Добулбас (тамсил)

Жаагы бир да жабылбас — “жан“ болду го, добулбас: “Добушум менин катуу”- деп, башкаларга керкейет. Өөдөгө созуп моюнун өзүн ойлойт таланттуу, өзгөгө керип көкүрөк. Бапылдактан башка жок, калдайып чыгат алдыга, башкаларга сөз бербей, бөлөктөн укпайт акыл, кеп. Оюн  бирөө түшүнбөй, мээси көңдөй болсо да, какылдай берет, тынымсыз. Эртели-кеч билген ойну — даңка, дүңк дабышы болсо, жагымсыз. Обону да татымсыз… Илип алаар ою жок, тантыктарды укканда убакыт өтөт, кайрымсыз… *     *     * Добулбастай маңыз, көңдөйлүгү менен иши жок, болбосо да эч […]

Эшек менен карышкыр талашкан акыйкат

ТАМСИЛ Бир күнү эшек менен карышкыр чөптүн түсүн талашып айтышып калышат. Эшек чөптүн түсү сары десе, карышкыр жашыл дейт. Экөө бир топ талашып, чечише албай, акыры аң падышасы арстанга келишет. Сот башталат. Ар кайсысы өз далилдерин көрсөтүп, өз пикирлерин айтышат. Соттун өкүмү чыгар кезде бардыгы калыс чечим күтөт. А арстан болсо, алардын үмүтүн суу сепкендей өчүрүп, карышкырды бир айга абакка жаап, эшекти бошотуп жиберет. Карышкыр таң калып: — Мырзам! Чөптүн түсү жашыл эмес беле? — деп сурайт. Арстан: — Албетте! […]

Жоомарт БӨКӨНБАЕВ: Түлкү менен Бөдөнө

I Шибер чөп маалым кылат жай мезгилин, Жел эсип экилентет суу эпкинин, Күн батып… күүгүм кирип жылдыз чыгып, Жамынды көөдөй кара түн кепинин. Күн бою бир бөдөнө бытпыл уруп, Ал дагы түн түшкөндө калды тынып, Жорголоп – корккон жүрөк тайдай туйлап, Жол бою бетегеге кирди жылып. Пааналап жел эркеси жашыл чөптү, Кетпестей түнгө сактап чексиз кекти. Ой бийлеп, кыял белден баскан кезде, Үргүлөп таттуу уйкуга кирип кетти… II Ачкарын түлкү жаткан ичтен тынып, Узун күн үңкүрчөдө ташка бугуп. Козголду ал […]

Жоомарт БӨКӨНБАЕВ: «Сагызган сактыгынан өлбөй, суктугунан өлөт»

(Тамсил) Сай жакалай сагызган Салпактады эңиштеп, Кекең-кекең жорголоп, Келе жатты жем издеп. Көк жылгага жолукту, Көк шибери көйкөлгөн. Жергеси толгон калың бак, Жемиши бышып эңкейген. Ээлеп ушул жемишти Консом, деди сагызган, Эрким менен той-тойлоп, Тойсом деди сагызган. Шум сагызган шектенип, Кайра качты артына, Тыялбастан напсисин, Түштү суктук наркына. Эки көзү кызарып, Алкы шумдун бузулду. Бакта бышкан жемишке Башын салып тутулду. Жемиш эмес мойнуна Кылтак түштү, муунду, Сактыгынан өлбөстөн, Суктугунан кырылды. Мышык менен май Ачка мышык мыёолоп үйгө кирди, Аңдып келип […]

Касым КАИМОВ: Каракаш

(Аңгеме-тамсил) Каракаш — кадимки эле чымчык. Турпаты: бозтаркылдактан субагай, короолудан калбаат, таранчыдан сымбаттуу. Сырткы түрүн кошуп келгенде башкалардан көрө торгойго бир аз окшош. Анын өзүнө бүткөн өзгөчөлүгү: чекесинде кокусунан сызылгандай капкара кашы бар. Кеп сырткы түрүндө эмес. Каракашта укмуштай сапат бар. Ал Булбул эмес — акын, Торгой эмес — чечен, Тоту эмес — кооз. Өзүнүн артыкчылыгын башкалардыкынан мурда сезүү, бирок самагандай урмат менен сыйга жетпөө Каракашты кайгыртты. «Канаттуулар эмне үчүн менин баалуулугумду билишпейт?» — деген суроо кээде шек туудуруп, ушул […]

Касым КАИМОВ: Жүрөк гүлү

(Тамсил-аңгеме) Суусар укмуштуу гүл өстүрдү. Анын жүрөккө окшош татынакай тажысы, көз тайгылткан кооздугу көргөндөрдү суктандыра баштады. Тоодо көркү жана жыпардай жыттуулугу жагынан ага теңдеш гүл болбоду. Бул гүлдү Жүрөк гүлү деп аташты. Аны катуу жамгыр түгүл, мөндүр да көркүнөн ажырата албады. Назиктик менен бекемдик биригип, бир затка бүтсө, ким таң калбасын! Анын сапатын, сыпатын билгенден кийин айылдаштарынын баары Суусардын үйүн көбүрөк имерчиктей турган болушту. Аны баарыдан да, Суур жадатып жиберди. Бирок жүрөк гүлүн өзүнө тарта албады. Ошондуктан ал ишти Суусардын […]

Эзоп: Мышык жана чычкандар

Бир үйдө чычкан абдан көп экен. Аны билип калган мышык келип, биринин артынан бирин мойсой баштайт. Чычкандар тукум курут болуп калбайлы деп, ийиндерине жашынып калгандыктан, мышык аларга жете албай калат. Анда мышык аларды куулук менен чыгармакчы болот. Мыкка жармашып, асылып өлүмүш болуп калат. Бир чычкан ийининен башын чыгарып аны көрөт да, мындай дейт: “Жок, айланайын, биротоло мүшөккө айланып кетсең  да, сага жолобойм” Тамсил эстүү адамдар кимдир бирөөнүн куулугун байкап калса, алдоого жетелетпестигин көрсөтөт. Чымындар Кампада бал төгүлүп калган экен. Ага […]

Ырысбай АБДЫРАИМОВ: Айлакердин амалы

Тамсил Кайдан-жайдан учту кут: эгин суусу буулуп, чөп-чары куурап, тоо-талаада өсүмдүк өспөй мал-жанга түштү жут. Арстан, Илбирс, Жолборс… акылмандар жол издеп, башын баары катырды. Калгандар да тим турбай, аман калуу жолун ойлоп, оокат табуу көйгөйүн козгоп, улуу-кичүүгө акыл салышты… Тамак аттуунун баасы ашты. Сакалдуу Эчки далайдан бери эртели-кеч акыл сала, мекиренип, кээде кекирейип ич күптүү болуп жүргөн. Башчылыкка жетүүнүн амалын ойлоп, баш айланма убакты күткөн. Акылманды түгөл ороого түртүп, өзүнө атаандашпас, жол талашпас жан-жаныбар менен калуунун айласын түздү. Тилине кирсе, […]

Ырысбай АБДЫРАИМОВ: Ичи бузук илбирс

ТАМСИЛ Токойдун  тилеп тынчтыгын, жаныбардын ойлоп кыштыгын. Таланганын көрүп ырыскынын, Токойго башчы Арстандын кашайды жаны. Тартипке салмак болуп жаамын, жеп-ичкенге жайып тузакты, кептин айтты ачыгын: – Жырткычты катып үйүнө эл-жерге бүлүк салгандар, уурдап, үлүш алгандар, байлыкты жара тарткандар, кампага колун малгандар. Алсыз жанды соо койбой, бак-даракты кыйгандар — алышат толук жазасын! Алар үчүн ачабыз, кеңири, оозун капастын. “Тим жүрөт” деген Илбирс Бугу, маралга асылып, Төө куштун баарын качырып, майда жанды, сапырып, коргоосуз калды, макулук!.. Калтырып сөөктү кажылган, бүкүлү этти – […]

Ырысбай АБДЫРАИМОВ: Кымыйган мышык

ТАМСИЛ “Алдырбайын”- деп ит-кушка күрп Тоок  саратанда бастырмага жумуртка басты. Кыйла жатып, курсагы ачып чаңкаганда, тамагы какшып суу ичкени ордунан  тура качты. Тоокту тойгузганы ээси  дан чачты. Мышык аны аңдып, жыгач үстү менен жыла басып, жумуртканы чакты. Тоок  ордуна кайткыча эчтекени билмексен, көрмөксөн болуп, чөп арасына жашынып жатты. Ушинтип, күндө жута берди… Жумурткасы азайган Тоок ага башы жетпей не кыларын билген жок. Күнү жетип, жөжөлөр чыкты жумуртканы чегип. Мышык, анда да бирден жеп койот. Тоок кайдан билди? жүргөнү менен какылдап, […]

Айтмырза АБЫЛКАСЫМОВ: Дымак

(Аңгеме-тамсил) Жөжө короз энеси мекиянга нааразычылыгын билдирет имиш: – Мага жерде кык тытып, курт-кумурска терип жебей, бүркүт болуп шаңшып көктө учуп жүрүү гана ылайык эле, а сиз болсо мени тоок жөжө кылып ачып салыпсыз… Анда энеси: – А, балам, күнөө менде эмес, күнөө короз атаңда…Убагында үстүмөн канчалаган бүркүттөр шаңшып айланып учушпады дейсиң… Апапакай болуп андагы апаңды көрсөң болот эле… Ошолордон кызганып, баарыбызды үйүрүп айдап, бүжүрөтүп далдадан чыгарбай койбодубу!… Болбосо, сен да азыр көктү жиреп, асманда учуп жүргөн болот элең, чиркин! […]

Эзоп: Бугу жана жүзүмзар

Бугу мергенчилерден качып, жүзүмзарга жашынып калат. Мергенчилер көрбөй өтүп кеткенден кийин, эми таба алышпайт деп ойлогон ал жүзүмзардын жалбырактарын бурдап жей баштайт. Ошондо мергенчилердин бири бурулуп көрө калып, так мээлеп жарадар кылат. Онтоп жатып өлөрүн сезген бугу: “Тиешемди алдым, мени сактап калган жүзүмзарды жок кылдым эле” деген экен өзүнө өзү. Тамсил өздөрүнө жакшылык кылган адамдардын көңүлүн ооруткан адамдарга туура келет. Жакшылыкка жамандык кылган адамдар жазасыз калбайт.   Аял жана тоок Бир жесирдин күн сайын бирден жумуртка тууган тоогу болгон экен. […]

Тамсил: Эзоптун экметтери

Балыкчы Бир балыкчы дарыядан балык уулоочу экен. Бир күнү торун бир жээктен бир жээкке тартып коюп, балыктарды чочутуш үчүн аркандын учуна таш байлап аны менен сууну шапшый баштайт. Чочуган балык качам деп туш-тарапка сүзүп атып, торго түшүп калса деген ою эле. Муну көргөн тургундардын бири элге таза суу ичирбей сууну ылайлатып жатканы үчүн жемелесе, балыкчы: «Сууну ылайлатпасам, ачкадан өлбөймбү”, – деп жооп берген экен. Мамлекеттин митаам аткаминерлери да так эле ушундай, мекенинин чаң-будуңун чыгарып турганда гана эң жакшы жашашат.    […]

Эзоп: Мышык менен короз

Мышык корозду кармап алып жегиси келет. Аны жакшы ниет менен жемекчи болгондой түр көрсөтөт. Адегенде аны түн бир оокумда кыйкырып, уйку бербей элдин тынчын аласың деп күнөөлөйт. Анда короз, башкаларга эле жакшы болсун деп жүргөнүн, уктап калбай эрте туруп, күнүмдүк тирлигин кылсын дегенин айтат. Анда мышык: — Сен абийирсизсиң, энеңди да, эже-карындаштарыңды да табиятка каршыгып жашырып жүрөсүң, – дейт. — Кожоюнга эле пайда болсун дейм, жумурткасы көп болгону жакшы эмеспи, – дейт Короз. Айласы түгөнгөн мышык: — Эмне десем да […]