Чоюн ӨМҮРАЛИЕВ: Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын экрандаштыруу

I глава: Салижан ЖИГИТОВ: Өмүралиевдин «Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын экрандаштыруу» деген дипломдук ишине пикир

II глава

  1. «Аптап» жана «Биринчи мугалим»

Ч.Айтматовдын кайсы гана чыгармасын албайлы, баарыдан мурун биздин баамыбызга урунаары – анда чоӊ ойдун берилиши. Мындай жооптуу ойду айтууда ал ар кандай эле адамдарды каарман кылып ала бербейт. Аны көтөрө ала тургандарга гана токтолот. 10-классты жаӊы эле бүтүргөн, романтикалык максаты ээлендирген «Ботогөз» булактагы жаш Кемелдин образы ушундайча образдардан. Рас, ал Абакир айткандай гелиобатареялар жөнүндө, тарыхтан окуган Анархайдагы илгерки жер дүӊгүрөткөн жылкы, жортуулчул элдер жөнүндө билгени менен өзүлөрүнүн жер айдаган күндөлүк турмушунда кездеше калган элементардуу нерселерди билбеген учурлары болуп калат.

Ошондон улам да «академик» атка конот. Бирок бул анын салмагын биздин алдыбызда жеӊилдетпейт. Кайра бүткүл пенделик дүйнөсү менен көз алдыбызга тартылып, анын оор балалык таза мүнөзүнө ичибиз жылыйт. Эркелетип чачынан сылагыбыз келет. Кемел канчалык кыйынчылыкты көрүп турса да духу түшпөйт. Дайыма Анархайдын гүлдөгөн келечегин көз алдына элестетип жыргайт. Ал кезде жашай турган адамдарга суктанат. Бирок баары бир бир нерсени унутпайт. «И все таки я не завидую им, потомучто я первый пришел сюда», — дейт. Бул эрке кыялдуу баланын романтикасын кандайдыр көктөн түшө калгандай эмес, тарых мугалими Алдаяровдон уктубу же өзүнүн ынтызар мүнөзүнөн өсүп чыктыбы, айтор, турмуштук негизи бар, бу жарыктагы сулуулукка умтулган, ага муктаж романтика катары кабыл алабыз. Минтүүгө ички сырын бизге жашырбай ачык айтып берип жаткан Кемелдин өзү мажбур кылат. Повесть кытмырлыгы жок тажрыйбасыз баланын, өзүнөн көп жаш улуу, турмуштан далайды көрүп калган Абакир менен болгон кагылышууларын сүрөттөөгө арналган.

Абакир – тракторист. Ал адам менен табияттын ортосундагы күрөш катуу жүрүп жаткан Анархай талаасында иштеп жүрөт. Иштеген иш боюнча эч кимден эскертүү укпаган, ишке бышкан адам. Бирок ошол эле убакта ушул иштемчиликтин артында жашынган анын экинчи жүзү бар. Ал — дүйнөкорлугу, эгоизми. Башка адамда бар, аялдын таза сүйүүсү да аны ийите албайт. Кайра кандайдыр өзүнө кереги жок, ашыкча жүк катары туюлат, кабыл алат. Мына ушул өзүнөн башканын баарын жерип салган, тиш кагып калган адам менен айлана-чөйрөдө болуп жаткандын баарын өзүнө жакын алган анын антиподу жаш Кемел экөөнүн ортосундагы психологиялык күрөш аӊгеменин негизин түзөт. Күрөш каармандардын ички дүйнөсүндө болуп жатса да автор аны алаканга салып сүрөттөп олтурат. Улам арылаган сайын турмушка көз карашы боюнча активдүү позицияда турган Кемелдин жеӊиши бекемделе берет.

Кемел жеӊишке оӊой жетише бербейт. Баарыдан мурун анын өзүнүн идиреги бар бала, ал адамдын жер үстүндөгү жашоосунун максатын толук билип албаса да активдүү башталышка ээ көз карашы бар. Коом алдындагы адамдын милдети тууралуу ою, эмгекке карата болгон көз караштары жана жалпы эле турмуштагы сулуулукка болгон анын мамилеси бул жаш адамга Абакирдин жанында зор салмактуулукту берет. Чыгарманын акырында Абакир ойлогондой Анархайдын ысыгына чыдабастан Кемел качып кетпестен өзү качып жоголот. Ушуну менен ал биротоло жеӊилет.

Ч.Айтматовдун жазуучулук өзгөчүлүгү: каармандардын интеллектуалдык өсүшүнүн эволюциясын психологиялык жактан тереӊ мотивировкалап сүрөттөйт. «Ботогөз булак» биринчи жак аркылуу баяндоо манерасында жазылганы менен, тыкандыгы боюнча, окуялардын кыска, бирок автордун көздөгөн оюн көрсөтүүдө ченемсиз кызмат кылгандыгы боюнча кадимки эле драмалык чыгарманы эске салат. Бул чыгарма боюнча 1963-жылы «Кыргызфильм» студиясында «Аптап» аттуу фильмди ВГИКтин дипломанткасы Л.Шепитько тартып бүтүрөт. Сценарийин И.Ольшанский менен бирдикте Л.Шепитько өзү жазган. Фильмдин авторлору өз алдыларына аӊгемедеги болгон окуяларды, сюжеттик линиянын баарын механикалык түрдө көчүрүп келүүнү эмес, аны өз алдынча интерпретациялоону максат кылышкан. Алар фильмдин негизине эмгектенүүнү ким кандайча түшүнөрүн, эмгекке карата болгон көз караштардын карама-каршылыгын жана күчтүү, таза ишенимдин салтанаттуу жеӊишин экран аркылуу айтып берүүгө умтулушкан.

Буга «Ботогөз булак» эӊ сонун материал болуп берген. Фильмдин драматургиясы түздөн-түз талаастанындагы жумуштун өзүн көрсөтүүнүн максатына ылайык түзүлгөндүктөн, ботонун көзүнө өтүп келаткан сулуулуктун өлбөс өчпөстүгүнө күбө болгон дөӊдөгү символ — калмак таш жөнүндөгү ойлор фильмде берилбеген. Ошондуктан фильм да «Аптап» деген жаӊы атты алган. Эмгек процессинин өзүн, анын тарбиялык ролу көрсөтүү үчүн авторлор повестте жок мотивдерди да киргизишип, фильмдин социалдык маанисин тереӊдетишкен. Мындай чегинүү Ч.Айтматовдун эмгек жөнүндөгү духуна каршы келбестен аны кайра дааналап турат. Фильмдеги конфликт Кемелдин өзүнүн начар жактары жана ага каршы күрөшү менен, же адамдын ага багынбай созулуп жаткан учу-кыйры жок талаага каршы күрөштөрү менен чектелбестен, күрөштүн дагы бир эӊ маанилүү фронту жөнүндө баяндайт. Ал – көз караштардын күрөшү.

Фильмдеги окуя Кемелдин Анархайга иштөө үчүн келген учурунан башталат. Ардемеге бат кызыккан алаӊказар кейпи бар бул баланын ошол алгачкы эле кечтеги мүнөзү повесттеги «не умею скрывать свои мысли, размечтаюсь вслух, словно мальчишка, а люди потом смеются надо мной» — деп Кемелдин өз мүнөзүнө берген баасына туура келет.

Повесттеги сыңары эле ал адегенде прицепке минбейт, суу ташуучу жалгыз атка чегилген арабаны айдай баштайт. Жумуштун процессин көрсөтүү кинематографияда көп кыйынчылыктарды пайда кылып, бир топ фильмдерде жадатмага да айлантып жиберет. «Аптап» аттуу фильмде алгач эле бизди кубандырган нерсе — бул эмгек процессинин поэзиясынын повесттегидей деӊгээлде берилиши.

Мында мизансценаларды түзүүдө ашыкча жасалга жок, окуялар өтүп жаткан атмосфера реалдуу. Кадимки эле «ташка түшкөн түкүрүгүң чырылдаган» кыйырсыз созулуп жаткан Анархайдын талаасы. Ошол бозоргон талаада жүргөн-турганы да, сүйлөгөн сөздөрү да реалдуу болгон каармандар аракетке келет. Алар иштеп жүргөнүн эч кимге колкоо кылбастан (бир Абакирден башкасы, ал жөнүндө кийинчерээк сөз болот), аны күндөлүк турмушундагы закон ченемдүү көрүнүш катары сезишет. Бул артыкча Кемел биринчи күнкү жумуштан катуу чарчап келген кечте көрүнөт. Башы салаӊдап уйкусу келип турган Кемелге бригаданын ар бир мүчөсү өзүлөрүнүн эмгеги, сыйланган сыйлыктары тууралуу айтышып, иштин кыйынчылыгы жөнүндө ойлоп да коюшпайт. Бул Кемелге тымызын күч кошот. Ал ушул жерде иштеп жүргөндөрдүн баарына ичинен суктана карайт. Бирок бара-бара өзүнүн жаш дүйнөсү келишпеген нерсеге каршы күрөш ача баштайт.

Бир жолу Калыйпага Абакирдин катып жүргөн альбомун көрүүгө туура келип калды. Түнөргөн Абакир анын колунан альбомду жулуп алды да: «өзүӊө тиешеси жок нерсеге асылбай жүр, ордуӊду бил, арам катын!..» — деп короӊдоп басып кетти. Бул Кемелге катуу тийди. Күнү бою кыйналып жүрдү. Ага унчукпай коюу адамкерчиликке жатпастыгын, ага жол берүү күнөөнү өзү кошо жасашкандан жаман экенин сезди. Ал Абакирге «Сиз Калыйпаны бекер капаланттыӊыз, бул жакшы эмес», — деп чечкиндүү айтты. Ушул сөздөн баштап айлана-чөйрөсүндөгү өзү келишкиси келбеген көрүнүштөргө каршы анын күрөшү ачылды, Абакирге каршы болду. Андан аркы сөздөрдөн баштап ушул жик терендей баштады.

АБАКИР: Бул жакка эмнеге келдиӊ?

КЕМЕЛ: Эмне, эмне дейсиз?

АБАКИР: Эмне үчүн келдиӊ дейм? Акча үчүнбү же чакырылыппы?

КЕМЕЛ: Иштейин деп.

АБАКИР: Ах… Иштеш үчүнбү? Анархайда жөн эле иштебейт, Анархайда чөнтөккө солош үчүн жан таштап иштешет. Бирөөнүн ишине сенчилеп кийлигишпейт.

КЕМЕЛ: Жо-ок, биз мал эмес, адамбыз го! Жана дагы, эгер жанталашып иштесек, анда максатыбыз…

АБАКИР: Ха-ха-ха…Эмне?

КЕМЕЛ: Адамдардын турмушун жакшыртуу.

АБАКИР: Кандай гана кооз сөздөр… Адамдар имиш… мал эмес экен. Сен эмгиче эле ушул сандыракка ишенесиӊби… Менин сага айтаарым: Өз колуӊа, көздөрүӊө гана ишен. Карачы мобул жансыз жерди (бут шилейт.) Биз бул боз топуракты эмнеге айдап жатканыбызды билесиӊби? Эмесе билип ал, биз кийинки муундарыбызга биерге эгин турсун, беде да чыкпастыгын далилдөө үчүн иштеп жүрөбүз, Мм!..

КЕМЕЛ: Сиз… Сиз… такыр эч нерсе түшүнбөйт экенсиз[1].

Бул сөздөрдөн кийин Кемел Абакирден өзүнө бүткүл көз карашы боюнча каршы турган адамды көрдү. Мына ушул диалогдон кийин биздин көз алдыбызда да адамдын жер үстүндөгү жашоосуна, анын кылган ишине карата, эмгектин маӊызын түшүнүүсү боюнча, жалпы эле дүйнөдө болгон эки көз караштын каршы турганын көрөбүз. Бул көз караштар бир үстөлдөн тамак ичип, бир талаада иштеп, бир боз үйдө жатып жүргөнүн ачык сезебиз. Эмесе, ушундай келишкис көз караштардын кимиси күчтүүлүк кылар экен? Жанаша жашоого такыр болбогон эки философиянын кимиси ордун бошотуп жоголор экен?

Мындан аркы кадрларда авторлор Абакирдин ким экендиги жөнүндө, мындай мүнөздөгү адамдардын кандайча пайда болору жөнүндө эӊ сонун айтып беришет. Ал Абакир менен Саадабектин жерди тереӊ айдоо жөнүндөгү талашынан көрүнөт. Көрсө, Абакир бир кезде Стахановчулардан болуп жүргөн алдыӊкы тракторист болуптур. Атак-даӊкка жетиптир. Анан ага баары көнүмүш боло баштайт. Жер айдаганда көп гектарды ала жатыш үчүн «таранчынын шыйрагынан тайыздыкта» айдайт. Бирок баары бир баягы Абакир, Абакир! Үйлөгөн табарсыктай чыӊалган бул жалган даӊк жарык күндөрдүн биринде «тарс» этип жарылганда, Абакирди жеӊилишке учураткан. Бүгүнкү күнгө чейин Абакирдин жүрөгүндө ошол жеӊилиштин ызасы калган, элге болгон жек көрүүсү пайда болгон, күчтүү колдору калган. Ар бир ыӊгайлуу учур келе калса, ал кайрадан мурдагы даӊкын калыптоого даяр, өзүнүн башкалардан өйдөлүгүн көрсөтүүсү керек. «Билишсин, Абакирдин ким экенин!» Буга жолтоо азырынча ага жогорку ылдамдыкта жер айдашына бригадир Саадабектин каршы турушу болуп жатат. Ал Саадабектин «Анархайда суу болот, эгин чыгат» деген ишенимин төгүндөгүсү келет.

АБАКИР: Бул кооз сөздөрдү биздин мадыра баштан үйрөнгөн жок белеӊ? Түшүнсөӊ боло, биздин жерде жалгыз эле Анархай эмес ко. Эгин бул жерге эч качан чыкпайт. Жок дегенде рекорд бере туралы, калгандар артыбыздан ээрчип бизди туурай башташат. Бизге теӊелүүгө аракет кылышат. Эл эмне, кой да. Эркеч турса баары турат, эркеч чуркаса кошо чуркашат, сен да чуркайсыӊ, Саадабек.

СААДАБЕК: Койлор эркечтин артынан жардан да секирет. А сен Кемелди ээрчитип көрчү, ал чуркаар бекен?!

АБАКИР: Кайра эле баягы Кемел!..[2]

Мына ушинтип, Абакир кайда баспасын, эмне кылбасын, кааласын же каалабасын, баары бир бул жаш бала, чогуу иштешип келаткан Саадабек да минтип бир тилге келбей отурбайбы. Мында алиги сары ооз Кемелдин сөзсүз таасири бар…

Кемел фильмде Абакирдин бетин улам ача берген улуу кайратман катары эле сүрөттөлө берсе, бул бир жактуулукка алып келмек. Кемелдин образындагы бизди ишендирип отурган касиетти төмөндөтмөк. Бирок Кемел андай эмес. Жаш балдарга таандык болгон чыдамсыздык анда да бар. Абакир айтканым айткандай болот деген оюн далилдемекчи болуп, Калыйпаны элдин көзүнчө «чечин» деп буйруйт. Мындай чектен чыккан ээнбаштыкка чыдабаган Кемел күйүп турган шамды жерге бир чабат да, жүгүрүп жөнөйт. Бирок ал өзү түшкөн машинанын шофёрунан бир сонун жаӊылыкты — адамдардын Анархай чөлүнүн түбүнөн суу сордуруп жаткандыгын угат. Бул анын Анархайды гүлдөгөн өлкөгө айландыруу жөнүндөгү оюн бекемдеп койду. Бригадага кайрылып келген Кемел мурдагы суу ташыган жумушун таштап, Абакирдин өзүнө прицепщик болуп иштей баштады.

Ички күрөш дагы күч алды. Күн бою тынымсыз иш аркылуу күрөшүүгө өттү. Абакир уламдан улам бардык нерсеге кумары артып караган бул баланын алдында алсыздык кыларын сезип отурду. Ал эми Кемел бейтааныш кыз экөө, кийин эгин чыкканда кошо чыгып калбасын деген ой менен талаадагы чырмоокторду бүт өрттөп жүргөн учурда ички күрөш өзүнүн кульминациясына жетти.

Андан мурунку кадрда Абакир Кемелге мурда өзү Стахановчу болуп жер айдап жүргөн учурда башкаларга жолун тазалап, куурай, бадалдарды атайын өрттөп жүрүшкөндүгүн айткан эле.

«Эмне үчүн эми өрттөшпөйт?» — деген Кемелдин суроосуна «Кереги эмне», — деп кол шилтеген. Анткени ал Анархайга эч качан эгин чыкпайт деп ишенген жана аны бар дити менен каалаган, ал турсун бүт күрсүлдөп иштеп жаткандагы максаты да кийинки муунга ушул ойду далилдөө болгон. Эми Кемелдин тигинтип Анархайды гүлдөгөн өлкөгө айланткысы келип, талаага алоолонтуп жагып жүргөн оту Абакирдин жүрөгүн, ниетин кошо өрттөп жатты.

КАЛЫЙПА: Чарчадыӊбы?

АБАКИР: Карып бараткансыймбы…

Талаада болсо Кемел жана бейтааныш кыз чырмоокторго өрт коюп жүрүшөт.

КАЛЫЙПА: Абакир, карасаӊ, жалын…

АБАКИР: Мадыра баш, чырмоокторду өрттөп жүрөт.

Кемел колуна от кармап чуркап жүгүрөт. Кызуу чуркап жүрөт от кармап.

КАЛЫЙПА: Кандай гана кооз![3]

Монтаждык жазып алууда ушундайча чоркок көрүнгөн бул кадрлар экранда күчтүү драматизмге жык толгон.

Мында бардык мизи кайтып бараткан Абакир (Я старый стал), аны сүйүп калган бирок ички дүйнөсү башкача Калыйпа (красота какая), жеӊиши чыңдалып бараткан Кемел жана аны моралдык жактан коштоп турган бейтааныш кыз бар. Ошондон көп узабай эле Калыйпанын уруксаты мене Кемел Абакирдин тракторун айдап кеткенден кийинки эпизоддо бул күрөш дагы тереӊдеди. Экранда трактор менен жерди челдирип баратканына кубанган шайыр мүнөз баланын көрүнүшүнө ызырынып, кубарып, аны кубалап алган Абакирдин көрүнүшү контрасттуу коюлган. Кара күчүнө ишенип, тегерегиндегинин баарына жинденип алган адамдын каршысында эмгек жөнүндө ойлогондо жүзү нурланган, турмуштагы сулуулукка ишенген Кемелдин салмагынын кебелбес оорлугу ачык сезилет. Эми Абакир бул бала менен жанаша жашай албастыгына көзү ачык жетти. Бул жөн гана Абакирдин мүнөзүнө туура келбей калгандыктан эмес, турмуштагы объективдүү закон ченемдүүлүктөн болуп жаткан нерсе. Түп тамырынан бери бири-бирине каршы турган бул көз караштардын бири калышы керек. Мындан башкача болбойт.

Ар ким өз иши менен алек болуп, кээси бүгүнкү окуя жөнүндө ойлонуп отурушкан тунжураган ошол кечте приемниктен Абакирге түздөн түз тиешеси бар өндөгөн ыр окулуп калды. Бул ыр чындыкты, Абакирдин кайгылуу чындыгын бригаданын ар бир мүчөсүнүн көзүнчө бетке айтып жатты.

Приемник: «Это тон весь изменился, а мыслишь как раньше. Это ты к правде стремишься, а сам ты обманщик…»

Жинденген Абакир приемниктин жаагын басууну буюрат.

Кемелдин колундагы приемник:

«…Это не крылья уже, а одни только перья… Правда конца — это тоже возможность начала. Кто осознал пораженье, того не разбили. Самое страшное — это инерция стиля…» — деп акыркы сөзүн айтууга үлгүрдү. Бул ыр Абакирдин ызасын күчөттү, эӊ акыркы чегине жеткирди.

Ал бригадир Саадабектин алдына маселени кабыргасынан коюуга аргасыз болду. «Же ал калат, же мен  калам, ойлон, бригадир. А жерди болсо айдаш керек, план керек».

Ал Кемел кетет деп ой кылган эле, анткени ансыз — Абакирсиз, Анархайда кайсы жумуш бүтсүн. Бирок ал бул жолу  Кемелден акыркы соккуну жейт да, өзүнүн бригада ичиндеги  илгертен бери сакталып келаткан сыйлыкка алган приемнигин талкалап туруп, өз жолуна түшөт. Ал жөнүндө  эстелик да калбай калат. Фильм Абакирдин ушундайча жеӊилиши менен аяктайт.

Адамдын баалуулугу ал айдаган жердин аянтынын көптүгүнөн эмес, гектарынын санынан эмес, эмгектин маӊызы жана максатын түшүнгөндүгүндө. Максатсыз, ага болгон сүйүүсүз эмгек — эркин адамдын эмгеги эмес, кулдун эмгеги. Ошондуктан, Анархайдын талаасында жердин  эч нерсеге  жарабастыгын далилдөө үчүн, адамдын мыктылыгы анын каракүчтө иштегени менен гана өлчөнөт деп ойлоп жүргөндүгү үчүн Абакир Кемелден жеӊилүүгө аргасыз болду. Абакир жаалданып жасаган жумушту, Кемел толкунданып, анын гүлдөгөн келечегин көз алдыга элестетип алып иштеп жүрдү. Бул прогрессивдүү идеялар менен нурланган күч Кемелге Абакирдин алдында зор артыкчылыкты ыйгарды. Ошондуктан анын жеӊиши закон ченемдүү.

Өзүӊүздөр көрүп отургандай, фильмдин авторлорун эмгекке карата түп тамырынан бери карама-каршы келген көз караштарды көрсөтүп берүү кызыктырган. Ушуга ылайык картинанын проблемасы да өзгөргөн. Эмгектеги жалган рекорд көрсөтүүчүлүк, анын духовный турмуш менен байланышы, көзгө көрүнүүнүн жеӊил жолун айыптоо сыяктуу мотивдер негизги орунга чыккан.

Повестте Абакирдин мүнөзү бир жактуураак. Ал алгачкы эле барактардан баштап Кемелдин «академиктигине» өзүнөн өзү кыжынган, баарына өтө орой мамиле кылган, ашынган эгоист катары берилген. Ал эми фильмде мүнөзүнүн  бул жагы саал «жумшарып», андай мүнөздүн келип чыгуу себеби аныкталып, образ тереӊдетилген. Повесттегидей Кемел экөө бири-бирин өлтүргөнү араӊ турушпайт. Фильмдин авторлорун Айтматовдун өз каармандарына чыгармасынын бир жеринде берип кеткен мындай мүнөздөмөсү кызыктырса керек.

«Мне стало вдруг даже жалко этого озверевшегося человека, обалдевшего от злобы и ненависти ко всему что жило иной, чем он, жизнью»[4].

Фильмде Абакирди жек көрүү менен эле бирге мына ушул аёо сезими да басым коюлуп айтылат. Абакирдин мүнөзүнүн жумшартылышы авторлорго негизги ойду, башкача айтканда, карама-каршылыкты дээрлик эмгек процессинин үстүндө чечип берүүгө шарт түзгөн, повестте Саадабек менен Абакирдин кийиздин бетине түшүп калган тамекиден улам чыккан мушташы бар, аны фильмдин авторлору экөөнүн айдалган жердин тереӊдиги боюнча талашкан талашы менен алмаштырышкан. Повесттеги Кемел менен Абакирдин ортосунда да кээ бир кагылышуулар (Абакирдин жонумду тырма деп буйрушу же Кемелдин блокнотун ала качышы сыяктанган) фильмде түздөн-түз өндүрүштүк мааниси бар конфликттерге орун берген. Мындай мотивдер фильмде социалдык мааниси бар боёктордун коюуланышына алып келип, окуялардын публицистикалык тондо сүрөттөлүшүнө жол ачкан.

Чыгарманын авторлору жана анда катышуучу каармандар эмгек темасын чагылдыруунун оорчулугун жана ошол эле убакта кайталангыс поэзиясын, адамдын өзүнүн начарлыгын жеӊип жатып, эмгектин үстүнөн жетишкен зор жеӊишин берүүнүн оорчулугун жакшы түшүнүшкөн. Бул ойду айтып берүүдө Л.Шепитьконун түзгөн ансамбли бир үндө бирдиктүү үн чыгара алган.

*  *  *

«Аптап» фильми жарык көргөндөн эки жылча убакыттан соӊ Ч.Айтматовдун экинчи бир повести «Биринчи мугалим» боюнча тартылган дагы бир көркөм лента өлкөбүздүн экрандарына чыгарылды. «Биринчи мугалим» аттуу повесть Айтматовдун калк арасындагы кадыр-баркка жеткен көрүнүктүү чыгармаларынан. Анын алдына койгон максаты, революциядан кийинки түзүлгөн татаал кырдаалдагы совет өкмөтүнүн жүргүзгөн иштерин көргөзүү. Ал идеяларды алып жүргөн, элдин жаркыраган келечеги үчүн күрөшкөн каармандардын образын төкпөй-чачпай бүгүнкү күндүн жаш адамына айтып берүү. Биздин жаркыраган бүгүнкү күн үчүн күрөшкөн кечээки солдаттар – азыркы пенсия алып же дагы эле колунан келген жумушун иштеп жүргөн карыяларга бир саамга көӊүлдү буруу, аларды ызаттоо, урматтоо сезимиң менен баалоо.

Бул жөнүндө Чыңгыз Айтматов өзүнүн «Коммунисттин ачык айкын образын түзөлү» деген макаласында мындай дейт.

«…Ооба, «Биринчи мугалимде» мен адабияттагы оӊ каармандар тууралуу биздин түшүнүгүбүздү бекемдегим келген, революциянын ишине чексиз берилген коммунисттин образын атайлап идеялизациялаганмын. Мен бул образга азыркы биздин көз карашыбыз менен кароого аракеттенгем, азыркы жаштарга алардын өлбөс өчпөс аталары жөнүндө айткым келген. Китеп окуучулардын каттарына караганда белгилүү деӊгээлде мен өз максатыма жете алгам. Жаш китеп окуучулар сыртынан караганда эч айырмаланбаган абышка — коммунисттин эрдиги менен таанышып, алар өткөндү, азыркы кезде жана келечекти тереӊирээк баалоого, өздөрүнүн катарында эле иштеп жана жашап жаткандардын жакшы жактарын билүүгө үйрөнүп жаткандыктарын жазышат. Мен үчүн бул баа жогорку сыйлык болуп эсептелет»[5].

Повесттин эл арасында алган ордун ушул мисалдан даана көрүүгө болот. Ал өзүнүн эл алдындагы милдетин абийирдүүлүк менен аткара алган. Эми бул повесть боюнча тартылган фильм жөнүндө. Фильмдин авторлорунун повестке кызыгып калышына эмне себеп болду. Мазмунубу? Жок, ал фильмде бир топ даражада кайра баштан ойлонулган. Анын фабуласыбы? Фабуладан да бар болгону негизги өзөгү – алыскы кыргыз айылы, билими аз Дүйшөн, билимге умтулган Алтынайдын Ташкенге окууга кетиши гана сакталган. Бирок мунун баары авторлорго өз оюн айтып берүүгө мүмкүндүк  түзгөн турмуштук негиз катары гана алынган… Авторлорду кызыктырган нерсе, барыдан мурун МЕЗГИЛ эле. Фильмдин авторлору жазуучу салып кеткен чыйыр аркылуу жүрүп отурушуп, болгон окуяларга өз көздөрү менен карашкан, биздин аталарыбыз басып өткөн драмалуу окуяларга жык толгон ал тарыхый мезгилге карата өз пикирлерин айтышкан. Сценаристттердин бири Айтматовдун өзү болуп эсептелет. Кыязы, аны да повесттеги болгон окуяларды башка позициядан туруп баалоо кызыктырса керек.

Фильмдин структурасы повесттин структурасынан айырмалуу. Повесть адегенде элге жеткиликтүү сүрөт тартуу жөнүндө тынымсыз толгонгон сүрөтчү баланын ойлору жана ага жазып жиберген академик Алтынай Сулайманованын өзү жөнүндөгү аӊгемеси боюнча түзүлөт. Ал эми фильмде академик Алтынай Сулайманова да, окуяны баяндап жаткан художник да жок. 20-жылдардагы кыргыз айлында өткөн окуялардын дал өзү бар. Катаал дегенибиздин себеби, коомдун социалдык түзүлүшүндөгү болуп жаткан өзгөрүлүштөрдүн өнүгүү темпинен эски адат-салттардын өнүгүү темпи гана артта калып жатпастан, жеке адамдардын да аӊ-сезиминин өнүгүү темпи да артта калып жаткан учур эле.

Фильмдин башында алыскы тоо койнундагы бир айылга башына будёновка кийген, үстүндө оӊуп кеткен шинели бар жаш жигит колуна комсомолдук путевкасын кармап алып элдин алдында сүйлөп турат:

«Мен мугалиммин. Атым Дүйшөн! Шаардан келдим. Мен силердин балдарыӊарды окутам. Өзүм Көк-Сай айылынанмын. Азыр баары окушат. Комсомол мени бала окут деп ушул жакка жиберди. Мектеп ачабыз. Тетиги суунун өйүзүндөгү байдын атканасына!..»

Аны курчап турган калыӊ эл ишеңкиребей, каны кызуу менен, жек көрүү менен карап турушат. Ушинтип түшүнүксүздүккө, караӊгылыкка каршы анын күрөшү башталат. Дүйшөн өзү деле жарытылуу билимге ээ эмес. Бирок анда эӊ сонун башталыш – революциянын ишине кан-жан менен берилгендик бар. Өзүнүн жашоосун, кызыкчылыгын, эркиндикти жеӊип берген революциянын кызыкчылыгы менен айкалыштыруу гана турсун, бүткүл турпаты менен ошол улуу идеяны сиӊирип алган. Бул идеянын жаркын келечегине, өткөндүн ар кандай кесепеттүү саркындысын түп тамырынан бери  талкалап саларына чексиз ишенген фанатик. Ошол үчүн ал өзүндөгү укмуштуудай укукту сезет, революциянын ар кандай душманына каршы аёосуз күрөш ачат. Бирок өлүп бараткан нерсе жөн эле ордун бошотуп бербейт. Ал өзү менен кошо тирүүлөрдөн да анча-мынчаны, а балким андан да чоӊду камтып кетет. Күрөшүп жатып майдан талаасына өзүнүкү менен кошо душманынын да канын  чачат.

Фильм мына ушул жан алы калбай коргонгон эски турмуш менен аны жан аёосуз талкалоого умтулган жаӊы революциячыл идеялардын ортосундагы тоо арасындагы драмалуу тагдырлардын сүрөтүн көз алдыга тартып берет. Андай тагдыр тоо арасындагы айылдагы ата-энесиз жетим 16 жашар Алтынайга да, өзү сабатсыз бирок кандай да болсо элге билим бергиси келген Дүйшөнгө да, заманын коё бергиси келбеген, Алтынайды токолдукка алган байга да, жинди болуп кеткен анын аялына да, өрттөнгөн мектепти өчүрөм деп жүрүп өзү кошо күйүп өлгөн окуучу бала Субанга ж.б. заман эмне болуп баратканын түшүнгөн же түшүнбөгөндөрдүн баарына тиешелүү. Ушул тарыхый татаал кырдаалды көрсөтүү үчүн авторлор повесттеги лирикалык үндү басаңдатышып, анын ордуна драматизмди күчөтүшкөн. Бул жерден фильмдин окуяларын кыскача айта кетүү орундуу.

Дүйшөн балдарды окутуп жүргөн күндөрдүн биринде Алтынайды мектептен келип тартып алып кетишет. Аны коргомокчу болгон Дүйшөн катуу тепкиге алынып, колу сынат. Жаш Алтынай барган эле күнү аял болот. Эртеси күнү эки милиционер ээрчиткен Дүйшөн келип аны куткарып алып кетет. Бай өз жазасын алат. Айылга келген Алтынай менен Дүйшөндү эл жек көрүп кабыл алат. Анткени кыз берүү ата-бабадан келаткан салт, анын көз жаш төгүп кеткени эч кимге эрен-төрөн эмес эле. Бул жерде Алтынайдын калууга болбостугун түшүнгөн Дүйшөн аны Ташкенге окууга жөнөтүү үчүн станцияга келет. Кайра келгенде ал өрттөнүп кеткен мектепти өчүрөм деп жүрүп күйүп өлгөн сүйүктүү окуучусу Субандын сөөгүн тегеректеп турган элдин үстүнөн чыгат. Бул карасанатай мугалим келгиче айылда баары өз жайында сыяктанды эле. Ошон үчүн эл эми Дүйшөндү бул жерден кеткин деп катуу талапты коюшат. Бирок ызалуу Дүйшөн кетүүнү ойлоп да койбостон, айылдын бирден бир көркүн чыгарып турган жалгыз теректи кыйып кирет. Аздан соӊ ага жардамга Картаӊбай карыя келет. Фильм ушуну менен аяктайт. Финалдык мотивдердин текстте жок экендиги гана болбосо жогорку кыскача баяндан улам фильм повесттен эч деле айырмалуулугу жоктой сезилиши мүмкүн. Бирок такыр андай эмес. А.Михалков-Кончаловский басымды фабуланын драматикалык өнүгүшүнө эмес, ойдун драматикалык өнүгүшүнө коёт. Ошондуктан бул эпизоддордо драматизм окуялардын эле өзүндө эмес, сезимдерде, мүнөздүн тереӊинде эӊ күчтүү берилип жүрүп отурат.

Мисалы, Алтынайды күч менен тартып кеткен эпизоддо Дүйшөн байга ызырынып жулунат:

«Сенин тарпыӊ эчак чыккан!  Силер өлгөнсүӊөр. Күнүӊөр бүткөн!»

Бирок байдын күнү толук бүтө элек, ал дале күчүндө. Ошон үчүн Совет өкмөтүнүн адамын сабап туруп өз билгенин жасап жатат. Ал дагы эле акылдуу, мытайым. Ошон үчүн аны жеӊүүгө да зор күч керек. Бул жерде дүйнөлүк аренадан орун талашкан эки күчтүн кармашуусу жөнүндө баратат идея. Алтынайды байдын зордук менен аял кылган сценасы драмалуулукка жык толгон. Өзүн коргогон Алтынай илинген камчыны ала коюп, байды бетке тартып жиберет, бул анын самоосун ого бетер күчөтөт да көздөгөнүнө жырткычтык менен жетет. Бирок ошол эле учурда ал да өзүнө каршы турган биринчи каршылыкка кез болду. Мындайча ойлоого бизди андан кийинки эле кадрдагы таптаза тоо суусунун буркан-шаркан агымынын көрсөтүлүшү мажбур кылат.

Эртеси Дүйшөн эки милиция менен келип алып кетет. Бул эпизоддорду жек көрүү гана эмес, сүйүү темасы да аралап өтөт. Тоо койнундагы жалгыз аяк жол менен бараткан Дүйшөн бир убакытта токтойт да Алтынайды киринип ал деп өзү четке басып кетет. Адамдын кайрадан жаӊырып төрөлүшү жөнүндөгү идея бул сценада өзүнүн поэтикалык чокусуна көтөрүлө алган. Алтынайдын экрандагы жылаӊач учуру таптакыр эффект туудуруу үчүн берилген каражат эмес, тескерисинче, көӊүлдү гана эргиткен лирикалык абал болбостон, түздөн-түз драмалуу күрөшкө айландырылган.

Эми аны Дүйшөн эч качан жанынан чыгармак эмес беле, ким билет, бирок дагы эле болсо өзүнүн билиминин жоктугу, чоӊ күрөшкө жарактуу кылып окутууга кудуретинин жетпестиги Алтынайды Ташкенте – окууга узатууга аргасыз кылат. Ушул ажырашуу мотиви канчалык сыймыктуулукка толгон дагы, канчалык жүрөк ачыштырган аргасыздыкка ширелген! Каарманын ушунча оор азаптардан өткөргөн авторлор эми ага эс алдырып, тынчтык берет ко деп ойлоп, фильмдин ушундайча аяктаары жөнүндөгү ойго бир саамга алдана түшөсүӊ. Бирок фильмдин авторлору маселени ушуну менен эле чечип койбойт. Драматизм өзүнүн акыркы чектерине чейин чыӊалган, Дүйшөнгө түздөн-түз байланышкан дагы бир азаптуу окуя жөнүндө баяндай баштайт. Анын жакшы көргөн окуучусу кичинекей Субан көрө албастар өрттөп кеткен мектепти өчүрүп жүрүп отко күйүп өлгөн. Мындай нервди чыӊаган окуялар аны ыйлоого аргасыз кылат. Шолоктоп ыйлап жаткан Дүйшөндү көрүп:

«Ай эми, өзү эч качан идеясын түшүндүрө албаган, өткөн мезгилдердин сасык туманынан бошоно албаган «күнөөсүз күнөөлүү» масса менен компромисске келет ко» — деп ой жоруйсуӊ.

Бирок бул конфликт — Дүйшөндү кеткин деп ачык коркутушкан эл менен каармандын ортосундагы конфликт такыр башкача чечилет.  Анын каны менен кошо агып, жүрөгү менен бирге согуп турган революциянын ишине жан дил менен берилгендик өз идеясынан баш тарттырбайт. Биз сөзүбүздүн башында эскертип кеткен өз ишине фанатиктик менен берилүү өзгөчө ушул эпизоддон даана көрүнөт. Ал теректи кыйып кирет. Терек ага жаӊы мектепке устун кылуу зарылчылыгынан келип чыктыбы? Же болбосо өзү каалаган нерсе менен болуп жаткан нерсенин ортосундагы айырмачылыктарга ызаланган бойдон ойлонгусу да келбей, элдин мындай мамилеси революциялык улуу идеяларга кылып жаткан ачыктан-ачык чыккынчылык катары туюлуп, ызырынып, ошол ызалыгы менен бүт элге сүймөнчүлүктүү теректи кыйып өч алып жатабы? Айтор, фильмдин финалы бир маанилүү эмес. Фильмдин мындайча аякташынын эӊ баалуу жагы – анын бизди жаӊы окуяларга жетелеп жатышы. Мындайча конфликт менен аяктаган финал башка бир жаӊы конфликттердин башталышы экендигин эске салат. Ал конфликтилерди алардан кийин тарыхтын аренасына келүүчү соӊку муундар чечүүсү керек. Фильмдин дагы бир маанилүү жагы окуялардын ошол бойдон гана бүтүп калып жатпагандыгы, ал жаӊы конфликттердин башын кылтайтып койгондугу.

Көптөгөн көрүүчүлөрдү таӊ калтырган бир суроо бар. Ал – фильмдеги Дүйшөндүн «кызыктайлыгы». Маселен, киносынчы К.Ашымов мындай деп жазат:

«Обращает на себя внимание некоторая заданность, схематизм характёра Дүйшена. Он в фильме психопат и фанатик, весь духовный багаж которого заключен в исторических выкриках: «Мировая революция!», «Социализм!» и т.д».

Ырас, повестте Дүйшөн токтоо, акылдуу адамдагы мыкты сапаттарды өзүндө алып жүрөт. Бирок Айтматовдун өзү айткандай, ал бир топ даражада идеялизацияланган каарман. Бул да тарыхый зарылчылыктан – революцияга кан-жанын берген адамдардын жаныӊда эле жүргөндүгүн, аларга көӊүл кош карабоо керек экендигин айтып берүүнүн милдетинен келип чыккан закондуу көрүнүш. Ал эми фильмдин авторлорун эл башынан кечирген татаал доордун өзүнүн облиги, ал мезгил шарттаган каармандардын кулк-мүнөзү кызыктырган. Кеӊештин ишине, идеясына бүт жүрөгү менен берилген мугалим менен эле бир катарда ой максаттары андан башкача мүнөздөгү тоо айлындагы эл турду. Дүйшөн ошол элди агарткысы келди, көп-көп жакшы нерселерди каалады, бирок ал каалаган нерсе менен болуп жаткан нерсенин ортосундагы айырмачылыктар анын жүрөгүн титиретип, бирок революциялык идеясыз жашай албай калган бул фанатикке элдин ар кандай салкын мамилеси же болбосо эски дүйнөнүн дагы эле активдүү жашап турушу анын революциячыл ар-намысын дүрт эткизип жандырып турат. Ушинтип, өзү да сабатсыз мугалимдин революциячыл духунун айрым учурда психтикке же фанатизмге чейин өсүп жетишин ошол кездеги МЕЗГИЛДИН өзү шарттаган.

Фильмдеги бир эпизоддо сабак учурунда Дүйшөн окуучуларына бүт баары өлөрүн айтты. Бир окуучу: «Ленин да өлөбү?» — деп сурады. Бул андагы кыжырды дүрт эткизип ойготту да, окуучуну көк желкесинен сыртка сүйрөп чыкты. Экинчи бир эпизоддо Лениндин өлгөнүн угуп, эмне кыларын билбеген ал айылдын ортосуна чоӊ от жагып, элдин баарын дүрбөтүп кыйкырып орундарынан тик тургузду. Бул трагедиялуу түндө элдин бейкапар уктап жатышына ал чыдаган жок.

«Уктатпайм эч кимиӊди, тынч эле уктатып койбойм силерди!» — деп күчүн элден чыгарды. Ленинди элге ушундайча угузду. Үчүнчү бир эпизоддо эӊишке чыккан бай томаяктар тарабынан чыккан балбанды эӊип салып, ээрде сыймыктуу отурду. Заманы өтүп кеткен байдын мындай салтанаты анын — кудуреттүү Кеӊештин жоокеринин ар-намысын катуу козгоду. Эӊишке чыгам деп ээликти, кармашкандарына болбой ызалуу жулунду.

Жогоруда айтылган эпизоддордун баарынан теӊ өзү жөнүндө ойлоону унутуп салган, революциянын ишине жан таштап берилген, анын идеяларынын кандай болсо да элге жетишин каалаган, бирок ал каалаган нерсесин акылга сыйбагандай умтулуулары менен кайра кыйратып алган адамды көрөбүз. Ал канча кылса да, биринчи мугалим, элге революциянын идеяларын кандай болсо да жеткириши керек, бирок кантсин, өзү да чала сабаттуу. Ошон үчүн көп учурда оӊ ойлоп жасаган иши тескери чыгып калат. Дүйшөндүн мындай карама-каршылыктуу мүнөзү анын образынын бирдиктүүлүгүнө жолтоо кылбайт, кайра аны бекемдейт. Алардын кем жерин көрсөтүү бетин ачуу эмес, тескерисинче, «Чапаевдер ошол мезгилде гана болгондугун» (Фурманов), алардын бул мүнөзүн революциячыл доордун татаал драмалуу мүнөзүнүн өзү шарттагандыгын белгилөө болуп саналат. Алар ушунусу менен тарыхый конкреттүү тип катары бизге баалуу.

«Биринчи мугалим» аттуу фильмди ВГИКтин дипломниктери: режиссер Н.Михалков-Кончаловский, художник М.Ромадин, оператор Г.Рерберг сыяктуу өӊчөй жаштар иш жүзүнө ашырышкан. 20-жылдардагы катаал мезгилдер жөнүндө жеткиликтүү айтып берүүдө бул оператор менен художниктин да ролу зор. Алар каармандар аракетке келген атмосферанын өзүн түзүүдө мезгилдин кебетесин таба алышкан. Ал эми актёрлор Наталья Аринбасарова, Болот Бейшеналиевдин бул таланттуу оюндары тууралуу басма сөздө эӊ көп айтылды. Жана алар ушул фильмден соӊ кеӊири популярдуулукка ээ болушту. Аялдардын эӊ сонун образын түзгөндүгү үчүн Н.Аринбасарова 1966-жылы Вена фестивалында эӊ мыкты актриса деген наамды жеӊип алды. Ал эми фильмдин өзү дагы бир нече жолу эл аралык, Союздук фестивалдардын сыйлыктарынын ээси болду.

Бул фильм өзүнүн мурдагы «Аптап» фильминин «Кыргызфильмге» алып келген ийгиликтерин бекемдеди. «Аптап» кыргыз фильмдеринин ичинен эл аралык аренада биринчи болуп байгелүү орундарды жеӊип алган эле. Ал Чехославакияда, Германияда өткөрүлгөн эл аралык кинофестивалдарда эӊ жогорку сыйлыктар менен сыйланып, колу жеӊил чыккан фильм болгон. Кейипкерлердин ролун жогорку чеберчиликте ойношкондуктары үчүн актёрлор Б.Шамшиевге жана Клара Юсупжановага бир катар дипломдор ыйгарылган. Бул ийгиликти андан соӊку Михалков-Кончаловскийдин таланттуу чыгармасы андан ары улантып кетти.

Бул эки фильмдин канчалык деӊгээлде ийгиликтүү чыккандыгына жогоруда аталган байгелердин өзү күбө. Бирок бир суроо туулат: деги бул фильмдерде кемчиликтери да бар беле? Ооба, бар эле. Болгондо да экөөнө теӊ бирдей таандык жалпы кемчиликтери бар. Ал кемчиликтер фильмдин драматургиясында, композициясында же идеясында эмес, такыр башкада эле. Кемчилик экран искусствосунун чыгармаларында улуттук турмуш тиричиликтин жана мүнөздөрдүн спецификасын аныктооого байланыштуу келип чыккан. Бул фильмдерди түзүшкөн коюучу режиссерлор өз ишинин устаты жана таланттуу болушса да, картиналардын зор мааниси бар болсо да, аларда коюучу режиссерлордун турмуш-тиричиликтин, адаттардын мүнөздөрдүн улуттук өзгөчүлүктөрүн билбестиги да көрүндү. Искусстводогу улуттук деген нерсе ал ошол элдин ырым-жырымын, кийген кийимин, ыр-бийлерин көрсөтүп коюу эле эмес, турмушту ошол элдин жан дүйнөсү менен кабылдоо болуп саналат.

Бирок нагыз улуттук нерсе төрт тарабынан алкак менен чектелип калбастан, өзүнүн данегинде жалпы адамзаттык башталыштарды алып жүрөт. Жалпы адамзаттык ойлорду өзүнүн улуттук кыртышында айтып берет. Мына ушул кыртышка буту тийбей, мейкинде калкып калган кээ бир чыгармалар канчалык өмүр, турмуш, өлүм, жакшы, жаман жөнүндө карама-каршылыктуу, драматизмге жык толгон окуялар жөнүндө айтып бербесин, баары бир ал адамды тереӊ толкундата алуучу мазесинен ажырап калган чыгарма болуп калат.

Бул эки фильмдеги мындай кемчиликтерди «тетигил», «ошол» деп көзгө сайып көрсөтө берүүгө да болбойт. Аны көрүш гана керек. Анткени, ал ошол жүрүп жаткан окуянын бүтүндөй атмосферасынан көрүнөт, анын илебинен сезилет. Бирок ошондой болсо да сөзүбүз такыр эле кургак чыгып калбас үчүн, айрым, кэзде даана көрүнгөн жерлеринен мисал иретинде бир экөөнү келтире кетели. Борбордук басма сөздөрдө жакшы табылга катары бааланган, фильмдин драматизмин күчөткөн, «Аптапта» бир эпизод бар. Ал каарланган Абакирдин аны сүйгөн аял Калыйпаны элдин көзүнчө чечинтүүгө аракет кылган эпизод. Бул улуттун психологиясынан алып караганда, Абакирдин өзүнүн мүнөзүнөн да чыкканда чындыкка коошпогон көрүнүш. Ушул сыяктанган мисалдарды «Биринчи мугалим» фильминен да көрүүгө болот. Тойду сүрөттөгөн эпизод, кедей тараптан чыккан балбанга каршы эр эӊишке байдын өзүнүн чыгышы өӊдүү мисалдар бул оюубузга учкай болсо да күбө боло алат.

Биз жогоруда адабий чыгарманы экрандаштыруудагы принциптин бири – текстке чыгармачылык менен мамиле кылуу бул эки фильмди кандай ийгиликтерге алып келгендиги жөнүндө азыноолак ойлорубузду айттык. Текстти өз алдынча окуй билүүнүн мындай артыкчылыгы жөнүндө дагы көп сөз кылып отурбай, экрандаштырылган адабий чыгарманын автору Ч.Айтматовдун өзүнө сөз берсек, ошол таасирлүү жана жетиштүү болор.

«В фильме «Зной» можно найти сцены, отсутсвующие в повести, есть отклонения от текста, но в картине хорошо сохранен дух повести, ее атмосфера. Способность режиссера чувствовать чисто кинематографически основной мотив произведения представляется мне наиболее важным делом при переложении прозы на экран. От экранизаций литературных произведений требуется сейчас не просто механический пересказ содержания, а его творческая трансформация. Только творческий подход кинематографиста к образам сюжету писателя родит на экране новые, равные по художественной значимости произведения. В этом я убедился на примере фильмов, сделанных по моим сюжетам — «Первый учитель» и Материнское поле».[6]

Чыгармаларынын баары экранда экинчи өмүрүн таап жаткан жазуучунун бул айткандарында чындык бар. Буга толук ишенүү үчүн эми тексттен эч кайда чыкпай жаратылган которуунун механикалык түрүнө кийинки макалабызда көбүрөк жол берип жиберген «Саманчынын жолу» жана «Жамийла» фильмдери жөнүндө сөз козгойлу.

[1] Монтажная запись фильма «Зной», 17бет.

[2] Монтажная запись фильма «Зной», 23бет.

[3] Монтажная запись. «Зной», 34 бет.

[4] Ч.Айтматовдун орус тилиндеги биринчи томдугу, 589-бет.

[5] «Правда», 1963-жыл. 20-март.

[6] «Советский экран» 1968. 16 бет.

Салижан ЖИГИТОВ: Өмүралиевдин «Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын экрандаштыруу» деген дипломдук ишине пикир

Ч.Айтматовдун бардык чыгармалары экран бетине көчтү, бирок экрандашканда алар эмнесин жоготуп, эмнелерге жетишти деген суроого кыргыз адабиятчылары жана кино изилдөөчүлөрү алгылыктуу жооп берише элек. Бул маселени Чоюн Өмүралиев биринчи козгоп отурат.

Дипломдук иш жогорку деңгээлде жазылган. Дипломанттын алдына коюлган маселелер дээрлик туура, теориялык жактан билгиликтүү чечилген десек болот. Буга Ч.Өмүралиевдин жалпы теориялык даярдыгы, жандуу эстетикалык табитинин бардыгы чоӊ өбөлгө болгон.

Экинчиден, Ч.Өмүралиев жаза билет, сүйлөмдү сабаттуу, логикалдуу түзө билет, ар кандай адабий көрүнүшкө, асыресе өзү изилдеген маселеге өз алдынча мамиле жасоого аракет кылат.

Албетте, бул анын жакшы касиети.

Ч.Өмүралиевдин дипломдук иши, менимче, быйылкы башка дипломдук иштерден өзүнүн теориялык деӊгээли жана жазылыш манерасы жагынан кескин айырмаланып турат. Ага жогору баа берсе болот.

 (Кыргызстан Мамлекеттик Университети, Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын  экрандаштыруу)

Илимий жетекчиси С.Жигитов
6июнь. 1973-жыл.

 Киришүү

Кыргыз кинематографы өлкөбүздөгү эӊ жаш искусство экендигине карабастан, бүгүнкү күндө өзү жөнүндө кеӊири кеп козгоого мүмкүндүктөрдү түзүп койду. Көп улуттуу советтик кинонун бир бутагы болгон ал өзүнүн мыкты чыгармалары менен эл аралык фестивалдарга катышып, советтик киноискусствонун намысын кошо коргошуп келе жатат. Бир нече жолку кинофестивалдарда дүйнөлүк күчтүү студиялар менен ат салышып, ардактуу байгелердин ээси болду. Ага коюлуп жаткан талаптар, аны баалоодогу критерийлер азыркы күндүн искусствосунун бийиктигинен коюлат. Мына ушунун өзү эле жаштыгына карабастан, биздин кинематографтын жеткилеӊдигин, анын кадыр-баркын күбөлөйт. Мына ушундай учурда, кыргыз киносу дүркүрөп өсүү жолунда баратканда, оперативдүү бир жанрдын, тактап айтканда, кыргыз киносынынын төмөнкү деӊгээлде экендигин өкүнүч менен белгилейбиз.

Бүгүнкү күндө колубузда кыргыз киносу жөнүндө жазылган ирдүүрөк жалгыз гана эмгек бар. Ал искусство таануу илиминин кандидаты Каарман Ашымовдун каламына таандык «Рождение киргизского кино» аттуу чакан китеп. Бирок китептин максаты Кыргызстанда искусствонун бул түрүнүн пайда болушун, өсүп-өнүгүшүн көрсөтүү болгондуктан кинофильмдерге кеӊири, ар тараптуу анализ берилбеген. Алардын урунттуу мүнөздөрүнө гана токтолгон.

Республикабызда басма сөз аркылуу кээде үн чыгарып коюшкан С.Афиджанова, Ш.Усубалиев, М.Аксаков, Р.Хелимская өӊдүү авторлор бар. Бирок алар да эмнегедир айрым бир жаӊы фильм жарык көрөрү менен эле бирин-экин рецензия жарыялап коюу менен чектелишип, киносындын маанисине анча көӊүл бурушпагандай. Ч.Айтматовдун чыгармачылыгына кайрылуу кыргыз киносунда атайын сөз кылууга боло турган ийгиликтерди жаратса да алиге чейин бул маанилүү маселеге жетишерлик көӊүл бурула элек. Борбордук басма сөздөрдө анын чыгармалары боюнча тартылган фильмдердин айрымдарына мыкты рецензиялар жарыяланганы менен маселе бүкүлү изилдөөгө алына элек.

Адабий чыгарманын жана экрандаштырылган фильмдин ортосундагы карым-катышты изилдөө жеке эле бизде, Кыргызстанда гана эмес, башка Орто Азия өлкөлөрүндө да жолго коюла элек маселелерден. Бул жаатта жазылган бир гана Б.Абдуллаевдин «Туркменская литература в кино» деген чакан китепчесин белгилеп кетүүгө болот. Бул дипломдук иште кыргыз прозасынын чебери Ч.Айтматовдун чыгармаларынын кинонун тилине которулушу жөнүндө пикирлеримди айттым.

Дипломдук иш негизинен эки главадан турат. Биринчи главада, жалпы эле адабий чыгарманы кинонун тилине которуу маселеси боюнча Советтик искусство таануу илиминдеги теориялык жакта болгон талаштардын жалпы мүнөзүнө жана экрандыштырууну ишке ашыруудагы негизги принциптерге эмнелер кирет, ошолор тууралуу кыскача баян кылдым. Ал айтылган принциптерди сактоо же сактабоо кыргыз киноискусствосуна кандай ийгиликтерди же кемчиликтерди алып келип жатат? — деген суроого конкреттүүрөк жооп айтуу үчүн жалаӊ гана Ч.Айтматовдун чыгармалары боюнча тартылган фильмдерге токтолдум. Бул анализ эмгектин экинчи главасын түздү. Макстатым, тексттен чегинүү жолу аркылуу жаратылган фильм менен которуунун механикалык түрүнө көп жол берилген фильмдин ортосундагы айырмачылыкты көрсөтүү болгондуктан, негизинен, өзүм токтолгон фильмдердин драматургиялык түзүлүштөрүн гана талдоого алдым.

I глава

Адабий чыгармаларды экрандаштыруунун айрым теориялык маселелери

Байыркы гректердин тушунда жасалган вазаларды көргөн болсоӊор, анын бетине түшүрүлгөн сүрөттөрдү байкаган чыгарсыӊар. Бул сюжеттер элдик легенда, мифтердин негизинде пайда болгон. Ошол мезгилдерден бери эле адабий чыгармаларды экинчи бир искусствонун тилине которуу маселеси иш жүзүнө ашырылууда. Эгер орто кылымда которулган адабияттын дээрлик баарын Евангелие, Библия сыяктуу диний китептер түзүп, алар живописттик жана скульптуралык чыгармалардын арсеналын байытып келсе, кайра жаралуу доорунун учурунда мындай көрүнүш дагы күч алды. Жазуучулардын чыгармалары живопистин, скульптуранын гана тилине которулбастан, китеп кооздоонун, театралдык инсценировканын да объектиси боло баштады. XIX-XX кылымдардагы статистикалык жактан эсепке караганда, адабий чыгармалардын башка искусствонун «чепкенин жамынып», анын «конушуна отурук алышы» дүркүрөп өскөн, сан жагынан эӊ чоӊ секирик жасаган. Муну Батыш Европадагы, Россиядагы графиканын жана кинематографтын пайда болушу шарттайт.

Кинематограф пайда болгон күндөн баштап эле эӊ биринчилерден болуп адабиятка кайрылды. Адабий негизде жаралган алгачкы фильмдер титрлер аркылуу байланыштырылган бир нече иллюстрациялардан гана турган. Бул фильмдер алгачкы булагы — адабий чыгармалардан алда канча алыс турса да, авторлор өз ишин уланта беришкен. Адабий негизде жаралган фильм адабий чыгарманын сюжеттик схемасын жана каармандарын атын гана сактап калып ал эми анын образдуу мазмунун толук бойдон берүүгө кудуретсиздик кылган. Мындай болушу да закондуу эле, анткени ал кезде кинематографта башка искусстволордун жанында теӊ укуктуулукка жеткирген ири план, монтаж, жылып жүрүүчү камера, үн жана анын түрлөрү сыяктуу касиеттери пайда боло элек болчу. Өзүнүн жүзүн табыш үчүн кинематограф адабияттын жана искусствонун ар түрдүү тармактарына сүӊгүп кирип, керектүүсүн алып, өздөштүрүп жатты.

Биринчи иретте ал бай тажрыйбасын топтоп алган адабиятка кайрылды. Кино өзүнүн табияты боюнча синтездүү искусство болсо, анда живопистин, музыканын, драматургиянын, актёрлук чыгармачылыктын элементтери бар болсо, ал эмне үчүн өзүнүн алгачкы негизи кылып адабий түрдү (сценарийди) алат деген суроо да туулат. Анткени адабият турмушту кучагына камтуусу боюнча кеӊири мүмкүнчүлүктөрү бар, турмушту динамикалуу, картиналуу чагылдырат. Кинематографтын төрөлөөр мезгилинен бир аз мурда турмуштук татаал ситуацияларды кеңири чагылдыруу артыкчылыгына ээ болгон адабияттын гүлдөгөндүгү да бекеринен эмес.

Бул жөнүндө Белинский:

«Поэзия выражается в свободном человеческом слове, которое есть и звук, и картина, и определенное ясно выговоренное представление. Посему поэзия заключает в себе все элементы других искусств, как бы пользуется вдруг и нераздельно всеми средствами, которые даны порознь каждому из прочих искусство»[1] — деген.

Адабияттын мына ушул касиети аны кинематографка абдан жакындыштырат. Өзгөчө, Лев Тостойдун чыгармаларындагы сүрөттөлүштөрдүн дааналыгы, дүйнөнү предметтүү көрө билүүсү, чындык турмушту камтуунун ар тараптуулугу кинематографка адегенде эӊ көп сабактарды берген. Киноискусствонун сыймыгы катары эсептелген ири план, монтаждык өтүүлөр, сюжеттик параллелизмдер, каармандын жан дүйнөсүн ачып берүүдөгү ички монолог, пейзаж ж.б. касиеттери адабияттын өзүндө эле бар экендиги белгилүү. Бирок экөөндөгү эӊ негизги айырмачылык: адабият көз алдыга тарткан сүрөт түздөн-түз көрүнбөйт, аны фантазиянын күчү менен элестетебиз, ал эми фильм түздөн-түз көзгө токтомдуу (зрелищность) касиетине ээ.

Ошентип, кинематограф өзүнүн тилин калыпташ үчүн башка искусстволордун бардык түрүнөн, өзгөчө адабияттан көп нерсени алды. Конкреттүүрөк айтканда, образдуулук, көркөмдүк, чыгармачылык метод, поэтикалык идея, тема, мүнөз, типтештирүү, композиция, сюжет, тил жана стиль сыяктуу түшүнүктөр түздөн-түз анын таасири менен келди. Кинематограф адабий чыгармаларды өз тилине которуп жатып, жогоркуларды андан үйрөнүүнүн үстүндө болду. Бул которуу ушунчалык интенсивдүү түрдө жүрүп жаткандыктан, анын ийгиликтерине же кемчиликтерине жараша ар түрдүү үндөр да чыгып жатты:

«За какие-нибудь 8-10 лет существования кинематограф пожрал всех авторов, которые до него писали, объел всю литературу — Данте, Шекспира, Гоголя, Достоевского, даже Анатолия Каменского. Ни одна дымовая печь не пожирала столько дров, сколько хватает, лопает вещий кинематограф. Это бездонная яма, в которую проваливается все»[2] — деп өз учурунда орустун жазуучусу Леонид Андреев айтыптыр.

Мына ушул эле сыяктуу кинематографты адабиятты кордоочу искусство катары карагандар бир кезде В.Шкловксий жана Ю.Тынянов болгон. Алар 20-жылдардагы Ленинградда жашап турган формалисттер школасынын өкүлдөрүнөн эле.

В.Шкловский:

«Художественно-литературное произведение создано из слов и никаким другим способом передано не может»…, «…слова в произведении не способ выразить мысли, они сами по себе выражают и сами по своей сущностью определяют ход произведения» — деген ойлорун айткан.

Бул мисалдар анын «Литература и кинематограф» деген эмгегинен орун алган. Эмгекте В.Шкловский формализмдин позициясынан туруп эки искусствонун спецификасына жалпы мүнөздөмө берет да, андан кино жана адабият кайнаса каны кошулбайт деп тыянак чыгарат. Бирок бул китептин автору кийин эӊ биринчи болуп, адабият жана кинематографтын ортосундагы карым-катышты изилдеген ачуучу катары белгилүү болду. Кийинки жылдардагы эмгектеринде ал бул калпыс ойлорунан арылган бир кыйла объективдүү статьяларын жазган.

В.Шкловскийден кийинки бул маселеге активдүү катышкандардын бири И.Эренбург болгон. Ал «Материализация фантастики» деген китебинде бул жаш искусствону адабият, живопись жана театр менен салыштырып анын көркөмдөгүч каражаттарын, спецификасын аныктоого аракет кылат. Ал эми көркөм адабий чыгарманы кинонун тилине которуу мүмкүнчүлүгүнө бул киши да ишенимсиз көз карашта болгон.

«Романдан фильм жасоо Пикассонун сүрөтүн карап туруп ал жөнүндө роман жазам дегенге барабар. Чыгарманы бир тилден, экинчи бир тилге которуунун өзүндө эле канча бузулуулар болуп жатат, ал эми аны кинонун тилине котором деш — жаткан эрдик же болбосо жеткен келесоолук» — деп жазып кеткен ал.

Киноискусствонун дүркүрөп өнүгүшү; сүрөттөөчү (изобразительный) жана туюнтуучу (выразительный) каражаттарынын байышы, жаӊы өнүгүп-өскөн техника менен куралданышы, добуштуу кинонун пайда болушу жана анын ийгиликтери, турмушту эстетикалык жактан өздөштүрүү боюнча жетишкендиктери – мына ушунун баары теоретиктердин көӊүлүн буруп, кинематографты да искусствонун эӊ негизги түрлөрүнөн экендигин моюнга алууга мажбур кылды. Экран искусствосунун спецификасы боюнча, анын искусствонун башка түрлөрү менен, айрыкча адабият менен болгон карым-катышы, перспективасы жөнүндө ар кыл мүнөздөгү талаш-тартыштар жүрдү. Айрыкча, 50-жылдарда көркөм чыгарманы кинонун тилине которууда эч кандай деле оорчулук жок деген көз караш абдан кеӊири жайылган. Бул көз караш адабият менен кинону опсуз жакындаштырып (аз жерден бириктирбей) жиберген согуштан кийинки пайда болгон кинотеорияга байланыштуу эле.

Маселен, С.Герасимов:

«Кино эта поэзия, литература, но только обретшая силу и ясности субъективного впечатления, оставляемого действительностью»… — андан ары — «…режиссер кино это такой художник, который способен с предельной конкретностью выявить образное содержание литературного произведения» — деп жазат[3].

Демек, жогорку сөздү туура деп тапсак, анда экрандаштыруу деген чыгармачылык факты болуудан калат да, бар болгону, технологиялык гана проблема болуп чыга келет. Бирок чындыгында иш алда канча татаал. Адабий образдар экрандаштыруу процессинде олуттуу өзгөрүүлөргө учурайт, өзүнүн спецификалык закондору бар такыр жаӊы искусствонун образы болуп калат. Бул жөнүндө кийинчерээк да токтолобуз.

Адабият менен киноискусствонун ортосундагы карым-катышты изилдөөнүн жаӊы этабы 60-жылдардан кийин гана башталды. Чыгарманын экрандаштырылышы боюнча илимий жактан негизделген пикирлерин айтып, кинотеорияны бир кыйла байыткан А.Вартановдун «Образы литературы в графике и кино» деген китеби жарык көрдү. Бул китепте адабий чыгарманы кинонун тилине которууда эӊ жалпы, негизги маселелер каралат.

«Литература и кинематограф, — деп жазат ал, — совершенно разные виды искусства, имеющие каждый свою специфику, свои выразительности. Поэтому ни одно литературное произведение неосуществимо на экране без авторского вмешательства кинематографистов»[4].

Вартановдун бул китебинен кийин адабият менен кинонун ортосундагы жалпылыктарды, бөтөнчөлүктөрдү изилдеген, аларды эстетикалык жара кесилишинде караган бир кыйла алгылыктуу эмгектер жаралды. Ал эмгектердин көрүнүктүүлөрү катары В.Ждандын «Специфика кинообраза», Н.Крючечниковдун «Слово в фильме», И.Маневичтин «Кино и литература», У.Гуральниктин «Советское кино и русская литература» жана Л.Погожеванын «Из книги в фильм» деген китептерин көрсөтүүгө болот.

Бул эмгектердин ичинен адабий чыгармаларды кинонун тилине которуу принциптери жөнүндө түздөн-түз сөз козгогон ири эмгектер Л.Погожевага, А.Вартановго, жана У.Гуральникке таандык.

Ал эми В.Ждан, И.Маневич жана Н.Крючечников адабият менен кинонун ортосундагы жалпылыктар, айырмачылыктар тууралуу жалпы сөз козгошкон. Көз караштарынын көп жагынан окшоштугу боюнча А.Вартанов менен Л.Погожева жакындашат. Алар экрандаштыруу процессиндеги художник-экранизатордун активдүү ролун баса белгилешет, башкача айтканда, кинообраздын адабий образды кадам сайын так өзүндөй туурап, ээрчий беришинин зарылдыгы жок деп табышат да, көркөм фильм адабий чыгарманын духун толук сактасын деген талапты коюшат.

Анткени кинематографист чыгарманы экрандаштырып жатып, мүмкүн болушунча, жазуучу эмнени айтып бергиси келсе, ошону толугураак чагылдырууга аракет кылат. Бирок аны толук чагылтуу үчүн жазуучу салып кеткен изди кууп жүрүп олтуруу оӊ натыйжаларга алып келе бербейт. Себеби бул экөө өз алдынча бөтөнчөлүктөрү бар эки түрдүү искусство. Адабий чыгарманын баасын сактап калуу үчүн экранизаторлор анын ар кандай эквиваленттерин таап колдонот. Эӊ негизги нерсе — жыйынтыгында эки чыгарманын идеялык — эмоциялык күчү, таасири дал келсе болду.

«Если же относиться к экранизации как к произведениям искусства,- деп жазат Вартанов, — То метод сфотографированной литературы в кино никак не может удовлетворить»[5].

Л.Погожева да ушул өӊдүү ойлорду айтат: «Экранизация литературных произведений это обязательный творческий процесс предполагающий не простое следование за сюжетом первоисточников, а погружение автора в самую жизнь, породившую этот первоисточник, а затем уже раскрытие и воплощение его художественного образа»[6].

У.Гуральниктин «Русская литература и Советское кино» атттуу көлөмдүү китеби алдына койгон максатынын өзүнчөлүгү менен мурдагылардан такыр айырмаланып турат. Ага чейинки адабият менен кинонун карым-катышын изилдегендер көбүнчө маселени киноискусствонун позициясынан туруп баалашкан, ал эми У.Гуральник болсо экранизацияны, анын негизинде жаткан адабий чыгарма жөнүндөгү түшүнүгүбүздү кеӊейтүүчү, изилдөө касиетине ээ форма катары карайт:

«Цели экранизации и цели литературоведческого исследования в широком смысле совпадает. В обоих случаях один объект и решается сходная задача: мобилизация идейно-эстетических богатств художественной литературы во имя воспитания общества, этим определяется пафос литературоведческого исследования, ту же цель, другими средствами преследует и экранизации литературного произведения»,[7] — деп ишке адабиятчынын көзү менен карап, көркөм чыгарманын ар кандай бузулуу-жарылууларына каршы турган талабын коёт. Ал экранизация дегениӊдин өзү чыгарманын атына да (буква), затына да (духуна) жооп бергендей болсун деген принципти жылдырат.

Бул, албетте, эӊ татаал маселе, ал турсун изилдөөчүлөрдүн бир даары мындай болууга мүмкүн эмес деп да айтышат. Азырынча бул эмгектерге карата болгон откликтер да жок. Жогоруда искусство жөнүндөгү советтик илимдеги экрандаштыруу маселесине байланыштуу айтылган ой-пикирлердин жалпы мүнөзүнө кыскача токтолдук. Эми экрандаштыруунун өзү кандайча иш жүзүнө ашыш керек, анын негизги теориялык принциптерине эмнелер кирет, ошого бир аз кайрылалы.

Адегенде кайсыдыр бир көркөм чыгарманын негизинде сценарий жазылат да, аны режиссер кайра иштеп чыккан соӊ фильм тартыла баштайт. Бардык иште алгачкы жаралуунун ролу зор, ошондуктан мына ушул сценардык этаптын өзү бир кыйла маанилүү этап. Сценарийди жазууга белсенген сценаристтер кинонун тилин жакшылап өздөштүрүшү, экрандаштыруунун закондорун тереӊ билүүсү зарыл. Мына ушул билүү жетишпеген үчүн, мыкты жазылган адабий чыгармалардын негизинде солгун, идеялык көркөмдүк мааниси төмөндөп кеткен, жүүнү бош кинофильмдер да жаралып кетүүдө.

Кинематографист кайсыдыр бир чыгарманы экрандаштырууга киришээрден мурун сөзсүз ал чыгарманын жан дүйнөсүн тинтип чыгат. Анын авторуна деген сүйүүсү болот, фильм тартууга түрткөн да ушул сүйүү. Өзүнүн фильминде кинематографист жазуучу эмнени айтып бергиси келсе, ошону толук чагылдырууга умтулат. Бирок аны толук берүү үчүн жазуучу салып кеткен чыйырды кубалап кете берүү эӊ татаал кыйынчылыктарга, тоскоолдуктарга алып келет. Кыйынчылыктын негизгиси адабияттын закондорунан түп тамырынан бери айырмаланган кинонун спецификасы. Бул тоскоолдуктарды жеӊүү үчүн, чыгарманын баалуулугун сактап турган касиетин толук чагылдыруу үчүн экранизациянын авторлору ар кандай кинематографиялык эквиваленттерин табууга умтулат. Ушуга байланыштуу тексттен чегинүү, жаӊы репликаларды, жаӊы эпизоддорду киргизүү зарылчылыгы келип чыгат. Бирок булар айланып жүрүп олтуруп чыгарманын духун толук чагылдырууга толук кызмат өтөйт. Мындан адабият да утат, кино да утат.

Дүйнөлүк жана советтик киноискусствонун тарыхына кайрылсак, буга мисалдар көп табылат. М.Горькийдин «Эне» романы боюнча тартылган Вс.Пудовкиндин «Энеси» менен Д.Фурмановдун «Чапаев» романы боюнча тартылган бир тууган Васильевдердин «Чапаев» фильми дүйнөлүк киноискусствонун шедеврлери катары бааланышат. Тетирисинче, ошол эле Горькийдин чыгармасы боюнча тартылган М.Донскойдун «Энеси», А.Толстойдун «Кыйын кезеӊи» боюнча тартылган Г.Рошальдын аты уйкаш фильми жана Жан Ренуардын «Мадам Бовари» сыяктуу фильмдери тексттен карыш жылбай, жазуучунун материалдарын толук которууга умтулушкандардын бири Жан Ренуар:

«Моей ошибкой при постановке «Мадам Бовари» было то, что я слишком большим пиететом отнесся к шедевру Флобера. Если бы я заново взялся бы за создание фильма по роману Флобера… Я отошел бы от романа настолько, насколько это было бы нужно для придания фильму достаточной кинематографической динамики… Это не было бы копией романа Флобера, но это было бы лучшим фильмом, чем тот который я сделал»[8] — деп кийин өкүнүч менен белгилеген.

Бирок ылайыгы келип турган ушул жерден бир нерсени кыстара кетели. Чыгарманын текстинен баш тарта берүү эле фильмдин ийгиликтүү чыга беришинин алгачкы шарты эмес. Тексттен баш тартпай эле жаралган үлгүлүү экранизациялар бар. Аларга А.Чеховдуку боюнча тартылган «Попрыгунья» (режиссеру С.Самсонов) жана Г.Чухрайдын «Сорок первый» аттуу фильмдерин көрсөтүүгө болот. Мындай ийгиликтер фильмдин негизине алынган чыгарманын табиятына байланыштуу болот.

Адабий чыгарманы экрандаштыруу процессиндеги негизги көӊүлгө алчу маселе – тематикалык жактан чектелүү. Турмушту кучагына камтуусу боюнча кеӊири мүмкүнчүлүктөрү бар чыгарма (өзгөчө эпикалык чыгарма) өзүнүн көп темалуулугу менен айырмаланат, ал эми кино бардык материалды бир теманын тегерегине топтоп, бир сюжеттик сызык менен өнүктүрөт. Киноискусстводогу негизги принцип-материалдарды драматизациялоо принциби окуяларды бир теманын тегерегине топтоону талап кылат жана негизги теманын образдуу ачылышына шарт түзө албаган, ал турсун жолтоо болгон ар кандай майда темалардын, ага байланыштуу сюжеттердин, каармандардын түшүп калуусуна жол ачат.

Мындай сюжеттик-тематикалык кыскаруулар экинчи жактан киносеанстын созулуу убактысына да байланыштуу. Бирок суроо туулушу мүмкүн, бардык эле чыгарманын негизги, калгандарын тегерегине топтоп алган бир темасы болобу же ал чыгарманын ажарын ачууда бардык темалардын катышы бирдейби? Мындай чектелүү анын көркүн кетирбейби? Жок, чыгарманын тереӊине үӊүлө карап, жазуучунун айтайын деген оюн кылдат илип алган адам китептен башкы, чечүүчү күчкө ээ темасын көрө билет. Бул магистралдык теманы айра албоо, биринчи планда берүү керек болгон ойдун экинчи план менен биригип кетиши же теманы ийгиликсиз кыскартуу экранизаторлорду көп учурда жеӊилишке учуратат. Бир тууган Васильевдер «Чапаев» фильминде сюжеттик-тематикалык жактан кыскарта билүүнүн үлгүсүн көрсөтүштү.

Экранизаторлор фильмдин кызыкчылыгы үчүн, анын драматургиялык бүтүндүгүн сактоо максатында кээде чыгармадан такыр эле оолактап өз ойлорунан (вымысел) кошууга аргасыз болот. Бул фильмдин кызыкчылыгы үчүн, анын драматургиялык бүтүндүгүн сактоо максатында иш жүзүнө ашырылат, бирок автордук кошумча ой чыгарманын духун толук берүүнүн зарылдыгынан гана туулгандай болушу керек. Пудовкин өзүнүн фильминде энени баласын жана революционерлерди билбей саткан аргасыз чыккынчы кылып берген эпизод бар. Мындан фильм жабыр тарткан эмес, эне Горький жазган аӊ-сезими төмөнкү мезгилинде мындай чыккынчылыкка бара алат болучу. Муну менен ал уулун сактап калып жатам деген туура эмес түшүнүктө эле. Ошондуктан, Пудовкиндин кошумча ою (вымысел) Горькийди кордобойт, аны тереӊдетип турат, фильмдин да динамикасы кадрдан кадрга күч алып жүрүп отурат.

Кино көзгө көрүмчүл (зрелищность) касиетине ээ искусство болгон үчүн мында деталдардын ролу зор, андыктан экранизаторлордун дагы бир милдети – жазуучу айткан ойду конкреттештирип, аларды деталдуу ойлоосу (же кинематографическое мышление) керек. Деталдар каармандын кейип-кешпирин түзүүдө, ички дүйнөсүн ачууда, алар аракетке келген атмосфераны калыптоодо – мына ушунун баары менен негизги ойду айтууда башкы кызматты кылышы керек. Кинонун бул табиятын көп таназар албай, аракеттенгичтигин (действенность) тоотпой; адабиятта сүрөттөлгөн нерсени сырткы формасын калыптап коюп, каармандын оозун жазуучу жазган сөздөр менен толтуруп салып сүйлөтө бериш анын баасын жеӊилдетпей койбойт. Мындай учурда сөздүк тарап (словесная сторона) сүрөттөлүш тарапка (изобразительная сторона) үстөмдүк кылып кетет, фильмдин драматизми басаңдайт, ал тажатмага айланат. Андай фильмде көрө турган эч нерсе жок, көздү бек жуумп алып, жазуучунун сага тааныш сүйлөмдөрүн уга берсеӊ гана болот.

М.Шолохов С.Бондарчуктун «Адамдын тагдыры» аттуу фильминдеги Соколовдун бир көз карашын көрүп туруп: «Чтобы описать это, надо было несколько страницы текста, а в кино одним кадром все сказано», — деп бекеринен айтпаса керек. Бул сүйлөмдө деталдын туюнтуу күчүнүн таасири ишенимдүү айтылган. Чыгарманы экрандаштырууда адабий образдарды кинематографиялык тил менен айтып берүү деген ушул эмеспи. Экрандаштыруу процессинде дагы бир орчундуу маселе бар. Ал экинчи автордун чыгармачылык жаӊы ниетине (творческий замысел) байланыштуу пайда болот. Китептин жалпы идеясы аркылуу берилген, китептин авторунун айтайын деген ою менен катар экранизаторлордун чыгармачылык жаӊы ою да болот. Чыгарманы экрандаштыруу менен иш жүзүнө ашыргысы келген максаты болот.

Бул замысел кинематографисттин жеке көз караштарына байланыштуу келип чыгат. Эгерде чыгармачылык замысел болбосо бир эле чыгарманын негизинде окшош-окшош фильмдер жарала бермек. Н.Островскийдин бир эле «Болот кантип курчуду» романы боюнча Ата Мекендик согуш учурунда тартылган М.Донскойдун фильми менен 50-жылдарда тартылган А.Алов менен В.Наумовдун «Павел Корчагин» аттуу фильмдери өзүлөрүнүн алдына койгон эки башка максаты менен айырмаланат. М.Донской фильминде согуштук сценаларды биринчи планга койгон да, фашисттерге каршы күрөшкөн элдин күжүрмөн духун ойготууга аракет кылган, ал эми экинчи фильмдин авторлору темир жол курулушундагы кездешкен кыйынчылыктарды, эрдикитерди сүрөттөө аркылуу учурдун проблемасын курч козгогон. Бул фильмдер бири-бирин жокко чыгарбаган ар түрдүү пландагы мыкты чыгармалар катары бааланып, күнү бүгүнкүдөй экранда ийгиликтүү өмүр сүрүп келатышат.

Көп учурда экранизациялар койгон максатынын күӊүрттүгү менен же болбосо такыр эле автордук ой-максаты жоктугу менен аксап калат. Чыгармачылык ниетине байланыштуу бир эле чыгарманы ар бир экранизатор ар башкача ОКУШУ мүмкүн. Ал эми буквалисттик позициядан карагандарга мындай болушу эч мүмкүн эмес, алар жазуучунун текстин максималдуу түрдө сактоо эӊ туура жол деп эсептешет.

С.Эйзештейин өзүнүн «Одолжайтесь» деген макаласында чыгарманы окуунун бир гана жолу бар деп эсептеген мындай көз караштарга каршы төмөнкү пикирин айтат: «Возможность двух столь кореннопротивоположных трактовок не должно удивлять. Роман Драйзера широк и безбрежен, как Гудзон; необъятен, как сама жизнь, и допускает любую точку зрения на себя; как всякий «нейтральный» факт самой природы, роман его — это 99 процент изложения фактов и один процент отношения к ним»[9].

Өзүнө карата ар түрдүү көз караштардын болуусуна бир гана Драйзердин романы мүмкүндүк бербестен, ар кандай чыгарма жол берет. Анткени жазуучу айтайын деген оюн өз атынан жылаӊач айтпастан, каармандардын мүнөздөрү, алардын диалогдору, окуялар аркылуу берет. Натыйжада ал чыгарманы ар түрдүү окууга мүмкүндүк түзүлөт. Бирок мындай окуу кандайдыр бир сырттан кирген идеяларды жабыштыруудан эмес, ошол китептин реалдуу мазмунунан келип чыгат.

Адабий чыгарманы экрандаштыруу ишинде чечиле элек маселелердин бири – жазуучунун стилдик бөтөнчүлүгүн экранда берүү жөнүндөгү талаш. Жазуучунун стили адабияттын эстетикалык материалы болгон сөз менен тыкыз байланыштуу болгондуктан, анын стилин экранда дал өзүндөй сактоого болбойт. Ошондуктан фильмде чыгарманын образдуулук системасын сүрөттөлүшүндөгү – татаалдыгын же жөнөкөйлүгүн, ылдамдыгын же жайлыгын, кыскалыгын же көп сөздүүлүгүн чагылдыруу мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө талашууга болот.

Бизде, Кыргызстанда, адабий негизде толук метраждуу фильм жаратуу 1958-жылы башталды. Эл акыны Аалы Токомбаевдин «Моюнга алуу» поэмасынын негизинде режиссер И.Кобызев «Менин жаӊылыштыгым» аттуу комедиясын жараткан эле. 1960-жылы Чыңгыз Айтматовдун «Жолдо» («В пути») аттуу киноповести «Литературный Киргизстан» журналына жарыяланган. Анын негизинде «Ашуу» аттуу фильмди режиссер А.Сахаров 1961-жылы тартып бүтүргөн. Ошол убактан баштап элге кеӊири белгилүү бул жазуучунун чыгармаларына кинематографисттердин көӊүлү тынымсыз бурулуп келе жатат.

Ч.Айтматовдун өз чыгармаларында турмушту предметтүү көрө билүүсү, реалисттик сүрөттөөлөрү, каармандарынын тагдырындагы курч драмалуулук, мына ушулар аркылуу чоӊ ойдун айтылуусу кинематографисттердин ага кызыгып калышындагы алгачкы шарт болуп эсептелет. Натыйжада, бир нече фильмдер жаралды. Бирок экранга чыгарылган ар бир эле фильм өзүнүн алгачкы булагындай таасирдүү болуп чыга бербеди, ийгиликтүүлөрү менен катар ийгиликсиздери да болду. Эмне үчүн?

Мына ушул суроого жоопту эмгектин экинчи главасында берүүгө аракеттенели.

Чоюн ӨМҮРАЛИЕВ

6июнь. 1973-жыл

[1] Белинский соб-р соч. в 3-х г. 2т. 6 бет.

[2] «Советский экран» журналы. 1959, №4 15 бет.

3 «Вопросы мастерства в Советском киноискусстве» 1952. 11б.

[4] А.Вартанов «Образы литературы в графике и кино» 1961. 137 бет.

[5] А.Вартанов «Образы в литературе в графике и кино» 1961. 140 бет.

[6] Очерки истории Советского кино. 3 том. 448бет.

[7] У.Гуральник «Русская литература и советское кино» М:1966. 24 бет.

[8] Г.Авенариус «Жан Ренуар» 1938. 32бет.

[9] С.Эйзенштейн «Избр. статьи» 287бет.

«Курманжан датка» – кыргыз кереметин улаган жаңы шедевр  

Көч үзүлгөн жок. Кыргыз кино тарыхындагы биринчи жолу тартылган эпикалык негиздеги «Курманжан датка» тасмасынын кеңири масштабдуулугу коомчулук күтпөгөн, атүгүл кино адистери да күтпөгөн маданий жаңылыкты жаратты. Көркөм табылгалары менен  эл аздектер чыгарма тартылганына күбө болдук. Жогорку деңгээлдеги коэффиценттик өзгөчөлүктөрү толук иликтенер, жиликтенер мындай тасма кыргыз кино өнөрүндөгү жаңы бурулуш, жаңы доор, жаңы дүбүрт, жаңы мектеп, жаңы бийиктик. Совет доору менен бирге «Кыргыз керемети» атанган кино көчү да үзүлдү деген басыңкы маанайды кайрадан дүрт эттирип жандырган чыгарма аталган фильм болду. Өрнөктүү нуска болор чыгарма жаралмайын көркөмдүк сапаты жагынан баары шайма-шай тасмалар албетте тартылбайт.

Аталган тасма эми учурдагы ат тезегин кургатпай чампаланган сапатсыз фильмдерге ориентир болуп берери шексиз. Канчалаган оор жүктөрдү ташуучу эшелондорду жалгыз локомотив ордунан козгогон сыяктуу эле жалпы чыгармачылык аренада деле өз үзөнгүлөштөрүн жарышка атаандаштырар күч болот. Тизгин талаш жарыш ошондо күчөйт. Биз «Курманжан датка» тасмасы аркылуу башкы кейипкердин гана образын көргөнүбүз жок, фильмден этностук түшүнүктөргө акцент берилген салт-санаа, улуттук кулк-мүнөздү чагылдырган эң башкы өзгөчөлүктөрдү көрдүк. Артта да жоон топ актёрлук ансамбль өсүп келаткандыгына күбө болдук. Тасманы карап отуруп М.Рыскулов, Б.Кыдыкеева, Д.Күйүкова,С.Жумадылов, Т.Турсунбаева, Б.Бейшеналиев сындуу улуу таланттардан калган актерлук мектептин пайдубалы сакталып келатканына ынанасың. Кинодогу арбир эпизодго катышкан актер-актрисалар көрүүчүлөрдү толук ынандырар чеберчиликтерин көрсөткөн бул тасмадан фальшь сезилбейт.skrinshot-30-07-2014-123550

Убагында дүйнө элине жапон элинин катмарда катылып жаткан этностук өзгөчөлүгүн, кулк-мүнөзүн, фольклорун, цивилизациясын, тарыхын кино тасма аркылуу баяндап берген Акира Курасава чыкса, «Курманжан датканын» режиссеру Садык Шер-Нияз да өз элинин басып өткөн тагдыр жолун, көкүрөк көйүн, көксөгөн муратын чагылдырат. Режиссер фильмдин прологунда кыргыз элинин качанкы канабайрам канбулоон доорундагы географиялык картасындагы эбегейсиз территория кумдай эшилип, жар кырындай кулап отуруп акыры үзүктөй картага ээлик кылып калган мамлекет тагдыры туурасында чыгарма экендигин эскертет.

Адегенде эле манасчынын үнү коштогон кадрдагы окуя үңкүрдөн башталат.  А үңкүр эмнени туюндурат? Сакралдык түшүнүк, сырдуу дүйнөнү. Ал адамзаттын байыртан берки бейаңсезимде сакталып келген мифтик кубулуштар менен кенч-казынасын коштогон түшүнүк. Кайсыл элдин жомогу, фольклорунда болбосун үңкүр кенч-казына катылган өзгөчө сырдуу дүйнө. Фильмдин эң башында көрсөтүлгөн үңкүр, туман, от жана манасчынын үнүн символдук белги катары белгилесек болот. Болгондо да Манастын чоң казаттан өзү баштап жарадар болуп Алманбет, Сыргак, Чубак өңдүү ишенген чериктеринен ажырап, кырк чоросу кемип турган жерин үнкүрдөгү олуя ата уй мүйүз тартып тегеректеген элге баяндап берип отурганы – чегесиз элдин журт башы болор бирөөнү күткөн көксөөсү. Кылымдар бою эл чегеси болор эр чыкпай келген көксөөбүз бүгүн да көкүрөгүбүздө турат ко… Үңкүрдөгү олуя ата «Манастан» үзүндү айтып отурганда айлананы туман чалып турганы режиссердун гениалдуу символдук ишараты, табылгасы дээр элем. Себеби туман тунгуюктун белгиси. Ал кылымдап жашап келген кыргыз элинин тагдырындагы тумандап келген доор. Чыртылдап күйгөн от болсо жакшылыктын, үмүт-тилектин белгиси.

Атамзамандан бери эле материалдык баалуулук да, рухий баалуулук да дайыма үңкүрлөрдө катылып келген. Олуя чалыш даанышмандардын баары көөдөнгө жарык чачар күчтү элден оолактап, өздөрүн таануу үчүн акылмандуулукту үңкүрдөн издешкен. Үңкүр – адамзааданын бейаңсезиминдеги башпааналай турган жай. Фильмдин авторлору мифтик табылгага басым койгон көрүнүштөрдөн улам Чыңгыз Айтматовдун чыгармачылык ийгилигинин ачкычы туурасында да айтпай кетүүгө болбос. Себеби Айтматов элдик фольклорду, элдик мифтерди профессионал адабият аркылуу синтездей алган кудурети менен дүйнөнү дүңгүрөттү. Атактуу эстетик В.Шкловскийдин: «…мифтер устаканадагы аспаптар сыяктуу; алар сактап коюш үчүн эмес, узаныш үчүн керек» деген принцибин Ч.Айтматов кандай туура пайдаланса, «Курманжан датка» тасмасын жаратуучулар да В.Шкловскийдин андазасын ийгиликтүү колдонгон.

Албетте Курманжан датка боюнча эчбир тарыхта анын келечекте ким болорун алдын ала айткан олуя болгон эмес. Бирок бул жерде авторлук мифтин күчтүү таасири көрүүчүнү «чү» деген жерден ишендирер үнкүрдөгү кадрдан башталат. Эгерде бул кадр үңкүрдөн башка жайда тартылса, көрүүчүгө канчалык деңгээлде асиреттүү болмок? Бешиктеги баланын бек болоруна көрүүчүлөрдү ынандыруу үчүн жогорудагы мен санап өткөн символдук деталдардын үстүнөн сценарийдин авторлору абыдан дыкат иштегенин туюуга болот. Окуя үңкүрдөгү атмосфера аркылуу гана кабатталган көп ишаратты туюндурат. Мындай машакат чыгармачыл адамды миң толгонтмоюн оңой менен жаралбайт. Чакан бир эпизоддогу сыйымдуу окуяны авторлук миф, фантазия аркылуу белгисиз олуянын оозу менен айтырып койгондон мурда кадрдагы арбир деталды искусствонун көркөм арсеналдары аркылуу жеткирүүдө кино өнөрүнүн тили көп учурда көрүүчүлөргө түшүнүксүз бойдон калат. Ал эми «Курманжан датка» тасмасы кандай аудиториянын болбосун бүйрүн кызытып, бир эмес бир нече жолу кайра көрүп чыгууга кумарлантып, сыр катылган көркөм эстетикалык ырахаты көрүүчүнү улам өзүнө тартып тургандай чеберчиликте иштелгенин арбир кадр айтып турат.

Окуяны окуяга чырмаштыруу ыкмасы да өз орду менен. Режиссердун көркөм дөөлөткө энчилүү метофизикалык табылгаларды чоң чеберчилик менен кыйыштырган, жуурулуштурган эстетикалык туюму профессионал искусствобуздагы сейрек көрүнүш. Себеби кино өнөрүндө көп сөздүүлүктөн качуунун жолун изденген режиссерлор бизде жокко эсе.  «Курманжан датка» тасмасындагы эң башкы өзгөчөлүк ушунда жатат. Айтсак, Алымбек датканын башы алынар учур. Анда Алымбектин бир ооз гана кеби бар: «Азыр өмүрдөн да кабар кымбат». О.э. Алымбек датканын башы алынгандагы окуядан кийин эчбир сөз жок, Абдылдабектин өлүмүндө да ашыкча сөз жок, бирок эмне окуя болгону көрүүчүгө дароо түшүнүктүү. Ал эми Камчыбек дарга асылган акыркы эпизоддо бир ооз сөз айтылбайт. Болгону эне менен баланын көзкарашы аркылуу берилген ички диалог көрүүчүнүн психологиялык кабыл алуусун улам чыңап отуруп, өзүнөн өзү «…өлүмгө тике кара» дечү Курманжан датканын кебин айттыруунун кажети жоктугу туюлат. Эгер айтылган күндө бул фильм декеративдүү мүнөздөгү чыгармага айланып калмак. Ансыз да Курманжандын «…өлүмгө тике кара» дечү кеби чоңдорго эле эмес мектеп партасындагы окуучулардын да жадында жатталып калды го.

Аныгында Курманжан датканын жүзүнөн сызылган бир тамчы көз жашта эмне трагедия жатат? Ал көз жаш – бир ЭЛДИН тагдырын аяган ЭНЕ кургур өз уулун курмандыкка чалган аргасыз чара. Ал көз жаш – тар жол, тайгак кечүүдөгү мамлекеттүүлүктүн бүтүндүүлүгүн сактап калуунун жападан жалгыз жолу. Ал көз жаш – эл чегеси болор Эненин жүрөгү көтөрө алгыс улуу трагедия, бирок кайрат кылып, ушул гана чечимге барууга барып такалган финал. Ал көз жаш – артындагы эл тагдырын калчаган лидердин башына келген гана драма. Ал көз жаш – бүгүнкү күндөгү бийлик башындагыларга кыйыр мааниде көптү туюндурар да керээз жаш. Ал көз жаш – жалгыз гана бир эненики эмес…

Эпикалык тарыхый бул чыгарманын сөз кылууга арзый турган ыкмаларын көрүп отуруп, кыргыз кино өнөрүнүн горизонтунда кечээ эле пайда болгон Садык Шер-Нияздын чыгармачыл инсан катары ушунчалык бийик деңгээлге өсүп чыкканы мен үчүн бир эсе таңгалыштуу болсо, бир эсе күтүүсүз сыймык да болду. Себеби финалга чейин эле аталган фильм көп сөздүүлүктөн качып, көрүүчүгө баяндап берер окуяны метафора, символдор аркылуу кино тили менен жеткирүү ыкмасын колдонгон. Мисалга көңүлү сүйбөгөн Курманжанды Кулсейитке узатуудагы шаңкайган тоолордун төбөсүндөгү түнөрүп турган асман – көркөм элести жандантып турган метафора, режиссер тропикалык кубулуш аркылуу Курманжандын түнөргөн кабагын, булуттай каалгыган санаасын, асмандай бийик сүйүүсүнө колу жетпей узап бараткандагысын табият тарткылыгы аркылуу туюндуруп, адамдын ички маанайын булуттар аркылуу жеткиргени десек болот.

О.э. окуяны сыйымдуу формага салууда дагы чубалжыган баяндоодон качкан айрым сюжеттер ийгиликтүү ишке ашкан. Айтсак, ташбараңдагы окуя. Бул сюжет бир карасаң кереги жок ойдон чыгарылган окуя сыяктуу, бирок ташбараңдагы окуясыз Курманжандын бунтарлык мүнөзү менен чечкиндүүлүгүн элестетүү мүмкүн эмес. Ошол замандын көзү менен караганда: бойго жеткен кыз топ эркектин арасынан топтон суурулуп чыкканы анын салтта жок адепсиздиги эле. Арийне бул бирок Курманжандын чечкиндүү, адилеттиктен тайбас кашкөй кулк-мүнөзүн ача турган эң маанилүү эпизод. Эгерде ташбараң болчу жерден качып кеткен секелек кыздардын артынан Курманжан да ээрчип кеткен болсо, Алымбек датка экөөнүн ортосунда болчу мамиле окуянын кайсы жерине чейин созулуп бармак; ага чейин анын сөйкө салынган кыз экени көрүүчүгө качан маалым болмок? Эгерде режиссер окуянын түйүнүн тарыхый фактыга байлай турган болсо, фильм сериалга айланып, узаргандан узарып кете бермек. Атасы Маматбай үңкүрдөн ызырынып чыккан көрүнүштөн кийин колдоочусу жолборс тарапты карап турганда апасынын «Курманжан» деген үнү жаңырат. Болду, ошол замат булак башында отурган секелек кыз бир көзирмем мурдагы кадрдагы эле тестиер кыз экенин көрүүчү илгиртпей түшүнөт. Окуянын өнүгүүсүн дароо ташбараңга буруп, булак башындагы бой жеткен кыз Курманжан экени көрүүчүгө түшүнүктүү болор замат фильмдеги сыйымдуу иштелген картиналар логикалуу сызык аркылуу уланып кете бергени да режиссердун эң чоң чеберчилиги.

Ал эми Курманжанды күйөөгө узатуу алдындагы түтөп аткан арчанын жалыны да кокусунан өчүрүлбөйт. Бул картинанын артында көңүлү сүйбөгөн Кулсейитке кудаланган Курманжандын көкүрөк жалыны өчүрүлгөнү символдоштурулса керек деп түшүндүм. Ага чейин атасынын: «Сөйкө салынган кыз артынан сөз ээрчитпей жүрүш керек» дегенине каяша кылып «менден сурадыңар беле, сөйкө салып атканда! Тийбейм ал күйөөңөргө» деген Курманжандын кашкөйлүк мүнөзү психологиялык конфликти күчөтүп, андан аркы окуя да көрүүчүнү санааркатып, драматизм улам курчуй баштайт. Кийин Кулсейиттен түнү менен качып чыккан Курманжан дайра жээгине келет, бирок кечмелик жок. Артына кылчактайт, кайтууга болбойт. Демек, турмуш дайрасына бой уруу кези келди. Бул дайра анын турмуштук кечмелиги экени да метафоралык түшүнүк.

«Курманжан датка» тасмасынын айрым бир эстетикалык көркөмдүүлүгүнөн сырткары да бул фильмдин тарыхый-идеалогиялык маанилүүлүгүнө токтолбой кетүүгө болбос. Арийне Герб, Туу, Гимнибиз бар мамлекетпиз, улутпуз дегенибиз кээде карасаң формалдуу аталыштай көрүнөт. Анткени биримдүүлүккө умтулуу, улуттук максат-мүдөөнү көздөөгө келгенде алигиче чачыранды эл экенибизди буга чейин публицистиканын тили аркылуу Салижан Жигитов, Алым Токтомушев канча кан какшап келсе, бу жолу искусство жаратмандарынын тили менен «Курманжан датка» тасмасынын контекстинде ичара бөлүнүп-жарылууга ыктаган улуттук кулк-мүнөзүбүз ачылып отурат. Алигиче патриархалдык аң-сезимибиздин тушамышы болуп келаткан өксүк комплексибизди көрсөткөн бул фильмден улам өзүбүзгө өзүбүз сын көз менен карап көрсөк кантет?..

Кокон хандыгы менен орус падышачылыгынын доорунда элибиз канчалык биримдикке умтулганы менен Алымбек датка Чүйгө келсе да ар уруудан тараган тың чыкмалар өз желектерин желбиретип жүрөт. Шабдан баатыр Алайга келсе да топ башы сайын өз желегин желбиретип курултайга келаткандары – элибиздин психологиялык кодунда бекилип жаткан өксүгүбүз. Аталган тасма психологиялык бул коддон кутулмайын көчүбүз түзөлбөстүгүн каңкуулап тургансыйт. «Курманжан датка» фильминин өзөгүндө дал бүгүнкү күндө да арабызда эл башыларыбызды кебездеп мууздай турган сарказм, карандай чындык жатат.Тасмадан бүгүнкү күндө деле бир туунун алдында бөлүнүп-жарылган жосунубуз менен ар коктунун эрендери сороктоп чыккан Сарымсак менен Чотондой саткындарды табууга болот. Бирде кокон хандыгынын, бирде орус төбөлдөрүнүн колтугуна кире калган Сарымсактай бузукулар бүгүн да тирүү, кыргыздын Алымбектей мыктыларынын башын алчу Чотонго окшогондоруң болсо чекеден табылат.

Учурда «Курманжан датка» фильминде тарых бурмаланып калганын кеп кылгандар да чыгууда. Андай суу кечпес пикирлер аталган тасма идеалдуу тартылган күндө да айтыла бермек. Арийне, ушуга чейин режиссер эмес тарыхчыларыбыз Курманжан датка боюнча бир беткей факты топтоп чыкканын уга элекпиз, көрө элекпиз, анан көркөм тасманы жаратуучулардан кайдагы тарыхый тактыкты талап кылганыбыз адилеттүү…Бул фильмдин өзөгүндө ташка тамга баскандай тарыхый тактыктан да маанилүү кеп жатат. Чындап келсе, ушуга чейин кыргыздын улуттук кулк-мүнөзүн, менталитетин мынчалык деңгээлде чагылдырган чыгармалар аз болуп келди, эл арасында «Курманжан датка» тасмасындай мынчалык кызуу талкуу жараткандары болбосо керек. Бул чыгарманын тушоосу кесилээри менен улуттук масштабдагы резонансты жаратып, 2-3 адамдын башы кошулган жерде «Курманжан датка» тасмасын талкуулагандар көбөйдү. Демек, көркөм дөөлөттүн кудурети ушунда эмеспи.

Мен үчүн тасмадагы табылгалардын эң маанилүүсү – кыргыздын байыркы жазма маданияты болду! Буга чейин жазуу-сызуу маданиятыбыз болуп келгенин айткандар толтура, бирок иш жүзүндө эч бир тарыхчы же этнографтарыбыз мындай чечкиндүү кадам жасай элек. Режиссердун байыркы жазма маданиятыбызды алып чыккан идеясы мүмкүн өзүбүз үчүн кадыресе нерседей туюлар, ал эми бөлөк-бөтөн дүйнө элдеринин арасында кызыгуу жаратар фактор. Байыркы эл экенибизди башкаларга көйнөгүбүздүн акыркы бүчүсүн жулуп ыргытып көкүрөк күрсүлдөтүп далилдегенге караганда дал ушундай тарыхый эн тамгабыз аркылуу көрсөткөнүбүз ынанымдуу эмеспи…

Артка кылчайып, Акаев доорунан бери тарыхый личностордун мааракесине арналган канча чыгарма мамлекет тарабынан заказ кылынып,театр сахнасына коюлганын эстейличи. Алардын кайсынысы бийик деңгээлде кеп жаратты эле?

Далай спектаклдер коюлуп, китептер жазылып, фильмдер тартылды, бирок өзүн өзү актаган кайсы чыгарманы атай алабыз? Ошол эле Курманжан датканын образын сахнадан ачууга далалаттанышты, документалдуу фильм да тартылды. Айтор кокту-колоттон чыккан баатырлардан, хандардан бери сахнага коюлбагандары аз. Бирок заказ менен аткарылган алардын бири да оозго алынаар ийгилик жаратпаганын билебиз.

Эгерде бул фильм тарыхый документтердин мазмунуна байланганда Курманжан датка тек гана бир коктунун эле лидери болуп калмак. Ансыз да Курманжан датка боюнча документалдуу тасманы жамы журт көрдүк ко, бирок ал ушунчалык жандуу талкуу жарата алдыбы коомдо? Тескерисинче, мамлекеттик ал заказ декоративдүү деңгээлдеги тасма бойдон калды. Мындан ким утту? Мамлекеттик бүджетпи же режиссер менен көрүүчүлөрбү?

Эгер адилеттикке келсек, тасманы жаратуучулар Курманжан датканын абыроюн тарыхый фактылардын негизинде эмес, авторлук миф, автордук табылгалары аркылуу көкөлөтүп таштады. Болбосо Курманжан энебиздин мамлекеттик ишмердүүлүгү, кайраты көрүүчүлөрдүн ушунчалык күчтүү таасир, алоо сезимин жаратпайт эле. Кайра биз келечек муун сыймыктангыдай улуттук лидердин портретин көрө алдык. «Курманжан датка» тасмасындай чыгармалар гана улуттук көксөө, улуттук идея, улуттук кайра жаралуу сезимибизди ойготорун унутпашыбыз керек.

Агер тарыхый тактыкка келсек, Жанна д’Арк туурасындагы фильмди жаратууда француздар альтернативдүү версия менен тарткан үчүн Жанна д’Арк дүйнөдөгү эң мыкты чыгарма катары белгилүү болуп калды. Жанна д’Арк сыяктуу эле Курманжан датканы прототиптик негиздеги каарман деп түшүнгөнүбүз оң. Анын тарыхый орду башка, а көркөм чыгармадагы образы башка болууга тийиш. Шекспирге чейин деле Гамлетти 2-3 автор жазганы менен бирок Шекспир жараткан прототип ушул күнгө чейин жашап келатканын ким танат? Дегеле дүйнө искусствосунун тарыхында деле кайсы бир көркөм чыгармадагы кейипкерлердин образын жараткан авторлорду тарыхтан бура жылган эмес дегенге болбойт, ал боюнча сөз кылып отурсак, кеп учугу түгөбөйт. Андыктан Курманжан датка боюнча бул фильм акыркы версия катары да каралбашы керек, келечекте башка жаратмандар, башка тарыхчылар өз вариантында тарта беришсин. Улуу «Манас» эпосу деле элибиздин уучу куру эмес болгон үчүн канча манасчынын вариантында айтылып келет…

Албетте, «Курманжан датка» тасмасында эч бир кынтык жок дегенден да алысмын, бирок ал кемчиликтери көркөм чыгармадагы эң негизги ийгиликтин алдында шоона эшпейт. Ал кемчиликтер тек гана фильмдин техникалык айрым мүчүлүштүктөрү менен декорацияга байланыштуу сырткы жасалгаларынан гана байкалбаса, негизинен чыгарманын ички мазмунунан табылар кемчиликтер анчалык байкалбайт.

Фильмдин сценарийин жазган Садык Шер-Нияз менен Бакыт Турдубаевдин тырмак алды мындай чагармасынан кийин булардын келечегинен дагы көптү күтүүгө болот. Макала башында Акира Курасаванын чыгармачылыгын эскере кеткеним бекеринен эмес эле. Себеби убагында жапон элинде самурай өнөрүн аркалагандарды эл жек көрүү менен карай баштаганда Курасава «Жети самурай» аттуу улуу чыгармасын жараткан. Анткени ага чейин өздөрүн самурайчы атагандар көбөйүп, алар кайсы үйдүн босогосун аттаса ошол үйгө сөзсүз зордук-зомбулук көрсөтүлгөн жосун күчөп, эл самурайчылардан сетиркеп калган. Эл арасындагы андай тетири түшүнүктөрдү кайра буруу максатынан улам Курасава «Жети самурай» аркылуу өз элинин кулк-мүнөзүн, кемчилигин ачып, байыртан бери жапон элин жапон кылып сактап келген касиет бир гана самурайчылардын жандүйнөсүндө катылып келгенин ачып бергенин аталган фильмди көргөндөр түшүнөт. Ошол сыяктуу эле «Курманжан датка» фильминде Камчыбектин образы да самурайчылардын образындай эрдикти туюндурганы жакшыбы же энесинин оозунан “өлүмгө тике кара” деген сөздү күткөн суужүрөк образы жакшы беле? Эгерде баатыр элдин тукуму экенибизге сыймыктангыбыз келсе, демек режиссер да ошол баатыр элдин уулдары да самурайлар сыяктуу өлүмдөн жалтанбаганын көрсөткүсү келгендир..

Олжобай ШАКИР

Казак боордошторубузга даңазабызды көкөлөткөн «Курманжан датка» фильми боюнча комментарийлер топтому

Мындан артык да кандай улуттук сыймык болушу керек, замандаш! 2-3 күндөн бери казак тилине которулуп, «Астана» телеканалы тартуулаган «Курманжан датка» фильми боюнча казак боордошторубуз алган таасирлер интернет айдыңын жара турган уу-дууга айланды. Төмөндө Фейсбук боюнча колго илинген айрым гана комментарийлерди сайтыбыздын окурмандарына тартуулоону эп көрдүк.

Фильмге таасирленгендердин эмоциясы, агынан жарылган чындыгын толук чагылдыруу максатында комментарийлерди эч бир оңдоосуз жарыяламакчыбыз.

♦ ♦ ♦

Айсұлтан Жақыповтың посты мен Daniyar Alanның сілтемесінен кейін «Құрманжан датқаны» көріп шықтым. «Мәссаған, неден құр қалғанмын, мына киноны көрмей баяғыдан қайдан жүрмін» деген ойға қалдым. Керемет, әлі толқып отырмын шынымды айтсам.
Әттең, «Көшпенділер» мен «Жаужүрек мың балаға» да осылай толқып, көзіме жас алғанымда ғой. Бір сәтке ішім күйіп, кәдімгідей қырғыздардың кинодағы аяқ алысына қызықтым да. Туу, керемет түсірген.
Негізі, фильмнің ұтымды шығуына режиссер мен сценарийден бұрын, оператордың түсірушілік қырағылығы да қажет пе деп қалдым. Табиғат, адам, жануар қозғалыстың бәрін камера алдында үнсіз болса да «сөйлете» алған. Оператордың шеберлігі – фильмнің философиясын тартымды етіп түйіндеп бере алған.
Ортақ тарих, салт-дәстүр мен тыныс-тіршіліктің туыстығы, бәрі-бәрі экранда әдемі өрілген. Әлімбек датқаның жайнамаз үстіндегі өлімді қасқайып күтіп алғаны кімді де болсын бейжай қалдырмайды. Достойно өлу – өмірден де достойно сыйлығыңды алып кету екенін түсінесің.
Құрманжан датқаның тегі асылдығын дәлелдеп, ез еркекке тапталмай өз сұңқарына қашып келіп қосылғаны да мықты сюжет. Шакалдар қай заманда да болған, бола да береді. Фильмде тәуелсіздіктің басты жауы сыртқы жаудан бұрын сатқынның қауіпті екенін бадырайтып көрсетпесе де тұспалдап кеткен. Атыс барысында Абдылдабектің орыс жасағын ертіп келе жатқан сатқынды атып түсіруге тырысқан жері де мықты сюжет.
Тағы да ішім күйді. Басты рольге де әдемі ғана емес, терең де тұңғиық жанармен қарайтын актриса таба алған. Орта жастағы, кейіннен қария жасқа жеткен әжені де мықты таңдаған. Әлімбек датқаның да жүзінен мейірім тараған көзқарас, ұлының да дар алдында тайсақтамай ұлттық мүдде үшін биік тауларға соңғы рет сағыныш пен өкініш, үмітке толы асқақ көзқараспен көз жұмғызғаны да, анасының өз перзентін өлімге қасқайып шығарып салуы – жауының өзін орнынан тұрып құрметтеткізді. Ойладым, әңгіме басқыншылықта, шапқыншылықта да емес-ау, өмірдің мәні тазалық пен шындық, елге деген махаббатты қандай зар заман болса да осылай асқақ дәлелдеуге болады екен ғой.
Екі елдің бейбіт ымыраға келуі тұсында Құрманжанды ұлттың анасы ретінде ардақтаған орыс офицерінің иманжүзділігі, елдің басын біріктірер кезде ерлерді қайрап, Манас батырдың ұрпағы екенін еске салғаны да ұтымды сюжеттер.

Қыз – ұлттың ұяты, әйел – ұлттың ары, намысы. Әйелін көп шешіндірген (әдейі тырнақшасыз жазып отырмын) қоғамның ертеңі әрине азып-тозуға алып келетінін мен айтпай-ақ біліп отырсыз. Ер азамат үйіндегі ғана емес, ұлтының ертеңін жалғайтын қыз-келіншектің бәріне қамқор болса, Құрманжан сияқты аналар көбейер еді.
Есімде, «Жаужүрек мың баланы» кинотеатрға Гүл Советханқызымен көруге барғанымда ішім пысып: «Мынаны көп созып жіберіпті, не деген пафос! Осы біз комплекстен қашан арылар екенбіз?» деп қарным ашып шыққаны есімде. Со кезде Гүлдің шыр-пыры шығып, «Қойшы, Жан, өзімізді өзіміз жерге ұра бермейікші, жап-жақсы кино! Әрқайсысымыз патриот болайықшы! Сөйтіп-сөйтіп түзелеміз» деп мені «позитивно» қарауға шақырған еді.
Сондағы айтпағым, фильмді көріп болған соң «Құрманжан датқадағы» сияқты толқыныс пен шамырқанған сезім, жігер мен ұлтыңа деген махаббатты оятатын тылсым бір күшті іздеген болсам керек. Қысқасы, фильм супер.
А, сосын Құрманжанды ер адам деп ойлап қаппын))))))))
♦ ♦ ♦

Rakhima Mukazhanova добавила 5 новых фото.
28 января в 16:26 •
«Астана» телеарнасынан кыргыздын «Курманжан Датка» фильмин кордим. Куйеуинен айрылып, елинин бар киындыгын басынан кеширген, бир улынан урыста айрылып, екинши улды елин сактап калу ушин олимге киып, олигин арбага салып алып кайтып бара жаткан. Ели ушин Кокан хандыгы мен канды кылыш орыс патшасымен тил табыса билген кайсар Ананы кордим. Табигат сулулыгы мен Ананын ишки табигаты астасып жатты. Корсениздер окинбейсиздер.
♦ ♦ ♦
Алмат Әбдіраман
28 января в 15:53 •
«Астана» телеарнасынан Қырғыз бауырлардың «Құрманжан датқа» фильмін көріп отырмын. Еш жасандылық жоқ. Тамсанатындайы бар. Біздікілер сияқты қомпыш-қомпыш киім көрмедім. Бəрі жарасымды. Қазақ киногерлері ренжімесін. Режиссері Садық Шер-Нияздан кереметпіз, пішту деп бəлсініп, бұлданбай тағылымды тарихи фильм түсіруді көрші ағайыннан үйренген де тұрған дəнеңе жоқ. Рух, намыс, қайрат — бəрі бар. Діни элементтер болғанымен, бояуы қалың емес.
Бізді қайдам, Қырғыздар рухани жаңғыру жолына баяғыда-ақ түскен екен.
#Құрманжан_датқа #Қырғыз #Фильм
♦ ♦ ♦
Майрам Дуйшеналиева
29 января в 16:17 •
Совсем не разбираюсь в индустрии кинофильма, но все таки прочитав комментарии братского народа глубоко задумалась.
За какие-то гроши снимать фильмы или в нем сниматься в холод -голод а главное без каких-либо государственных наград, все таки с сегодняшнего дня я оценила, т.е глубоко оценила наших киношников
Низкий вам поклон 🙏 👍
♦ ♦ ♦

Руслан Акматов добавил 4 фото и видео — в городе Alma-Ata, Almaty, Kazakhstan.
28 января в 1:39 •
Сегодня на телеканале Астана astana.tv показали фильм правительницы Алайских Кыргызов «Курманжан Датка» !!!
Благодарим!!! 👏 👏 👏
Примерно 3 года назад активистами Кыргызской диаспоры в Алмате организовали кинопоказ премьеру данного фильма! Молодцы ! Когда полный зал кинотеатра «Арман» после окончании фильма не останавливаясь как минимум 10 минут стоя хлопали овациями и с криками «БРАВО» городости не было предела увиденным!!!
Спасибо огромное режиссеру фильма Уважаемому Sadyk Sher-NiyazАгай!
После, уже когда начали собираться уходить, мой тесть моей дочери обратился: «Датка» …
Я был окрылён …
Не потому что он сказал, а потому что он попал в точку моего ожидания в будущем …
Сразу же подняв дочу побежал в толпу, где фотографировались с актрисой фильма, которая играла в главной роли @mambetova.nazira !
Передав дочери к ней на руки, я прошептал: доча моя будущая «Датка» Кыргызского народа!))
В ответ она поцеловала по лбу Айзирек и сказала: «Айланайын, келегой».

Эта фотография всегда хранится у меня в памяти телефона, если я меняю телефон, то, фото я перекидываю на новый))
Дай бог, чтобы у каждого дома расли будущие Баатыры и Датка !!!
Нам продолжать историю …
#письмодочери
#кызымданүмүтүмзор
#DolosbekAizirek
♦ ♦ ♦

P.S. Комментарийлер топтомун окурмандарыбыз үчүн мындан ары да улантабыз…

 

Темир БИРНАЗАРОВ: Саткындардын мекени болбойт (уландысы)

Башталышы

МУГАЛИМ БОМЖ
Тууган, эгер мүмкүнчүлүгүң болуп калса, ушул катты Путиндин өзүнө берип койсоңуз, чоң жакшылык кылган болот элеңиз.

ВРАЧ БОМЖ
Сен антип биздин мамлекетти аскарбит этпе да. Путин окуса, биздин президентти элиңди бага албай эмне кылып жүрөсүң деп уят кылбайбы.

ОФИЦЕР БОМЖ
Отставить! Бир нерсе болсо эле Россияга чуркаганды качан токтотосуңар! Эки кыргыз урушса деле оруска чуркайт! Кыргыздар улуу элбиз! Биз деген Манастын тукумубуз! Унутпагыла!

СПОРТСМЕН
Ооба, кыйраттың! Өзүңдүн кебетеңе карап анан кыйкырсаң!

ОФИЦЕР БОМЖ
Сен антип аскарбит этпе! Мен деген ак сөөктүн тукумумун! Менин ата-бабаларым ким болгонун билесиңби!? Билбейсиң!

СПОРТСМЕН БОМЖ
Туура, ата-бабаңды билбейм, бирок сен бомжсуң!

ОФИЦЕР БОМЖ
А сен өзүңчү!?

СПОРТСМЕН БОМЖ
Мен да бомжмун, баарыбыз бомжбуз! Керек десе, бүт кыргыздар бомж! Ар кайсы өлкөдө кул болуп жүрөт да анан мактана беришет! Улуу кыргызбыз, анан дүйнө бизден тараган деп… Кыргыз деген ууру, ач көз, бузулган эл! Энеңди урайындар! Кыргыздардан бүт дүйнө жүзүндөгү марадерлор, уурулар, баш кесерлер, коррупционерлер тараган. Эй, керек болсо, Чикатило да кыргыз болуш керек.

ОФИЦЕР БОМЖ
Кыргыздардан айлан! Сен көп кыргыздарга асылбагының, уктуңбу?! Сен өзүң уурусуң, өткөндө митингден алган акчалар кана?!

Спортсмен бомж ордунан туруп мушташка даярданып калат.

СПОРТСМЕН БОМЖ
Кайсы митингден?

ОФИЦЕР БОМЖ
Карасаң, өлүмүш болуп калат! Жанагычы, эми, тиги… депутатты түрмөдөн бошоткула деп кыйкыртып, миң сомдон бербеди беле!

СПОРТСМЕН БОМЖ
Мен деген кечке кыйкыргам, сен эки саат жүрүп эле кетип калбадың беле?

ВРАЧ БОМЖ
Уялбайсыңарбы, арабызда конок отурат. Качан болсо ушу…

ОФИЦЕР БОМЖ
Жо, анан мунуку туурабы? Качан болсо кыргыздарды жамандап, шыбап басып жүрөт! Ушу сен кыргыз эмессиң!?

СПОРТСМЕН БОМЖ
Кыргыз болбосом желмогуздай болуп, ушул силердин араңарда жүрмөк белем! Эгер казак же орус болуп калсам, сага окшогон беш алты кыргызды көткө тээп малай кылып иштетип жүрмөкмүн!

АРМАН
Койгула туугандар, урушпагыла. Баары жакшы болот.

Арман, мугалимге кайрылат.

Мен ойлойм, сизге өзүм эле жардам берем деп. Сиз эч капа болбоңуз.

Арман чөнтөгүнөн акча алып чыгып, мугалим бомжго сунат. Менимче, паспорт алганга бул акча жетет болуш керек. Алыңыз. Мугалим бомж Арман сунган бир тутам акчаны алып, ишене албай туруп калат.
Жанындагы бомж аял, тигинин колундагы акчага колун созот.

АЯЛ БОМЖ
Кана, канча экен?

СПОРТСМЕН БОМЖ
Тарт колуңду! Мен эле эсептеп берем. Берчи бери!

Спортсмен бомж тигинин колундагы акчага умтулат.

АРМАН
Туугандар, урушпагыла. Акча баарыңарга жетет.

Чөнтөгүнөн дагы бир тутам акча алып чыгып, аялга сунат.

АРМАН
Мына бул сизге! Алыңыз.

Аялдын көздөрү жанып, ишене албай туруп калат.

АЯЛ БОМЖ
Магабы?

АРМАН
Алыңыз.

Аял акчаны алып, жанындагыларды суроолуу карайт.

ОФИЦЕР БОМЖ
Албайсыңбы…

Аял акчаны алып, шашкалактап көкүрөгүнө салат.
Арман ички чөнтөгүнөн дагы бир нече акча сууруп чыгып, спортсмен бомжго сунат.

АРМАН
Бул болсо сизге.

Спортсмен бомж да акчаны алып, ары карап санап кирет.

ОФИЦЕР БОМЖ
Туугандар! Мынакей чыныгы кыргыз! Президент боло турган адам! Бизге качан бирөө адам катары мамиле кылчу эле! Келчи бери, тууган!

Офицер бомж Арманды ой бойуна койбой, чалкалап качса да, кучактап эки бетинен өпкүлөп жиберет!

Спортсмен бомж алдындагы арактан стакандарга куюп ордунан турат.

СПОРТСМЕН БОМЖ
Туугандар! Кана анда, кызыл китепке кирчү жалгыз экземпляр, чыныгы кыргыз үчүн, ушул тосту алып жиберели!

Спортсмен бомж, тургандарды күтпөстөн колундагы стаканды ичип жиберет.

ВРАЧ АЯЛ БОМЖ
Туура айтасың! Келечектеги президент үчүн ичишибиз керек. Келечегибиз бар экен да.

Врач аял да арагын ичип жиберип, Арманды жалжылдай карап, бышактап ыйлап жиберет.
Арман аялдын колунан кармап сооротконго аракет кылат.

АРМАН
Ыйлабаңыз. Баары жакшы болот. Көрөсүз, сиз сөзсүз максатыңызга жетесиз. Ишениңиз.

ВРАЧ АЯЛ
Ооба, эми ишендим. Акыры кудай мага да боору ооруйт экен да. Мен сиздей боорукер, таза адамды күтүп жүргөм.

Врач аял көзүнүн жашын агызып, Армандын колун өпкүлөп жиберет. Арман колун тартып ала албай, аялдын башынан сылайт.

АРМАН
Коюңуз. Капа болбоңуз.

ОФИЦЕР БОМЖ
Отставить, кана туугандар, сентиментини токтоткула.

Офицер бомж Арманбекке кайрылат.

ОФИЦЕР БОМЖ
Атыңыз ким эле?

Арман бир аз буйдала түшөт.

АРМАН
Арманбек Сакиевич. Туугандар,баарыбызда тең үй-бүлө, элдикиндей жашоо болгон, тагдыр ушул экен, жашоодо ар кандай болот экен. Баарыбыз тең пендебиз.

ОФИЦЕР БОМЖ
Туура, качан сиздей адам президент болгондо гана мамлекетибиз өнүгүп, баарыбыз адам болобуз.

Арманга колундагы стаканды сунат.

АРМАН
Мен көп ичпейт элем.

ОФИЦЕР БОМЖ
Анан бизди көп ичет деп турасызбы, биз табылса ичебиз, табылбаса таш да жок. Болбойт, алыңыз. Биз үчүн бүгүн болуп көрбөгөндөй майрам. Анткени биздин арабызда чыныгы адам отурат.

АРМАН
Болуптур, бирок акыркысы болсун.

СПОРТСМЕН БОМЖ
Сиз эмне, өлгөнгө даярданып калгансызбы?

Арман алдындагы аракты ичип жиберет.

СПОРТСМЕН БОМЖ
Арман Сакаевич, сиз билесиз, президент болуш үчүн сөзсүз программаңыз болуш керек. Кана айтыңызчы, эгер президент болсоңуз ишти эмнеден баштайсыз?

Арманбек да катуу кысып калгандыктан булардын темасына кирип кетет.

АРМАНБЕК
Биринчиден, аялым менен ажырашмакмын. Экинчиден, балдарымды бийликке жолотпой, мал бактырып, кой кайтартмакмын. Туугандарымды, досторумду бүт түрмөгө каматтырмакмын! Мен сатып жиберген, то есть, сатылып кеткен жерлерди кайрадан мамлекетке кайтартмакмын.
Анан дагы, эң башкысы — мындан ары, бир да кыргыз чет элге тентип, бөтөн жерде кул болуп жашабайт! Бир да кыргыз кызы кор болбойт…

Арманбектин ээги кемшеңдеп, үнү каргылданып барып чыкпай калат.

Кечирип койгула!

СПОРТСМЕН БОМЖ
Кечиресиз, сиз кай жерден болосуз?

АРМАНБЕК
Кемин Абаддан.

Отургандар бири-бирин суроолуу тиктеп калышат.

СПОРТСМЕН БОМЖ
Кай жерден дейсиң?

АРМАНБЕК
Кемин Абаддан.

МУГАЛИМ БОМЖ
Жалал Абаддан дебейсизби.

АРМАНБЕК
Жок, Кемин Абаддан.

Отургандар бири бирин суроолуу карап калышат.

ОФИЦЕР БОМЖ
Бир аз ашыгыраак куюп койдук окшойт.

СПОРТСМЕН БОМЖ
Болбойт, бул кичине ичсе эле, жок жерлерди ойлоп чыгара берет экен.

ВРАЧ АЯЛ БОМЖ
Эмне үчүн болбойт. Аялымды кетирем деп жатпайбы.

МУГАЛИМ БОМЖ
Болду жетишет! Биринчиден президент боло турган адам ичпеген, жебеген, уурдабаган, таза кыргыз болуш керек!

Арман Сакаев тамагын кырып, акырын бетин кармалап, жан жагын көзүнүн кыйыгы менен карайт.

СПОРТСМЕН БОМЖ
Жок, андай кыргыз өмүрү жок! Болбойт!

ОФИЦЕР БОМЖ
Туура айтасың, президент боло турган адам чыныгы кыргыз болушу керек
СПОРТСМЕН БОМЖ
Эмне деп былжырап жатасың?
Кыргыз деген калбай калган. Силер мактанып жаткан Манастын тукуму эбак эле жок болгон.

ОФИЦЕР БОМЖ
Дагы баштадыңбы! Сен оозуңа карап сүйлө! Бизди көрбөй турасыңбы!

СПОРТСМЕН БОМЖ
Бизби? Биз ошол илгерки таза кыргыздарды түп оту менен жок кылып, жерин ээлеп алган, ач көз, саткын, байлык менен бийлик дегенде энесин да жерин да саткан, балдарын, ата энесин таштап качкан, кыргыздардын терисин кийген аты жыты белгисиз шүмшүк элдин тукумубуз. Уктуңбу!

МУГАЛИМ БОМЖ
Туптуура айтасың, тарыхта да, Манасты окусаң да, азыркы кыргыздардын бир да жери окшобойт.

ОФИЦЕР БОМЖ
Отставить, бизде Манасыбыз бар! Улуу элбиз! Түшүнөсүңбү! Кыргыздар көп нерсебиз менен сыймыктанышыбыз керек!

Мугалим бомж, бошоп калган «Аюу» деген жазуусу бар арактын бутылкасын алып, түбүндө калган үч төрт тамчыны стаканга куят.

СПОРТСМЕН БОМЖ
Эмнең менен сыймыктанасың! Өзүнүн кыздарын балдарын зордуктаган кыргыздар мененби? Өзүн сатып, ар кайсыл улуттун этегин кармап, тентип жүргөн кыздарың мененби?
Элин тоноп, жерин сатып, ар кайсыл мамлекетте, көчүгүн катып жүргөн президенттериң мененби? Тоокторуң тууганга жарабай, кытайдын жасалма жумурткасын жеп, эптеп курсагың тоюп, калп каткырып күн өткөргөнүңө кубанасыңбы? Кандай түшүнбөгөн, куру намыс, көк мээсиң? Же чоң курсак, чиновниктериң, уурдап жегенин, бокко айландырыш үчүн жайнаган кафеңе мактанасыңбы? Жадагалса батарейка, дажы зажигалка чыгарганга мээңер жетпейт. Уурдап тоногонго эле машсыңар! Энеңдурайындар десе!

Офицер бомж ордунан тура калат.

ОФИЦЕР БОМЖ
Ушу сенин азабың өттү! Ме сага!

Офицер бомж спортсменди муштап калат. Спортсмен офицер бомжга жармашат. Арманбек колундагы арагын жутуп жиберет.
Спортсмен ачуусу келип, офицердин жакасын кое бербей, мугалим аркалуу муштап калганга аракет кылат.

СПОРТСМЕН БОМЖ
Эмне чабасың! Кое берчи! Мен муну азыр…

ОФИЦЕР БОМЖ
Пешенеңди искейн. Мал!

СПОРТСМЕН БОМЖ
Эй, неңдиурайын десе!

Экөө бири биринин жакасына жабышып мушташка өтөт.
Арманбек да, экөөнү ажыратмакка аракет кылып, ортого түшөт.
Спортсмен офицерди, туштап согуп калат. Офицер, эңкейе калганда, спортсмендин муштуму Арманбектин көзүнө кадала түшөт.
Арманбек бир кыйкырып алып, чалкасынан кулайт. Врач аял жерде көзүн басып, кыймылсыз жаткан Арманбекти карап ачуу кыйкырат.

ВРАЧ АЯЛ БОМЖ
Жедиңер, сволучтар! Өлтүрдүңөр!

Врач аял Арманбектин үстүнө кулап, жүрөгүн тыңшап, оозуна, оозун жабыштырып үйлөп кирет.

ВРАЧ АЯЛ БОМЖ
Ач көзүңдү! Өлбөчү, суранам!

Үчөө жерде колдорун жайып сулк жаткан Арманбекти, оозуна жабышып дем алдырып жаткан врач аялды тиктеп кыймылдабай турушат.
Офицер бомж, акырын артка жылып, бурчта жаткан пакетти алып, сыртка бет алат.
Ошол учурда Арманбек аялды түртүп ордунан турууга аракет кылат.

ВРАЧ АЯЛ БОМЖ
Менин президентим! Мына, мен сени өлүмгө да бербейм!

Врач аял, Арманбектин мойнунан кучактап, бетинен өпкүлөйт.

ВРАЧ АЯЛ БОМЖ
Көзүңдү ашчы!

МУГАЛИМ БОМЖ
Ордунан турушу мүмкүн, бирок көзүн ачыш кыйын болот ко.

Арманбек шишип чыккан көзүн басып, далысын дубалга жөлөп отура кетет. Чыгып бараткан офицер, кайра шарт бурулуп, пакетин бурчка ыргытат.

ОФИЦЕР БОМЖ
Бүттү! Бул акыркысы, мындан ары, саясат жөнүндө сүйлөсөңөр атып салам. Бул менин офицердик сөзүм! Саясат болсо эле мушташ! Токтоткула, энендурайындар!

Алдында стаканда турган аракты колуна алат.

ОФИЦЕР БОМЖ
Жашасын кыргыздар!
Стакандагы аракты оозуна уруп жиберет.

СПОРТСМЕН БОМЖ
Мен мурун бир удар менен бүт тиштерин… ых.

Спортсмен бомж, чокусуна тийген чайнектен, башы кежигесине кире түшүп, оозундагы кеп тиши ыргып кетет. Темтеңдеп колу менен дубалды издеп, оозун балыктай ачып, колун созуп мугалим бомжга жөлөнөт.

Мугалим бомж спортсменди жөлөп таяп, кроватка жаткырат. А мугалим бомж, колуна чайнек кармап турган врач аялды чочулай карап, жерде жаткан кеп тишти алат.

МУГАЛИМ БОМЖ
Мдаа, чокуга бир удар менен уруп, бүт тишин күбүп салганды биринчи көрүшүм.

ВРАЧ АЯЛ БОМЖ
Угуп алгыла, президентим үчүн эч кимди аябайм! Өзүмдүн жанымды да, силердин жаныңарды да! Уктуңарбы!

Колундагы чайнегин ыргытып, жерде жаткан Арманбектин колтугунан сүйрөп барып кроватка жаткырат.

НАТУРА. ТҮН. КУРУЛУШ ВАГОНУ.
Вагондун жарыгы өчүп, бомждор тынчып калган.

Мугалим бомж ордунан туруп, бурчта жаткан эски кыягын алып отура кетет. Көзүн жуумуп, муңдуу обонун акырын сыздатып баштайт.

ВАГОНДУН ИЧИ. ИНТЕРЕЬЕР. ТҮН.
Бомждор ар кай жерде көмөлөнүп жатышат. Мугалим бомждун кыягынан чыккан муңдуу обон араң угулат.
Аял менен Арманбек бурчта эски кроватта жатышат.

ВРАЧ АЯЛ БОМЖ
Күйөөм өлгөндөн кийин шаардын прокурору үйүбүздү тартып алды. Үйүңдү кайра алгың келсе мага ойнош бол деп зордуктап жүрдү. Акыры андан эптеп качып кутулдум. Баламды балдар үйүнө таштаганга аргасыз болдум.

Аял оор үшкүрүнүп алат.

Эми жанымда сиз барсыз. Өмүр бою сиз менен бирге болом.

Аял Арманбекти кучактап өпкүлөйт.

АЯЛ
Менин президентим, мен сизди эч кимге бербейм.

Арманбек да аялды кучактайт.

АРМАНБЕК
Экөөбүз жашоону жаңыдан баштайбыз. Өткөндүн баарын унутуп, Кемин Абадка кетебиз.

АЯЛ
Мен сиз менен кайда болсо да, Маа демектен Желим Абад болсо да барам, мен эми абдан бактылуумун.

ВАГОНДУН ИНТЕРЬЕРИ. ЭРТЕҢ МЕНЕН ЭРТЕ.
Вагондун ичи. Бомждар туруп алып Арманбектин кийимин талашып кийип жатышат.
Спортсмен бомж Арманбек менен жаткан аялды түртү ойготот.

СПОРТСМЕН БОМЖ
Тур, кеттик!

Аял чачын саксайтып акырын ордунан турат.
Арманбек коңурук тартып уктап жатат.

ВАГОНДУН СЫРТЫ. НАТУРА. ЭРТЕҢ МЕНЕН.
Вагондон жылаңач мойнуна галстук тагынып, үстүнө Арманбектин костюмун кийген офицер бомж, Арманбектин шымын кийген, мугалим бомж, баштыгын көтөргөн аял, Арманбектин көйнөгүн, туфлисин кийген спортсмен бомж жондоруна чаар баштыктарын көтөрүп, таң атпай вагондон чыгып, чоң жолду карай бет алышты.

ОФИЦЕР БОМЖ
Токтой тургулачы!

Офицер бомж бурулуп, вагонго кирип кетет.

ВАГОНДУН ИЧИ. ИНТРЕЬЕР. ЭРТЕҢ МЕНЕН.
Арманбек коңурук тартып уктап жатат. Офицер бомж акырын келип, Арманбектин бутундагы байпактарын чечип алып, сыртка бет алат.

ВАГОНДУН АЛДЫ. НАТУРА. ЭРТЕҢ МЕНЕН.
Офицер бомж вагондон чыгып, досторуна келет. Чөнтөгүнөн Арманбектин байпагын алып чыгып жыттап көрөт.

ОФИЦЕР БОМЖ
Таптаза экен. Сатып жиберебиз.

Сумкаларын жондоруна көтөрүп, талааны кесип өткөн жолду карай жөнөшөт.

ВАГОНДУН ИНТЕРЬЕРИ. ЭРТЕҢ МЕНЕН.
Дунган вагонго кирет. Төрдөгү темир кроватта үстүнө жыртык, эски төшөк жамынып Арманбек уктап жатат. Дунган басып келип Арманбекти карайт.

ДУНГАН
Мать вашу, запарили эти бомжи!

Кроваттын башын бир тебет.

ДУНГАН
Нука встал сука!

Арманбек чочуп ойгонуп, ордунан секирип турат.
Арманбек эмне болуп жатканына түшүнө албай, шишип, көгөрүп чыккан көзүн сүртүп, дунганды оозун ачып таң кала карайт.
Дунган Арманбеке кыйкырат.

ДУНГАН
Чо сидиш, мудак! Быстро встал! Сколько раз я вам сказал, не приходит и не ночевать здесь! Бляди нашли бесплатный отель! Быстро вышел отсюда.

Арманбек ордунан шашып туруп, кийимдерин таппай кайсалактап калат.

ВАГОНДУН АЛДЫ. НАТУРА. ЭРТЕҢ МЕНЕН.
Джипте оозун ачып эстеп коюп орто жаштардагы казак улутундагы адам отурат.
Вагондон эски эки багалеги өйдө-ылдый кесилген, көчүгү жыртык шорты, жакасы курсагына чейин салаңдап, майланышкан футболка, жылаң аяк бутуна кытайдын шалпылдаган шлепкасын кийген Арманбек, аркасынан дунган чыгат.

Дунган машинада отурган казакка келет.

ДУНГАН
Забирай его, за 20 тысяч отдам.

КАЗАК
Болмайды брат, маган нужны молодые. Прошлый раз ты мне подсунул, больного. Он по приезду сразу умер акең.

ДУНГАН
Ты же сам выбирал.

Казак Арманбекке ээгин шилтейт.

КАЗАК
Он даже на пастуха не годится.

Дунган кетип бараткан Арманбекке кыйкырат.

ДУНГАН
Э ты куда? А нука сюда иди.

Арманбек бурулбастан кете берет. Дунган Арманбектин аркасынан кубалап барып желкеден алып, сүйрөп машинага алып келет.

АРМАНБЕК
Вы не имеете право кричать, уберите руки.

ДУНГАН
Ах ты чмо вонючий! Ты еще право качаеш сука! Вот твоя права!

Арманбекти келтирип туруп көчүкө тебет. Дунган машинасынын арткы эшигин ачат.

ДУНГАН
Садись бляйт!

Дунган Арманбекти машинага түртүп кийирет. Машина жүрүп кетет.

ПИЯЗ ТАЛААСЫ.НАТУРА. КҮНДҮЗ.
Арманбек поляда пияз отоп иштеп жүрот. Катарында өзүнө окшогон эки эркек, бир аял иштеп жүрүшөт. Дунган Арманбеке басып келет.

ДУНГАН
Не думай убегать, из под земли достану, понял!

Арманбек үндөбөстөн иштей берет. Дунган машинасына түшүп узап кетет. Арманбек дунгандын машинасы узаары менен кетменин ыргытып жиберип, талаалап качып жөнөйт.

ШААРДЫН КӨЧӨСҮ. НАТУРА.КҮНДҮЗ.
Бети башы көгала, жакасы чоюлуп киндигине жеткен футболкачан, багалектери кесилип, көчүгү айрык, шортыча, бутунда шалпылдаган шлепкачан Арманбек келатат.

ШААРДЫК ИЧКИ ИШТЕР БӨЛҮМ. НАТУРА. КҮНДҮЗ.
Арманбек Ички иштер бөлүмүнө келет. Кире бериште нөөмөттө дежурный сержант Арманбекти токтотот.

СЕРЖАНТ
Каякка?

АРМАНБЕК
Иним мени начальнигиңерге кийирип коесунарбы?

Сержант Арманбекти жийиркене карайт.

СЕРЖАНТ
Начальникти эмне кыласың? Айта бер мага!

Арманбек сержантты карап туруп калат.

СЕРЖАНТ
Болбосо бар ишиңди кыл, элге тоскоол болбой.

АРМАНБЕК
Иним начальнигиңерге гана айтчу сөз бар. Өтө коркунучтуу, качып жүргөн кылмышкерди көрдүм. Эгер азыр кийирбесең, кийин начальнигиңен тил угуп калышың мүмкүн.

Сержант Арманбекти сынай карайт.

СЕРЖАНТ
Айта бербейсиңби каадаланбай!

АРМАНБЕК
Жок, болбойт иним. Начальнигиңе гана айтам.

СЕРЖАНТ
Болуптур, бас жүрү.

Сержант Арманбекти ээрчитип кирип кетет.

НАЧАЛЬНИКТИН КАБИНЕТИ. ИНТЕРЬЕР. КҮНДҮЗ.
Арманбек майордун маңдайында турат.

МАЙОР
Таак, айта бер, эмне көрдүң, эмне билдиң? Баасын да сразу айт.

АРМАНБЕК
Сиздин алдыңызда мамлекетти талкалап, элди сызга отургузуп, эркектерин кулга, кыздарын сойкуга айлантып, ар кайда тентиткен кылмышкер турат.

МАЙОР
Кана, ким?

АРМАНБЕК
Мына мен! Элдин ырыскысын чачып, алтын кендерин бүтүндөй саткам! Кырчындай болгон жигиттерди аттырып, бала бакырасын боздотуп, жетим калтырган да менмин. Азыр бийликте отурган эки жүздүү желмогуздарды да мен алып келгем. Ошондуктан мен эң катуу жазага тартылышым керек. Эл алдында бырчаланып, сөөктөрүмдү чагып, өрттөп, күлүм шамалга сапырылып жок болушум керек.

Майор Арманбекти таң кала карап турат.

АРМАНБЕК
Мына мен! Өзүм келдим! Соттогула! Элине чыккынчылык кылган мендей жексурду, кандай жаза күтөөрүн элдин баары көрүп табасы кансын! Мен жексурмун! Канкор, ач көзмүн!

Арманбек жерге тизелеп, ыйлап жиберет. Майор Арманбекти таң кала карап, ордунан туруп келип, өйдө тургузат.

МАЙОР
Болду, туруңуз өйдө! Аты-жөнүңүз ким?

АРМАНБЕК
Мен сыртынан түрмөгө кесилип, издөөдө жүргөн, Кыргызстандын мурунку качкын президентимин.

МАЙОР
Ага, эми түшүнүктүү болду. Кечээ дөңгөлөк уурдаган жок белең?

АРМАНБЕК
Жок, мен оор кылмыштарды кылгам.

МАЙОР
Таак, анда иш татаал.

Эки жагын карап, полкада турган китепти колуна алат.

МАЙОР
Демек, президентмин дечи.

АРМАНБЕК
Дал ошондой.

Майор китептин сыртындагы мурунку президенттин сүрөтүн Арманбекке көргөзөт.

МАЙОР
Бул ким билесизби?

АРМАНБЕК
Менмин!

Майор Арманбектин жанына келип, төшкө саят.

МАЙОР
А булчу?

Арманбек өзүнүн бетин чоет.

АРМАНБЕК
Бул мен эмес.

Китептин сыртындагы президенттин сүрөтүн көргөзөт.

АРМАНБЕК
Мына мен!

МАЙОР

Таак, сен сен эмес, бул сен!

АРМАНБЕК
Туп туура! Сиз мени камашыңыз керек! Ошондо кана жаным жай алат! Түшүнөсүзбү!

МАЙОР
Канешна түшүнөм. Эч коркпоңуз, азыр эле алып барып камайбыз.

Майор столдун алдындагы кнопканы басат. Бөлмөгө сержант кирет. Майор сырттан кирген сержантка кайрылат.

МАЙОР
Бул адам ким экенин билесиңби?

Сержан Арманбекти бир сыйра карайт.

СЕРЖАНТ
Тааныбайт экем, жолдош майор.

Майор, Арманбекке кайрылат.

АРМАНБЕК
Кана дагы бир жолу ким экениңди айтып койчу.

АРМАНБЕК
Мен жүзүн өзгөртүп алган, мурунку президентмин. Ишенип койгулачы!

Сержант эмне болуп жатканына түшүнө албай майорду суроолуу карайт. Майор сержантка, көзүн ымдап, жасалма кыйкырып коет.

МАЙОР
Эмне турасың! Бул хамелеонду тезинен алып барып, биринчи камерага камап койгула! Карап тургула, инопланетянга айланып кетпесин.

Сержант Арманбекти алып чыгып кетет. Майор столдун үстүндөгү телефондун номерин терет.

МАЙОР
Алло, саламатсызбы. Башкы врач менен байланыштырып койсоңуз… Алло, саламатсызбы. УВДдан чалып жатабыз. Силердин президентиңер бизде жатат. Келип алып кеткиле. Кандайча, анда дагы бир президенттүү болосуңар. Бизде машина бар. Жок болсо, өзүбүз жеткирип беребиз.

Майор телефонду ордуна коет.

МИЛИЦИЯНЫН МАШИНАСЫНЫН БУДКАСЫ. КҮНДҮЗ.
Машина бир калыпта термелип кетип баратат.
Арткы отургучта, колуна кишен салынган, көңүлү жайдары Арманбек, жанында сержант отурат.

Арманбек сержантка кайрылат.

АРМАНБЕК
Иним, атың ким?

СЕРЖАНТ
Пушкин.

Арманбек күлүп жиберет.

АРМАНБЕК
Чын элеби, жакшы ат экен. Эмне ыр жазасызбы?

СЕРЖАНТ
Жок, көп суроо берип, мээни чаккандарды өпкөсүн үзөм.

АРМАНБЕК
Аа, жакшы экен.

Арманбек сержантты көзүнүн кыйыгы менен карап, четке акырын жылып отуруп калат.

ПСИХБОЛЬНИЦАНЫН КОРООСУ. НАТУРА. КҮНДҮЗ.
Милициянын машинасы короого кирип токтойт. Ичинен колуна кишен салынган Арманбек менен аны коштогон сержант жерге түшүп оору канага кирип кетишет.

БАШКЫ ВРАЧТЫН КАБИНЕТИ. ИНТЕРЬЕР. КҮНДҮЗ.
Арманбек врачтын мандайында отурат.

ВРАЧ
Демек президентмин деңизчи?

АРМАНБЕК
Ооба, мурунку президентмин!

ВРАЧ
Генерал да болушуңуз керек.

Арманбек кубанып кетет.
АРМАНБЕК
Ооба, генералдык чиним да бар.

ВРАЧ
Жакшы, жакшы. Окумуштуу да болуп жүрбөңүз.

АРМАНБЕК
Туура айтасыз, илим изилдеп, окумуштуу да болдук.

ВРАЧ
Абдан жакшы! То есть, иш чатаак.

ПАЛАТА. ИНТЕРЬЕР. КҮНДҮЗ.
Арманбек палатага кирет. Төрдө отурган үч-төрт оорулуу Арманбекти кызыгып карап турушат. Арманбек отургандар менен ийилип учурашып коет.

АРМАНБЕК
Саламатсыздарбы?

Кроватта отурган оорулуунун бири ордунан туруп Арманбекти карай бет алат. Арманбек артка чегинет. Арманбекке келип, жакадан алат.

2-Оорулуу
Кана мандатым! Депутаттык мандатым кана деп атам! Энеңди кана урайын десе! Келе мандатымды! Акчамды алып алып, эмне үчүн мандатымды бербейсиң! Кана мандатым!

2-Оорулуу Арманбекти башка-көзгө койгулап, туш келди тепкилеп кирет.
1-Оорулуу, экөөнө басып келип, экөөнү ажыратат. Мандатын сурап жаткан оорулууга чөнтөгүнөн бир кагазды сууруп чыгып берет.

1-Оорулуу
Мына мандатын, бүгүнтөн баштап депутатсың, бар отур.

1-Оорулуу, колуна тийген кагазды ары-бери оодара карап, кубанганынан турган жеринен секирип, кыйкырып жиберет. Кроватта отурган оорулуулардын алдына келип, депутаттык ант берет.

2-Оорулуу
Мен, Жепжутаров Тойбосбай, ушул депутаттык мандатымды алып жатып, жалпы кыргыз элиме…

1-Оорулуу аркасынан келип, көчүккө бир тебет.

1-Оорулуу
Ордуңа отур, анан сүйлөйсүң.

3-Оорулуу
Микрофонун өчүрүп сал!

2- Күрсүйгөн оорулуу Арманбектин жанына басып келет.

1-ООРУЛУУ
Сен кимсиң?

АРМАНБЕК
Менби, мен мурунку президентмин.

1-ООРУЛУУ
Кантип болмок эле, баягы эле көздөр! Ач көз, арамзаа, таш боор! Кебетең өзгөрсө да көзүң өзгөрбөйт! Акыры колго түшөт экенсиң да, энеңди урайын десе!

Арманбек тигини жалдырай карайт.

Эмне тааныбай турасыңбы? Мен сенин былыктарыңды жазып, чыныгы жүзүңдү ачкан журналистмин! Акыры түрмөгө тыгып, колумду сындыртып, акыл эсимден айнытып, ушул жерге тыкканыңды унутуп калдыңбы! Бул жерде так сенин айындан отурам билесиңби!Он жети жыл бою күттүм! Он жети!

Оорулуу, Арманбекти кежигеден кармап ылдый басат. Башын аласына тыгып, мойнун бекем кыпчып алат.

Арыда турган оорулуу чуркап келип, тоңкойуп калган Арманбектин шымын шыпырып жиберет. Экинчиси көчүгүнө асылат. Арманбектин үнү чыкпай кыйкылдап, чыйкылдап, башын күрсүйгөн оорулуунун аласынан чыгара албай, шыпырылып бараткан трусасын жанталашып, эки колдоп мыткып алат.

ООРУКАНАНЫН КОРИДОР. ИНТЕРЕЬЕР. КЕЧ.
Коридордо колуна желим дубинкасы кармаган салмактуу санитар аял, кыйкырык, ызы-чуу чыгып жаткан палатанын алдына шашпай чайпала басып келип, чөнтөгүнөн топ ачкыч алып чыгып керектүүсүн издеп жатты.
Ичинен чыңырган үн менен кошо эркектердин кыйкырыгы, күлкүсү угулат.

САНИТАР
Өлүңө отурайын аңгилер десе! Ай!

Колундагы дубинка менен каалганы тарс эттире бир урат. Ичиндегилердин үндөрү басылып, тынчый түшүшөт. Санитар ачкычын таап, эшикти ачат.

ПАЛАТАНЫН ИНТЕРЬЕРИ.
Палатага санитар аял кирет. Жаман футболкасын эки колу менен, ылдый чоюп,жылаңач көчүгун жаап, бурчта аркасын такап, бүжүрөп турган Арманбекти көрөт. Санитар аял, шымынын ычкырын бүчүлөп жаткан оорулууну карай атырылып барып дубинка менен жонго бир салат.

САНИТАР АЯЛ
Ой өлүңө отурайын, аңги! Мээсин алып, көттөрүн иштетип койгонун кара.

Арманбек санитар аялга бүжүңдөп келип, колунан кармап, көздөрүн жалдыратып жалынып жиберет.

АРМАНБЕК
Айланайын эжекеси, бул жерде калтырбаңызчы, суранам! Калтырбаңыз, мен сизге өмүр бою ыраазы болом.

Санитар аял Арманбекти таң кала карайт.

САНИТАР АЯЛ
Ой, мынабу соо неме го. Сен кимсиң?

АРМАНБЕК
Мен мурунку през… жок, мен Арманмын, атым Арман, фамилиям Сакиев. Эки эркек, эки кызым бар.

Санитар аял Арманды таң кала карайт.

САНИТАР АЯЛ
Мен киммин?

АРМАНБЕК
Сиз, санитаркасыз.

САНИТАР АЯЛ
Ие өлүңө отурайын! Анда эмне бу жерде отурасың! Бас жүрү.

Санитар аял бурула бергенде, оорулуунун бири чуркап келип, Армандын көчүгүнө жабышат. Арман коркконунан санитар аялдын этегин кармап, кыйкырып жиберет.
Санитар аял, бурула калып, Армандын көчүгүнө жабышып алган оорулууну чокуга бир салат. Тигил башын басып кокуйлап, кроваттын алдына кире качат. Арман санитар аялдын аркасына жабышып алат.

Санитар аял Арманга кайрылат

САНИТАР АЯЛ
Кий шымыңды өлүңө отурайын.

Арман шаша-буша шымын бутуна илип, чалынып-чулунуп коридорго чуркап чыгат.

ООРУКАНАНЫН КОРИДОРУ. КҮНДҮЗ.
Арман коридорго атып чыгат. Палатадан санитар аял чыгып, коридор менен жөнөйт. Арман аркасына кылчак-кылчак карап, улам шыпырылган шымын уучтап, санитар аялдын алдына түшүп алып чуркап жөнөйт.

ВРАЧТЫН КАБИНЕТИ. ИНТЕРЬЕР. КҮНДҮЗ
Столдо врач отурат. Маңдайында Арманбек отурат.

БАШКЫ ВРАЧ
Билесиңби, сага окшогон симулянттардын, аферистердин орду каякта экенин?

АРМАНБЕК
Мен чынын айтып жатам, кандай түшүнбөйсүз, мен сиздердин мурунку президентиңермин.

Врач санитар аялга кайрылат.

БАШКЫ ВРАЧ
Кайра палатага алып барып кийирип сал.

Арманбек ордунан тура калат.

АРМАНБЕК
Болду, түшүндүм. Тамашалап койдум. Эч качан президент болгон эмесмин. Кечирип коюңуз.

БАШКЫ ВРАЧ
Жогот муну, экинчи жолотпогула! Тапкан экен, бекер тамак, бекер жашоону. Аферист десе!

Санитар аял Арманбекти алып чыгып кетет. Коридордон санитар аялдын сөгүнгөнү, Арманбектин чучуктай чыңырыгы угулуп барып жок болот.

МЕЙМАНКАНА. КҮНДҮЗ. ИНТЕРЬЕР.
Сырттан Арманбек кирет. Администратор кыз, Арманбекти көрөөрү менен телефонду алат.

МЕЙМАНКАНАНЫН КОРООСУ. НАТУРА. КҮНДҮЗ
Бир жигит мейманканадан Арманбекти сыртка түртүп чыгарат. Аркасынан чемоданын, кийимдерин ыргытат. Арманбек чемоданын алып сыртка бет алат.

ШААР. КҮНДҮЗ.
Арманбек, кычыраган эки кабат үйдүн дарбазасына келип, коңгуроосун басат. Ичтен ак көйнөкчөн, чачы түшкөн, профессор өңдүү орто жаштардагы адам баш багат.

АРМАНБЕК
Саламатсыңбы, кандайсыз? Бала-бакыра жакшыбы?

Профессор Арманбекти таң кала карайт.

ПРОФЕССОР
Сага ким керек эле?

АРМАНБЕК
Кечирип коюңуз, сиз мени тааныбай атасыз го. Мен сиздин, то есть бирге мамлекет башында туруп, бирге кызмат өтөп… баса, бу мен жүзүмдү минтип…

Профессор дарбазанын эшигин жапмакчы болот.

АРМАНБЕК
Кузгунакун Эргашович, кое турсаңыз. Кузгунакун…

Профессор эшикти карс жаап ичке кирип кетет. Арманбек дарбазанын сыртында шаабайы сууп турат да, артка бурулуп жөнөйт. Дарбазанын эшиги ачылып, колуна бир пакет кармап профессор чыгат.

ПРОФЕССОР
Эй. Ме муну ал да экинчи бул жерге жолобой жүр.

Арманбек аркасына бурулуп, тигил адамды карап турат да, үндөбөстөн жолун улайт.
ПРОФЕССОР
О атаңдын оозун урайын десе! Албасаң кой! Экинчи жолобой жүр! Мунун дымагын көр!!!
Профессор дарбазасасын жаап кирип кетет.

ШААРДЫН БОРБОРДУК МЕЧИТИ. КҮНДҮЗ.
Кире бериште кайыр сураган адамдар отурат. Арманбек илкий басып келип, бир кайырчынын жанына отурат. Алдынан ага көңүл бурбастан өтүп жаткандар менен учурашып коет. Жанында отурган кайырчы, Арманбеке көзүнүң төбөсү менен карайт.

КАЙЫРЧЫ
Эй келесоо! Сага эмне бул жер эл менен учурашчу жер бекен. Бар, ар жакка барып учураш!

АРМАНБЕК
Кызык экенсиз, бул кудайдын жери, кай жерге отурсам өзүм билем.

КАЙЫРЧЫ
Эмне! Ой энеңди урайын селсаяк десе! Тапкан экенсиң бекер жерди! Азыр мен сага…

Кайырчы ордунан туруп келип, Арманбекти бир тебет.
Арманбек да тура калып, кайырчыны муштап калат. Арыда отурган кайырчынын таанышы Арманбектин аркасынан келип, мойнунан муунта кучактайт. Арманбек эптеп бошонуп качып жөнөйт.

ШААР. КЕЧ. КАФЕНИН ИНТЕРЬЕРИ.
Арманбек сырттан бутунун учу менен басып, четте турган отургучка көчүк басат. Ошол жерде отурган эки жигит ордуларынан туруп, кетээри менен Арманбек шаша басып барып, алардан калган нанды бурдап жеп, табактын түбүндө калган тамакты сугунуп кирет. Кафенин дубалында илинген телевизордон Россия телеканалынын жаңылыктарын берүүдө.

ДИКТОР АЯЛ
К нам на студии был приглашен супруга пропавшего без вести бывшего Президента Кыргызской Республики…

Журналист обращается женщине средних лет.

ДИКТОР АЯЛ
Скажите пожалуйста, как идут поиски вашего супруга? И сколько времени прошло? И как вы думаете кто мог похитит его?
АЯЛ
Мы уверены, это дело рук Кыргызских властей! Вы знаете, они на все готовы! Они бандиты! Это они похитили!

Арманбек жеп аткан нанын жутпастан, телевизордо сүйлөп жаткан аялын жалдырап тиктеп, көздөрүнөн жаш агып кетет.

АЯЛЫ
Мы обращаемся за помощью добрых людей. Буквально вчера мы получили, от неизвестных людей, угрозу! Они требуют за его жизнь три миллиона долларов! Пожалуйста, помогите деньгами! Иначе его убьют!

Арманбек көзүнүн жашын сүртүп, нанын ачуусу келе чайнап, сыртты карай жөнөйт.

ШААР. КҮНДҮЗ.
Шаардын ичинен орун алган бийик кабаттуу жаңы салынып жаткан курулуш. Арманбек жаңы курулуп жаткан көп кабаттуу үйгө кирет.
Акактай басып, алтынчы кабатка чыгат. Терезенин кырына келип, шаарды үстүнөн карайт. Шаар. Алдында ары-бери өткөн адамдарга, машиналарга толгон көчөнү карап турат.

Терезенин кырына келип төмөн жакты карайт. Көзүн жуумуп, төмөн карай боюн таштамакчы болот. Так ушул убакта, төбөсүнө каңк этип таяк урулат да, Арманбек артты карай кулайт. Аркасында колуна таяк кармап турган кароолчу жигит чалкасынан кулап түшкөн Арманбекти карап турат.

КАРООЛЧУНУН БУДКАСЫ. ИНТЕРЬЕР. КЕЧ.
Арманбек акырын көзүн ачат. Башын көтөрүп, бурчта чай ичип отурган кароолчу жигитти көрөт.

КАРООЛЧУ ЖИГИТ
Эмне, эсиңе келдиңби?

АРМАНБЕК
Мен кайдамын?

КАРООЛЧУ ЖИГИТ
Сенби, сен тозоктосуң!

АРМАНБЕК
Сиз кимсиз?

КАРООЛЧУ ЖИГИТ
Менби, мен тозоктун кароолчусумун. Азыр сени сурака алам. Таак, эмне үчүн бул жакка улуксаты жок кирдиң?

Арманбек ордунан өйдө болот.

КАРООЛЧУ ЖИГИТ
Жооп бер.
АРМАНБЕК
Өзүң көрбөдүңбү. Эмнесин сурайсың.

КАРООЛЧУ ЖИГИТ
Бирөөнүң менчик жерине кирип алып өлүүгө уруксатың барбы?

Арманбек үндөбөстөн жер тиктейт.

КАРООЛЧУ ЖИГИТ
Жоок. Эгер бул жерде өлсөң, бизди милицияга алып барып камап, суракка алып ит кылаарын билесиңби? Сенин өлүмүң сотторго пайда алып келип, күнөөсү жок бизге зыян алып келээрин билбейсиңби? Билесиң! Эгер жашоодон кечсең, жок дегенде эч кимге зыяныңды тийгизбей, итче жашасаң да, адам сыяктуу өлбөйсүңбү? Нармальный өлчү брат!

АРМАНБЕК
Кантип?

КАРООЛЧУ ЖИГИТ
Кантип болмок эле, өлсөм эч кимге доом жок деп жазып, жакшынакай жерге барып жуунуп-тазаланып дегендей… Жакшы ит өлүгүн көргөзбөй өлөт дейт.

Сырттан бир жигит кирет.

ЖИГИТ
Иштер кандай?

КАРООЛЧУ ЖИГИТ
Нармальна

Жигит Арманбекти көрөт.
ЖИГИТ
Бул ким?

КАРООЛЧУ ЖИГИТ

Иштейм деп келиптир го, сен кайда?

ЖИГИТ
Көлгө кетип баратам.

Жигит Арманбекке кайрылат.

ЖИГИТ
Мына бул жигит абдан боорукер. Сага сөзсүз жардам берет.

Арманбек башын көтөрүп, жигитти карайт.

КУРУЛУШ. НАТУРА. КҮНДҮЗ.
Арманбек чакан жүк ташуучу машинага капка салынган цементтерди жүктөп жатат. Маңдайынан аккан тер, бетине агып шалтактап чыккан. Колунун сырты менен чекесинене ылдый аккан терин сүртүп коет. Жону да терге чыланып чыккан. Акыркы капты машинага салып бүтүп, машинанын дөңгөлөгүнө жөлөнүп отура кетет. Колунда кагазга оролгон сандвич менен бутылкадагы чайы бар Айдоочу жигит, Арманбеке басып келет.

АЙДООЧУ ЖИГИТ
Давай брат, кузовко чык. Давай тезирээк.

Арманбек машинанын кузовуна чыгат. Айдоочу жигит колундагы сандвич менен чайды Арманбеке берет.

АЙДООЧУ ЖИГИТ
Ме карма брат, жолдон жеп барасың. Ылдый отургун, ГАИ көрүп калбасын.

Машина ордунан жылып жөнөйт.

МАШИНАНЫН КУЗОВУ. КҮНДҮЗ.

Арманбек кузовдун бурчунда колундагы сандвичти сугунуп жеп, чайдан жутуп коюп отурат.

КӨЛ ЖЭЭГИН БОЙЛОЙ КЕТКЕН ТРАССА. КҮНДҮЗ.
Жүк ташыган машина кетип баратат.

МАШИНАНЫН САЛОНУ. КҮНДҮЗ.
Рульда кароолчу жигиттин досу.

ЖҮК ТАШЫГАН МАШИНАНЫН КУЗОВУ.
Бурчта бүрүшүп Арманбек отурат. Башын көтөрүп кузовдун кырынан көлдү карап барат. Ысык-Көлдүн көрүнүшү.
Арманбек көзүнө келе калган жашты алаканы менен сүртүп коет.

ЫСЫК КӨЛДҮН ЖЭЭГИ. НАТУРА.КЕЧКЕ МААЛ.
Арманбек теңселе басып көлдүн жээгине келет. Кумга отуруп батып бараткан күндү карап отурат.
Ошол жердин кожоюну, көлдү жээктеп басып жүрөт. Арманбекти көрүп жанына келет. Арманбектин кебетесине көз чаптырып ороңдоп бир тиет.

КОЖОЮН
Слыш мужик, ты кого то ждеш?

Арманбек аркасына бурулбастан жооп берет.

АРМАНБЕК
Смерти жду.

КОЖОЮН
Чего?

АРМАНБЕК
Жду своего заката

Кожоюн Арманбекке таң кала карап, артка басат. Чөнтөгүнөн телефонун алып чыгып, кароолчусуна чалат.

КОЖОЮН
(телефон аркылуу сүйлөшөт)
Слушай, здесь какой-то ненормальный мужик сидит, выгони его за территории.

Көлдүн жыбыраган толкундары. Арманбек эми гана эс алгандай көлдү тиктеп, отурат.
Жанына кароолчу жигит келет.

КАРООЛЧУ ЖИГИТ
Э брат, эмне отурасың?

АРМАНБЕК
Өзүмдүн жеримде, көлүмдүн жээгинде күн менен коштошуп жарыбаган жашоомдун аягына чыгайын деп келдим.

Кожоюн кароолчусунан сурайт.

КОЖОЮН
Чо он хочет.

КАРООЛЧУ
Не знаю, кажется умереть собирается.

КОЖОЮН
Нашел где умереть, выведи его отсюда.

Арманбек ордунан тура калып орусча-кыргызча кыйкырып кирет.

АРМАНБЕК
Оставте меня в покое! Дайте мне умереть! Я хочу умереть на своей земле! Понимаете! Өзүмдүн жеримде, тынчыраак өлгүм келет! Оставте меня!

КОЖОЮН
Ты что с ума сошел? Нашел где умереть! Это моя земля! Моя собственность, понимаешь? Уйди отсюда и умирай где хочешь! Убери его отсюда!

Арманбек кожоюнду жалт карайт.

АРМАНБЕК
Борис Абрамович! Вы у меня… То есть вы были советником президента, я вас знаю как порядочного, образованного человека.

КОЖОЮН
Ну работал, и что. На возьми, и не приходи сюда пьяным.

Кожоюн чөнтөгүнөн жүз сомдукту сууруп чыгып, алдына таштайт.
Кароолчуга кайрылат.

КОЖОЮН
Выведи его.

Кароолчу Арманбекти колунан алып сүйрөп жөнөйт.

АРМАНБЕК
Жайыма койгулачы! Суранам силерден. Иним түшүнчү! Өзүмдүн жеримде өлгүм келет.

КАРООЛЧУ
Болбойт, бул жер тигил кишинини менчиги. Болбойт дегенден кийин болбойт.

АРМАНБЕК
Иним, бул киши эмес, бул жаланкыч, желмогуз. Бул мени алдап, кыргыздын бүт байлыгын уурдап алган. Иним, укчу…

Кароолчу Арманбектин сөзүнө маани бербестен сүйрөп кетет. Кожоюн чапанын желбегей жамынып, көлдү рахаттана карап турат.
Арманбекти кароолчу жигит, пансионаттын дарбазасынан түртүп чыгарып салат. Арманбек шылкыя басып бет алды жөнөйт.

ШААРДЫ АРАЛАП КЕТКЕН ЧОҢ ЖОЛ. КЕЧ. НАТУРА.
Арманбек жолдун так ортосунда отурат. Алыстан келаткан машина Армандын жанына келип токтойт. Ичинен бир жаш жигит чыгып, Арманбекти энкейип карап, колдон алып сүйрөп барып жолдун четине түртүп жиберет.

ЖИГИТ
Ушул бомждордун азабы өттү.

Жигит машинасына отуруп жүрүп кетет.

ЖОЛ. КЕЧ. НАТУРА.
Арманбек ордунан теңселе басып турат. Кайра жолдун ортосуна келип тизелеп отурат. Бир аздан соң, үстүнө желим бөтөлкөлөр салынган бир нече чаар баштык жүктөлгөн эски машина келип токтойт. Ичинен орто жаштарга келип калган адам чыгып, Арманбектин жанына келет.

ЭРМЕК
Эй тууган, эмне болду? Машина уруп кетсе эмне болот. Же жаныңдан кечкен эмесиңби?

Арманбек Башын көтөрүп Эрмекти карайт.

АРМАНБЕК
Мен бүткөн адаммын. Менин өлүшүм керек. Түшүнөсүзбү, өлүшүм керек. Башка аргам жок. Жардам кылчы, тууган.

ЭРМЕК
Жок тууган, болбойт. Баардыгы тең Алланын буйругу менен болот. Мындай кылганын чоң күнөө, азыр бирөө машина менен уруп кетсе, бекер түрмөгө камалат. Бирөөнүн убалына қаласың.

АРМАНБЕК
Кечирип кой тууган, аны ойлобоптурмун.

Арманбек ордунан турат.

ЭРМЕК
Каякка барасың?

АРМАНБЕК
Тиги дүйнөгө.

ЭРМЕК
Жок, ал жакка азыр барбайм. Биякта жумуш көп. Эгер кылаарга ишин жок болсо жүрү мени менен.

Эрмек Арманбекти оюна койбой машинасына колтуктап келип отургузат. Машина ордунан жылып жөнөйт.

МАШИНАНЫН САЛОНУ.ЖОЛ. КЕЧ.
Эрмек менен Арманбек келе жатышат. Эрмек машина айдап келет. Жанында башын саландатып отурган Арманбекке кайрылат.

ЭРМЕК
Жашоодо ар кандай болот. Бирде төө минесиң, бирде жөө жүрөсүң дегендей. Мурун самолет минсек, азыр минтип москвич минип жүрөбүз. Буга да шүгүр дейли. Мени таанып атасызбы?

Арманбек Эрмекти карайт. Эрмек Арманбекти жылмая карайт.

ЭРМЕК
Убакыт адамды тез эле өзгөртүп коет экен да. Ишенесизби, мен убагында шаардын мэри, депутат болгом. Он жыл түрмөгө отуруп чыктым. Чынын айтышым керек, аябай эле алгам, жегем дегендей. Азыр мына, маңдай терим менен тапкан ырыскым менен оокат кылып жатам. Көрсө, бул жалганда баары тең убактылуу экен. Мурунку байлык, достор, толтура туугандардын бири жок. Бир чети жеңилдеп эле калдым, байкеси. Байлык, бийлик адамдын көзүн байлап, эрки бош адамды туура эмес жолго азгырып кетет экен, байке. Алган сайын алсам деп, ач көздүгүң артып, дүйнөнүн бүт байлыгын ээлесем деп, элден өзүңдү өзгөчө жаралгандай сезип, жасалма тщеславие, амбиция менен жашоо экен. Адам үчүн чыныгы эң чоң бакыт, бул байлык, бийликтен көз карандысыз, көкүрөгүңдө жаткан ач көздүк, ичи тардык, кызганыч деген оорулардан айыгып эркиндик менен жашоо экен.

АРМАНБЕК
Эң жаманы — жоопко тартылбай, күнөөлөрүң кечирилбей калганы, мына иним, эң коркунучтуусу ошол. Жазаган күнөөлөрүң түбөлүкө жүк болуп, ошол жүк менен жашап калганыңдын өзү эң оор жаза.

ЭРМЕК
Жок, байке, жасаган иштериң үчүн бул жалганда болбосо тигил дүйнөдө жооп бере турган күн да келет. Акыркы көз ирмемде сенин өлүмүңдү тилеп, сенин өлүмүңө кубанган бир да адам болбосо мына ошол бакыт ко дейм. Сени тааныган баардык адамдар көздөрүнө жаш алып, сени кыя албай турса, менимче, чыныгы бакыт ошол болуш керек.

АРМАНБЕК
А мен өлгөндө, миллиондогон эл кубанат. Миллиондогон эл жеңил дем алып, көксөөлөрү сууйт!

Эрмек Арманбекти таң кала карайт

ЭРМЕК
Сиз жөнөкөй адам эмессиз го,

АРМАНБЕК
Мен жүзүн да, өзүн да жоготкон, мамлекеттин мурунку президентимин. Кыскасы, мен тирүүлөй өлүкмүн!

Арманбек оор үшкүрүнү алат. Эрмек Арманбекти көзүнүн кыйыгы менен карайт.

ЭРМЕК
Адам кээде катуу стресс алганда ар кандай ойлор келе берет. Мен сиздин абдан жакшы түшүнөм. Сиз эч капа болбоңуз. Баары жакшы болот. Бир гана кудайдан үмүт кылып, бир гана кудайга кайрылыңыз. Бакыт деген байлыкта же бийликте эмес, жандүйнөңдүн жайлыгы, тынчтыгында экен. Бүт дүйнөнү башкарып, байлыгын ээлесең да, напсиңди тыя албасаң бактылуу боло албайт экенсиң, байкеси.

Машина шаардан чыгып, талааны аралап жөнөйт.

ШААРДЫН АКЫР-ЧИКИР ТӨГҮЛЧҮ ЖАЙЫ. НАТУРА. КҮНДҮЗ.
Тоо-тоо болуп үйүлгөн акыр-чикир. Таштанды ташыган машиналар келип үстүндөгү акыр-чикирди төгөөрү менен ошол жерде таштандыны чукуп жүргөн адамдар жабалактап жүгүрүп барып, өзүлөрүнө керектүү нерселерин издеп, колдоруна сүйрөгөн баштыктарын толтуруп калышат. Алар менен кошо сөөк талашып кабышкан, жолбун иттер, карга-кузгундар бул жерди өзүнчө эле кара базарга айлантып жиберишкен.
Эрмектин машинасы тоодой таштандынын четине токтойт. Ичинен Эрмек менен Арман түшөт.
ЭРМЕК
Мына байкеси, менин базарым да шаарым да ушул. Байлыктын баары мына ушул жерде.
Келечекте көрөсүз, бул жер жаркыраган, өзгөчө шаар болот. Ушул жерге аэропорт курса болот.

Эрмек Арманды ээрчитип тоодой болгон акыр-чикирди аралап жөнөйт. Таштандынын четине машинанын эски дөңгөлөктөрүнөн чүркөй салынган жер кепеге келишет.
Булардын жанына акыр-чикир салынган чоң капты сүйрөгөн жылаңач, этине галстук тагынган жашы алтымыштарга келип калган Бактияр экөөнүн маңдайына келип, бийлеп кирет. Эрмек алаканын чаап, Бактиярды мактап коет.

ЭРМЕК
Ой азамаат! Бактик абдан мыкты бийлейт, көрдүңүзбү!

Арманбек маңдайында бийлеп аткан адамды оозун ачып, таң кала карап калат.

ЭРМЕК
Тааныдыңызбы?

Арманбек Эрмекти суроолуу карайт.

ЭРМЕК
Жашоо ушундай экен байкеси. Убагында мамлекеттин экинчи адамы эле. Эч кимди көзүнө илбей асмандап кеткен эле. Мына эми минтип…

Арманбек бийлеп аткан Кайырдан көзүн албайт.

АРМАНБЕК
Кантип… ушундай да болобу…

Бактияр Арманбектин айлана бийлеп кирет. Эрмек Арманбекке акырын айтат.

ЭРМЕК
Кол чаап, мактап коюңуз.

Өзү бакылдап, Бактиярды мактап сала берет.

ЭРМЕК
Караңызчы, кандай мыкты бийлейт!
Азамат!

Арманбек алакан чаап, Бактиярдан көзүн албастан таң калып карайт.
Эрмек колундагы пакеттен балмуздак алып чыгып, Бактиярга берет. Бактияр балмуздакты аачып, ыраазы боло жалап-жуктап жеп кирет. Эрмек Бактиярды далыга таптайт.

ЭРМЕК
Болду досум, болду! Калганын анан бийлейсиң, бар эми жумушуңду жаса.

Бактияр балмуздагын жалап-жуктап, мешогун сүйрөп, свалканы аралап жөнөйт.
Эрмек дагы эле өзүнө келе албай таң калып турган Арманбекке келет.

ЭРМЕК
Муну азыр деле интерпол издеп жүрөт. Азыр сүйрөп барсаң да эч ким ишенбейт. Бул бечаранын байлыгын тартып алабыз деп бандиттер башка-көзгө койгулай берип, минтип айнып калыптыр байкуш. Жүрүңүз, эми биздин мекенибиз менен тааныштырайын. Буюрса, мындан ары бирге иштейбиз. Биякта сизге эч ким тийишпейт. Кээде эле жер талашып чыр чыкпаса…

Экөө свалканы аралап, алыстай беришет.

Аягы.