Жалбырактар… Жалбырактар… Жалбырак…

Сүрөттө: Ноокаттык жазуучу Рахман Маманов, акын Сагын Акматбекова, адабиятчылар Кадыркул Даутов, Абдыкерим Муратов. Саабалар багында. Акын Сагын Акматбекованын чыгармачылык портретине камылга же «Өткөн жылдын жалбырагы» («Кыргызстан», 1986) жыйнагына рецензия ордуна I Акын калаанын дал ортосунда – Эмен багында басып жүрөт: дарактардын бариктери шуулдап жел менен аймалышып бири-бирин кытыгылап ойнойт, гүлзарларга аарылар үйүр алып, гүлдөн гүл тандайт, авузда кыраан-каткырыкка батып балдар чөмүлүшөт, алар унутушат бүт баардыгын – бала бакчаны, теледеги сөлөкөт фильмди, үйү жана ата-энесин, эркиндикке ээлигишет, киринишет каалаганча, көккө серпкен […]

Абдыкерим Муратов: Эстеликомания

Кечээ дем алышты Ысык-Көлдүн күңгөйү менен тескейин автожол менен кыдырып чыктым. Туристтик ноокан жакшы аяктап, эл айткандай «сары кыздын» да, «кара кыздын» да тойлору өтүптүр, жол четинде мал жайылып жүрөт. Кудайга шүгүр… Анан көп жаңылыктардын бири – жол боюна, көрүнөө жерлерге эстеликтер коюлуп жатыптыр. Калп айткан менен болобу – жайнап кетип атыптыр. Мени ушулар ойлонтту. Кыргыздын байыбай жатышынын, дүйнөлүк алдыңкы элдерге кошулбай жатышынын көп себептери бар, алардын бири «эстеликомания» дарты менен ооруп калгандыгы окшойт дедим. Мүрзөлөр эстеликке толгон, көчөлөр эстеликке […]

«Атакенин Акболот» – азыркы кыргыз романынын деңгээлин көрсөткөн чыгарма

(Адабиятчынын пикири) Советтик учурда адабиятчыларда кайсыл элдин жана жазуучунун роман жанрындагы чыгармалары көп болсо, ошолор баарынан кыйын, ошолор баарынан бай деп эсептелчү да, адабий баймана роман жанры менен таразаланчу. Кыргыз калемгерлери да адегенде аңгеме жазып, анан повесть жазууга өтүп, белгилүү бир жазуучулук чеберчиликке жана басма тармагына сөзү өтүмдүү чекке жеткенден кийин гана романга «кол салчу». Роман жазган авторлор башкаларга караганда өйдө саналчу жана өздөрүн да адабият дүйнөсүнүн төрүнө келгендей сезишчү. Ошентип өткөн кылымда роман – жетилүүнүн жана мактанычтын чен-өлчөмү, символу […]

Абдыкерим Муратов: Бейиш багы

АҢГЕМЕ Сексендин үчүнө келген Байыш атаны айылдыктар чал дешпейт, ата дешет, жүрүшү тың, акыл-эси жайында, жамандык-жакшылыкка ким чакырса таягын эш кылып, акырын бирөөлөргө кошулуп барып турат, чакырбаган жерге басып да барбайт, чакырбады деп тескери карап да калбайт. Эки жыл мурда бейиши болгур байбичесин акырет жайга узаткандан кийин мүңкүрөп ордунан турбай төшөк тартып калат дешкен – антпеди, тамаркасындагы жыйырма сотик багы менен эртеден кечке алек болот да, бак аралагандан ырахат алып, алы-күчү кете баштаганда дал ошол бактын бир четиндеги супага кыңкая […]

Абдыкерим Муратов: Жоомарт Бөкөнбаев – романтик акын

Акын жөнүндөгү сөзүбүздү анын жары маркум Тенти Адышеванын эскерүүсүнөн алынган мындай деген сүйлөмдөр менен баштасак: «Каргашалуу 1944-жылдын күндөрүнүн биринде Жоомарт сценариясын жазышкан «Манастын уулу Семетей» аттуу кинофильмди тартууга байланыштуу Каркыраны көздөй бет алып, акыркы сапарына жөнөп жатып: — Мен эми эки-үч айсыз келбеймин. Силер камырабай жата бергиле. Көлдөн кайткан соң Москвага барып, кинонун сценариясын өткөрүп келемин да, ыр менен роман жазамын. Мына ошону бүтүргөндөн кийин,  келип силерди алып кетем  деди. Ал  ошондо араң   эле 34 жашка аяк баскан болучу… «Бири […]

Абдыкерим Муратов: Чегемдик кыз

АҢГЕМЕ — Ата, быйылкы саякатыбыз Кавказга болот! – Келини үйгө кирип эле көйнөгүнө, туфлийине, а түгүл сөйкө-шакегине ыраңдаш кол сумкасын аңтара баштады да, кайын атасынын колуна жолдонмо кагазын карматты. Кавказ дегенде Самиш башкача болуп кетти. Кавказ! Кавказ! Акыры ушул сөздү канча жыл күттү! Уулу менен келини дүйнөнүн не бир керемет жерлерин көрсөттү. Бирок Кавказ тууралуу бир ооз айтышчу эмес. Кудай тымызын ниет кылып келген тилегине жеткирди, эми минтип Кавказга барууга кезек келди. Ким билет, ушул акыркы баруусудур. Сексен деген оңой […]

Улут келечегине кайдыгыр карабагандар «РухЭшке» карагыла!

Мындан чейрек кылым мурдагыга караганда адамдардын адептик жүрүш-турушу, руханий баалуулуктары кыйла өзгөрдү. Көчөдө басынып турган адамды андан бетер басынтып өтүү, аш-тойлордо ашкере ысырап кылууну мактаныч катары түшүнүү, билим алууга кызыгууну өлтүрүү, башкалардын арасында кекирейүүчүлүк, акчага жетүү үчүн ар кандай арам иштерге эч ойлонбой баруучулук, болбогон пул үчүн абийир, ар-намысты гана эмес, денени да, ыйманды да сатуучулук кадимки көрүнүшкө айланды. Бир тууган бир тууганга, бала атага кол салып, өлтүрүп койгондор чыкты, алсыздардан опузалап акча өндүргөн балдар мектептерде жайнап кетти, окуучулар эжейлерин […]

Абдыкерим Муратов: Арча түбүндөгү айдың кеч

АҢГЕМЕ Машинаны үй астына – дарбазанын түбүнө чейин айдатып келишти. Ичинен экөө түштү да, келген унаасын дароо кетирип, ал жак-бул жакты ууруларча уурдана карап, анан короого киришти. — Апам келди! Апам келди! – Короодо ойноп жүргөн үч жашар кызы апасын биринчи көрүп чуркап барып кучактап калды. Анан берки эки кызы чыкты. Алар да апасын ушунчалык сагынгангабы – кучактап, беттеринен өпкүлөп жатты. — Жакшы болуп келдиңизби? – деди улуу кызы жан-алы калбай апасынын узун чачтарын колуна кармап алып, улам сылагылай. – […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Жесир калган жеңемдин кошогу (шедевр)

АҢГЕМЕ Биз, майдалар, чоң атам менен бир туугандардын балдарын бүт аба дечүбүз. Анан калса, туугандар анча көп эмеспиз, баарыбыз эски колхоз курулганда эле энчилип берген тамаркаларыбызга ээлик кылып турабыз, андыктан бир үйдүн түтүнү башка үйлөрдү да аралап кетет. Жамандык-жакшылык гана эмес, орозодогу арапалыктарыбыз да, уйубуз тууса кайнаткан ууз ашыбыз да бирге. Тандыр тебелесек да, кийиз кылсак да, оро ачсак да, көмүр түшүрсөк да баарыбыз чогула калабыз. Ошол абаларымдын бири каза болгондугу тууралуу кабарлашканда мен Бишкектен Дубайга жөнөп аткан элем. Айылдагы […]

Абдыкерим Муратов: Мен баратам Бомбейге…

АҢГЕМЕ Самолёт көпкөк асманда бир чекит болуп көпкөк деңиздин үстүнөн кургак жерге өтө берерде Имаштын баятадан бери түйүлүп, куушурулуп келген жүрөгү бир аз жеңилдегендей бошошо түштү. Негедир океан үстүндө аны бир ой чырмап, такыр жанын тынч койбой, эстебейин десе да, түрмөктөлүп, дилин жанчып кайра-кайра эсине келе берди. Жүрөгү ошондон го, айтор, ээсине баш бербей, өзүнчө туйлап туруп алды. Ал ой – кокус самолёт бир нерсе болсо, ушул чексизден чексиз, орду-түбү жок мухиттин ичинен анын сөөгүн ким издейт, анан ким табат […]

Абдыкерим Муратов: Сезимди селт эттирген «Үка»

Мамат Сабыров жаңы чыккан «Үка» аттуу китебинде мурдагы китептериндеги стилдик өзүнчөлүгүн улантып, традициялык индивидуалдуулугун андан ары тереңдетет. Буга чейин адегенде «Жол», андан соң «Балалыктын теректери», “Дублер палван”, “Арзыкан”, “Акыркы сапар” деген жыйнактары удаалаш чыгып, кыргыз прозасына кызыктуу бир автор келгендигин көрсөткөн. «Үка» “чү” дегенде эле тарыхый ретроспекция менен башталып, биз буга чейин «Басмачылар» деп атаган темага башкача өңүттөн көз чаптырат. Ырас, советтик адабият жана көркөм өнөр өткөн кылымдын 18-жылдарынан башталган жана жыйырма жылга жакын созулган большевиктерге жана кызылдарга каршы жергиликтүүлөрдүн, […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Акыркы адамжапайынын арзуусу

АҢГЕМЕ Бу кыштоодо жети түтүн жашайт. Жети таш там. Жети тамда тогуз жан. Атам замандан ушундай жашап, ушул тоо түбүн, бир агым суусу бар булакты турак кылып келаткансыйт. Өздөрүн алмат уруусунанбыз дешет. Тээ ылдыйдатан – эл арасынан качкандар чыкканда да, куугандар чыкканда да ушуларды тоногону келет, же буларда бир байлык болсо экен. Не болсо да алар ушуларды эш кылды, ушулардан бир нерсе биле тургансып аны-муну сурап калышчу, булар же чын эле эч нерсе билбейт, же билгенин да ачылып айтпайт. Кайсыл […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Акырында айта турган алты арман

Токтогул Сатылгановдун басып өткөн жолун жана анын көөдөнүнөн жарып чыккан чыгармаларын изилдеп отуруп, мындай бир жыйынтыктарга келип отурамын. Алар Токтогул акынга гана эмес, бизге – жалпы кыргыз интеллегенциясына арман сыяктуу сезилет. Андай армандар биздин оюбузча мындай: Биринчи арман: Токтогул Сатылгановдун чыгармалары акындын көзү тирүүсүндө, жок дегенде советтик мезгилде, XX кылымдын 20-жылдарында жазылып калбагандыгы. Токтогул сыяктуу эле Фергана өрөөнүндө, чайханаларда ашула айтып, дутарын чалып жүргөн өзбек элинин өкүлү Молдо Тойчуга (Мулла Туйчи Ташмухамедов) эл тарабынан Хафиз наамы берилип, 1905-жылы Москвадан келишип, […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Мадаминбектин өлүмү

Үч-Коргондон Исфайрам бойлоп кеткенде Алыш, Кара-Жыгач, Майдан деп жүрүп отуруп Кичиненин-Оозуна келет. Кезегинде Полот хан качып келген бул жайлардын өзүнчө сыры бар, бир жагынан аш бышымда Барганынын жайыгына түшсө, жарым күндө Кызыл-Кыядан Апшыр-Ата өрдөп кетет Кичи-Алайга, бир жагынан Тамаша аркалуу Шаймардан жерине жетип, андан Сохко, Зардалиге барат, анан да Дароотко күнүн барат, Дароотко жетти дегенде Эркеч-Там менен Кытайга да, Кара-Тейит менен Сары-Колго да, андан ары Кара-Тегин аркалуу Ооганга да жол ачылат. Кууш капчыгай, өрдөп жүргөн жол кандай куугун келсе да […]