Абдыкерим Муратов: Чегемдик кыз

АҢГЕМЕ — Ата, быйылкы саякатыбыз Кавказга болот! – Келини үйгө кирип эле көйнөгүнө, туфлийине, а түгүл сөйкө-шакегине ыраңдаш кол сумкасын аңтара баштады да, кайын атасынын колуна жолдонмо кагазын карматты. Кавказ дегенде Самиш башкача болуп кетти. Кавказ! Кавказ! Акыры ушул сөздү канча жыл күттү! Уулу менен келини дүйнөнүн не бир керемет жерлерин көрсөттү. Бирок Кавказ тууралуу бир ооз айтышчу эмес. Кудай тымызын ниет кылып келген тилегине жеткирди, эми минтип Кавказга барууга кезек келди. Ким билет, ушул акыркы баруусудур. Сексен деген оңой […]

Улут келечегине кайдыгыр карабагандар «РухЭшке» карагыла!

Мындан чейрек кылым мурдагыга караганда адамдардын адептик жүрүш-турушу, руханий баалуулуктары кыйла өзгөрдү. Көчөдө басынып турган адамды андан бетер басынтып өтүү, аш-тойлордо ашкере ысырап кылууну мактаныч катары түшүнүү, билим алууга кызыгууну өлтүрүү, башкалардын арасында кекирейүүчүлүк, акчага жетүү үчүн ар кандай арам иштерге эч ойлонбой баруучулук, болбогон пул үчүн абийир, ар-намысты гана эмес, денени да, ыйманды да сатуучулук кадимки көрүнүшкө айланды. Бир тууган бир тууганга, бала атага кол салып, өлтүрүп койгондор чыкты, алсыздардан опузалап акча өндүргөн балдар мектептерде жайнап кетти, окуучулар эжейлерин […]

Абдыкерим Муратов: Арча түбүндөгү айдың кеч

АҢГЕМЕ Машинаны үй астына – дарбазанын түбүнө чейин айдатып келишти. Ичинен экөө түштү да, келген унаасын дароо кетирип, ал жак-бул жакты ууруларча уурдана карап, анан короого киришти. — Апам келди! Апам келди! – Короодо ойноп жүргөн үч жашар кызы апасын биринчи көрүп чуркап барып кучактап калды. Анан берки эки кызы чыкты. Алар да апасын ушунчалык сагынгангабы – кучактап, беттеринен өпкүлөп жатты. — Жакшы болуп келдиңизби? – деди улуу кызы жан-алы калбай апасынын узун чачтарын колуна кармап алып, улам сылагылай. – […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Жесир калган жеңемдин кошогу (шедевр)

АҢГЕМЕ Биз, майдалар, чоң атам менен бир туугандардын балдарын бүт аба дечүбүз. Анан калса, туугандар анча көп эмеспиз, баарыбыз эски колхоз курулганда эле энчилип берген тамаркаларыбызга ээлик кылып турабыз, андыктан бир үйдүн түтүнү башка үйлөрдү да аралап кетет. Жамандык-жакшылык гана эмес, орозодогу арапалыктарыбыз да, уйубуз тууса кайнаткан ууз ашыбыз да бирге. Тандыр тебелесек да, кийиз кылсак да, оро ачсак да, көмүр түшүрсөк да баарыбыз чогула калабыз. Ошол абаларымдын бири каза болгондугу тууралуу кабарлашканда мен Бишкектен Дубайга жөнөп аткан элем. Айылдагы […]

Абдыкерим Муратов: Мен баратам Бомбейге…

АҢГЕМЕ Самолёт көпкөк асманда бир чекит болуп көпкөк деңиздин үстүнөн кургак жерге өтө берерде Имаштын баятадан бери түйүлүп, куушурулуп келген жүрөгү бир аз жеңилдегендей бошошо түштү. Негедир океан үстүндө аны бир ой чырмап, такыр жанын тынч койбой, эстебейин десе да, түрмөктөлүп, дилин жанчып кайра-кайра эсине келе берди. Жүрөгү ошондон го, айтор, ээсине баш бербей, өзүнчө туйлап туруп алды. Ал ой – кокус самолёт бир нерсе болсо, ушул чексизден чексиз, орду-түбү жок мухиттин ичинен анын сөөгүн ким издейт, анан ким табат […]

Абдыкерим Муратов: Сезимди селт эттирген «Үка»

Мамат Сабыров жаңы чыккан «Үка» аттуу китебинде мурдагы китептериндеги стилдик өзүнчөлүгүн улантып, традициялык индивидуалдуулугун андан ары тереңдетет. Буга чейин адегенде «Жол», андан соң «Балалыктын теректери», “Дублер палван”, “Арзыкан”, “Акыркы сапар” деген жыйнактары удаалаш чыгып, кыргыз прозасына кызыктуу бир автор келгендигин көрсөткөн. «Үка» “чү” дегенде эле тарыхый ретроспекция менен башталып, биз буга чейин «Басмачылар» деп атаган темага башкача өңүттөн көз чаптырат. Ырас, советтик адабият жана көркөм өнөр өткөн кылымдын 18-жылдарынан башталган жана жыйырма жылга жакын созулган большевиктерге жана кызылдарга каршы жергиликтүүлөрдүн, […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Акыркы адамжапайынын арзуусу

АҢГЕМЕ Бу кыштоодо жети түтүн жашайт. Жети таш там. Жети тамда тогуз жан. Атам замандан ушундай жашап, ушул тоо түбүн, бир агым суусу бар булакты турак кылып келаткансыйт. Өздөрүн алмат уруусунанбыз дешет. Тээ ылдыйдатан – эл арасынан качкандар чыкканда да, куугандар чыкканда да ушуларды тоногону келет, же буларда бир байлык болсо экен. Не болсо да алар ушуларды эш кылды, ушулардан бир нерсе биле тургансып аны-муну сурап калышчу, булар же чын эле эч нерсе билбейт, же билгенин да ачылып айтпайт. Кайсыл […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Акырында айта турган алты арман

Токтогул Сатылгановдун басып өткөн жолун жана анын көөдөнүнөн жарып чыккан чыгармаларын изилдеп отуруп, мындай бир жыйынтыктарга келип отурамын. Алар Токтогул акынга гана эмес, бизге – жалпы кыргыз интеллегенциясына арман сыяктуу сезилет. Андай армандар биздин оюбузча мындай: Биринчи арман: Токтогул Сатылгановдун чыгармалары акындын көзү тирүүсүндө, жок дегенде советтик мезгилде, XX кылымдын 20-жылдарында жазылып калбагандыгы. Токтогул сыяктуу эле Фергана өрөөнүндө, чайханаларда ашула айтып, дутарын чалып жүргөн өзбек элинин өкүлү Молдо Тойчуга (Мулла Туйчи Ташмухамедов) эл тарабынан Хафиз наамы берилип, 1905-жылы Москвадан келишип, […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Мадаминбектин өлүмү

Үч-Коргондон Исфайрам бойлоп кеткенде Алыш, Кара-Жыгач, Майдан деп жүрүп отуруп Кичиненин-Оозуна келет. Кезегинде Полот хан качып келген бул жайлардын өзүнчө сыры бар, бир жагынан аш бышымда Барганынын жайыгына түшсө, жарым күндө Кызыл-Кыядан Апшыр-Ата өрдөп кетет Кичи-Алайга, бир жагынан Тамаша аркалуу Шаймардан жерине жетип, андан Сохко, Зардалиге барат, анан да Дароотко күнүн барат, Дароотко жетти дегенде Эркеч-Там менен Кытайга да, Кара-Тейит менен Сары-Колго да, андан ары Кара-Тегин аркалуу Ооганга да жол ачылат. Кууш капчыгай, өрдөп жүргөн жол кандай куугун келсе да […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Кеңеш бийлиги жана Токтогул

Бир кыйла кызыктуу темалардын бири – Токтогулдун 1917-жылы Петроград шаарында жеңип чыккан Совет бийлигин кабыл алышы. Көпчүлүк булактарда, алар советтик мезгилде жазылган, Токтогул жаңы бийликти абдан кубануу менен тосуп алды деп айтылып, жазылып келет. Чын эле ошондойбу? Буга кандайдыр бир негиз болушу мүмкүн, себеби ал мурдагы Ак падышага каршы көтөрүлүшкө катышкан киши, анысы үчүн Сибирь сүргүнүндө адам чыдагыс оор азыптын баарын көрүп келген киши, ал эле эмес экинчи жолу да Наманган түрмөсүндө алты ай жатып чыккан киши. Анын мойнунда ушундай […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Ак Саткын

АҢГЕМЕ Бул жайык өрөөндүн чыгыштагы учу Көк-Белден биригет. Кут жагы болсо созулуп кете берет, кете берет. Качан токтоорун, качан жарышкан эки тоо бири-бирине учурашарын эч ким билбейт, ошол жарышкан эки тоонун бири анча бийик эмес балык жондонгон жалпак адырчалардан турат, экинчи жагы болсо дөңсөө, андан тоо болуп, тоолор ак карлуу курама зоого барып, асманга чыгып кетет. Көккө көтөрүлүүчү шаты өңдөнөт бу тоолор. Ошол жарышкан тоонун ортосунда кайыктай болуп жайык өрөөн жатат. Чалкыган көк өрөөн. Каалгыган булуттар бул өрөөндүн ичинде эркинче […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Токтогул абактан качканбы же бошотулганбы?

Бул маселе көптөгөн изилдөөчүлөрдүн башын катырып келет, 1988-жылы Ж.Таштемиров «Током Сибирден качан качкан» деген макаласын жазат[1]. «Баскан жол» деген эскерүүсүндө Калык Акиев Тытты-Сай деген жердеги Ыса болуштун үйүндө Токтогулдун: Капыстан чыкса душманым, Кабынан таят жүрөгүм. Бул коркунуч башымда, Бүтпөй келгем сүрөгүм, — ырдаганын айтат[2]. Демек, акын качып келгени ырастайт. Ал кантип качкан, аны ким качырган? О.Сооронов макаласында[3] мисал кылган Ж.Жылкыбаевдин эскерүүсүндө Токтогул менен бирге он бир киши качып чыгат, жолдо тогуз казак өздөрү бара турган жакка бөлүнүп, Токтогул дагы бир […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Токтогул жана анын абак жылдары

Токтогул Сатылгановдун Сибирь сүргүнү окуу китептеринде, хрестоматияларда, а түгүл адабий, тарыхый изилдөөлөрдө негизинен жалпы сөздөр менен коштолуп келет. Ырас, соңку учурдагы адабиятчы О.Соороновдун бир катар макалалары[1] бул багытта жаңы маалыматтарды берет. Анын тапканы боюнча Кетмен-Төбөнүн Мазар-Сай жагына барган өкмөттүк комиссиянын башчысы Николай Ладушев акынды 1927-жылдан 1931-жылга чейин котормочу катары алып жүрүп «веселчак и комик, музыкант, певец, прекрасный и толковый переводчик» деп баалаган. Композитор А.И.Власов да Токтогул орус тилинде дурус сүйлөп, комузда орус обондорун ойнойт дейт. Бир катар маалыматтарга ишенгенде ал […]

Абдыкерим МУРАТОВ: Арзымат деген болгонбу?

Токтогулдун акын катары таанылышында анын Арзымат менен айтышуусу өзгөчө белгиленип келет. Соңку учурда бул адамды да болгон эмес, жөн гана Токтогулдун образын түзүү үчүн ойдон чыгарылган каарман болсо керек деген пикирлер айтылып жүрөт. Интернет желелери аркылуу таралган бир пикир: «Социализм идеологиянын түрдүүчө саясий компанияларына, өзгөчө тап күрөшүнүн талабына жараша акынды революциялык күрөшкө жакындатыш үчүн, башка ырларына оңдоолор киргизишкендей эле, айтыштарын да жасалмалаган жерлери кездешет. Мисалга, ал реалдуу турмушта «Беш каман» деген ыр жаратпаган сыяктуу эле, «Арзымат менен айтышы» да таптакыр […]