийлиги жана Токтогул

Бир кыйла кызыктуу темалардын бири – Токтогулдун 1917-жылы Петроград шаарында жеңип чыккан Совет бийлигин кабыл алышы. Көпчүлүк булактарда, алар советтик мезгилде жазылган, Токтогул жаңы бийликти абдан кубануу менен тосуп алды деп айтылып, жазылып келет. Чын эле ошондойбу? Буга кандайдыр бир негиз болушу мүмкүн, себеби ал мурдагы Ак падышага каршы көтөрүлүшкө катышкан киши, анысы үчүн Сибирь сүргүнүндө адам чыдагыс оор азыптын баарын көрүп келген киши, ал эле эмес экинчи жолу да Наманган түрмөсүндө алты ай жатып чыккан киши. Анын мойнунда ушундай […]