Жедигер Саалайдын «Манас дух» аталыштагы жаңы китебине окурмандык пикир

Арыбаңыз, кайып дүйнө казалын жараткан, Жедигер Саалай!

Жаңы эле басмаканадан чыккан Жедигер Саалайдын “Манас дух” китеби колума келип түштү. Канчалык электрондук информациялык булактарга байыбайлык, баары бир кагаз китепти чана албайм. Китепти сүйгөн адамга, анын жаңы басылып чыккан жыты, айылдагы ыраматылык Кызай чоң энемдин жаңы бышкан токочунун жытындай эстен кеткис, сулуу сөз менен айтып жеткире алгыс ары даамдуу, ары жыттуу, ары табиттүү жана өтө баалуу.

Д. Дидро: “Адамдар окубай калганда ойлонбой калышат” демекчи, жаңы китеп жаңы дос, жаңы дүйнө, жаңы сезим, жаңы ойлорго жетелейт.

Саалаевдин “Манас дух!” китеби - поэзия сүйүүчүлөрү үчүн керемет чыгармаларды камтыган!

Эсенбай Нурушевдин Ж.Саалайдын китебине карата айтылган өзгөчө философиясы – “Соодагер кадыры менен бөз” өтөт демекчи, Э.Нурушев “Манас дух” китебиндеги Жедигер Саалайдын өзгөчө спецификалык публицистикалык “Манас” темасында жазган “Арыба, Күн!”поэмасына философиялык стилдеги "МАНАС ДУХ": ИРРЕАЛИЗМ, ЭСКЕЙПИЗМ” деген аталыштагы баш сөзү, автордун ансыз да мыкты жазылган чыгармасынын ого бетер көркүн ачып, аброюн андан да жогору көтөрүп коюптур десем жаңылбастырмын. Чынын айтсам, Э. Нурушевдин талдоосунан кийин биздин айта турган деле сөзүбүз аз.

Бир эле мисал келтирсем: “Чыгарма бир топ эле кызык чыгыптыр, кызыгы ушу - анда көп нерсе бар:  миф, утопия, фантастика, эзотерика, мистика, ошондой эле маанидеги космизм жүрөт, аян, Жер балдары, Күн эли, Алтын доор сыяктуу мифологеммалар да жетишкидей.  Кай бир жерлеринде кала берсе оккультизмдин шоорат-шобурту да угула калгансыйт.  Биресе бул кадыресе иштей көрүнөт: дух – рух, онгон, арбай дүйнө – жөнүндө башка ыкмада сөз кыла албайсың. Анын үстүнө поэзия өзү табиятынан сыйкырлуу, илме кайыптуу кубулуш эмеспи.  

Ирреализм эзелки мифтерге, эпосторго мүнөздүү көрүнүш болгон, алардын ажырагыс элементине кирген. Биздин "Манасты" да иш жүзүндө ирреалисттик эпос десек болот. Анда реалдуу дүйнө менен кайып дүйнө мамыр-жумур ашташып турат.

Жедигер акындын поэмасында дал ушул кайып дүйнө түшүнүгү поэтикалык метафоранын көп мейкиндүү модели (many-space model) катары көрүнөт.

Кайып дүйнө – идеал дүйнө  - дегинкисинде ар бир адамдын аң-сезиминде жашайт. Аны башкалар билбейт, көрбөйт, анан калса баары эле өзүндө жашаган ошол жашырын, жабык дүйнөнү айтып, туюнта албайт. Буга бир гана чыгармачыл адамдар – көркөм өнөрдүн өкүлдөрү жарайт, алардын арасынан айрыкча акындар айрымаланат. Бекеринен поэзия бардык көркөм өнөрдүн ичинен эзелтен бери биринчиликти эч кимге берген эмес (И.Кант). 

"Манастагы" кайып дүйнө түшүнүгүнө аралаштырып, Жедигер акын эмнени көздөгөн? Автор, мүмкүн, "Манаска", ага кошо кыргызга дүйнөлүк жазмыштан алтандардын ордун алып бергиси келет чыгар? Же өзүн кудай деп жарыялап, ар кайсы оккултизмден, диний символизмдерден кураштырып, магиялык жаңы доктрина түзгөнгө дама кылып жаткан азыркы кыргыз мистификаторлорунун идеяларын ташбыйкат кылып жатабы? (Поэмада "Шайдоот ата" дегенге эки ирет шилтеме берилет).  Э.Нурушев.

Китепке Кыргыз эл акыны Кожогелди Култегин да өз пикирин жазган. Э.Нурушев Ж.Саалайдын бир поэмасына гана терең токтолуп, маани-мазмундуу оюн жазса, ал эми К. Култегин бир топ, “Манас”, “Кыргыз эли”, “Ата-Журт” “Мекенди сүйүү”, “Мекеним – Кыргызстан”, “Кыргыз тили” сыяктуу мекенчилдик-атуулдук ырларына, бул теманы толуктаган “Мен – кыргызмын” жана “Арыба, Күн!” поэмасына да кылдат талдоо жүргүзгөн. Мында бардыгын келтирип отурбайын, китептен өзүңүздөр окусаңыздар болот.

Маркетологдордун тили менен айтканда, Саалай бүгүнкү электрондук технология өнүккөн замандын потенциалдык аудиториясынын табитин таба билген чыгарма жарата алган. Аз – саз. Бирок баары камтылган. Эгерде Ж.Ашымбектин “Теңири Манасында”  жалаң “Манас” эпосу  тууралуу керемет кара сөз менен берилсе, Жедигер Саалай поэмасынын уникалдуулугу - кыргыз элинин өлкө башчылары, саясат, элибиздин өткөнү менен келкели, келечеги тууралуу да камтып кеткенинде.

Китепте Саалаевдин ар кыл темадагы ар кандай мезгилде жазган ырлары, казактын белгилүү Олжас Сулейменов сыяктуу акынынын “Алмалар”, “Бөлтүрүктөр”, “Аргымак” ж.б. мыкты чыгармаларынын котормолору жана Азербайжан Республикасынын Кыргызстандагы Атайын жана ыйгарым укуктуу элчиси, азербайжан элинин белгилүү акыны Оруджуев Гидаят Худуш оглынын “Кредо”, “Биздин күндөрдө”, “Эртеңке чейин али көп”, “Низаминин күмбөзүнүн алдында”, “Зарылдык” сыяктуу өзүнүн жүрөгүнө жакын чыгармаларын кыргызчага мыкты которуп бере алган.

Бирок Саалаевдин канчалык сүйүү, достук, кесиптеш, курбу-курдаш, оор-жеңил темалардагы чыгармалары болбосун, баары бир, жогоруда кенен баяндалган “Манас” темасы  көңүлүнүн эң  башында экендигин китептен жазбай баамдай тургандыгыңызды баса белгилеп кетким келет.

“Манас дух” китебин  окуган адам андан Ж. Саалайдын ар тараптуу ой жүгүрткөн, дүйнө таанымы кең, айкөл автордун образын  көрө алат. Автордун бул китепте мага бир аз жакпаган жери досторго, кесиптешке, тиги-буга арналган жеңил ырларынын мыкты чыгармалары менен бир китепте орун алганында. Айтканым орой болбосо, эмкиде автор эске алаттыр.

“Эгер окуу сиздин духту көтөрүп, сизди бийик жана эр жүрөктүк сезимдерге түртсө, демек ал жакшы китеп жана мыкты кесипкөйдүн колунан жаралган” - дейт Ж.Лабрюйера. Туура, эң таамай айтылган. Күнүгө ар кыл китепти окуйсуң, дүйнөнүн төрт бурчунан миң түркүн маалымат менен камсыздаласың. Бирок окуган чыгармадан терең таасирленгенде, өзгөчө Манастын духу берилген китепти окуганда, ал тууралуу эки ооз сөз менен элиң менен бөлүшкүң келет экен.

Эмне демекчимин, Сизди жаңы ойлорго, жаңы демге шыктандырган, китеп текчеңиздин алдыңкы ордунан орун тапкан мыкты китепке ак жол каалайм!

Эсенбай Нурушев залкардын тили менен айтканда, арыбаңыз, кайып дүйнө казалын жараткан, Жедигер Саалай!

Айнура Майрамбек кызы
2020-жыл

Окшош материалдар

Комментарийлер (7)

  • - Асан

    Ийгилик каалайм! Автор жемиштүү китеп жаза берсин, өзгөчө "Манасты" даңктаган акын-жазуучуларды терең сыйлайм!

  • - Дуйшон

    Пикир кызыктуу жазылыптыр. Китепти окуш керек экен. Кайдан алсак болот болду экен??

  • - Актан

    Автор да пикир жазган Айым да арыбаныздар! Китеп кызыктуу окшойт. Кайда сатылат?

  • - Joomart

    Kaip dyino kyzytkuu kitep okshoit.

  • - Arsen

    Kaydan alsak bolot bul kitepti?

  • - Келдибек

    Мен да кызыгып калдым. Китепти алган жерин жазып койсо болмок экен. Билгендер айтып когулачы. Рахмат.

  • - Нургүл

    Айнура китеп окууга шыктандырып, кызыктырган эң сонун баа, ой толгооң менен бөлүшүптүрсүң, ар тараптан өнүккөн, билимдүү айымсың, ийгиликтериң көп болсун! Агайдын чыгармачылыгы арта берсин!

Комментарий калтырыңыз