Алыкенин «Ачылбаган дүйнөсүнөн»

Алыкенин жарыяланбаган эскиргис эски дептерлери   Арабыздан Алым Токтомушев өтүп кеткен күндөн бери жеке архивин аңтарып отуруп, маркумдун окурман колуна тийгизер адабий мурастары арбын экенине бир эсе каниет кылсам, бир эсе ичим сыйрылып отурат. Каниет кылганым – Алыкебиз бул өмүрүн сая кетирбептир. Артында калар өрнөктүү чыгармалары бир эмес 3-4 томдук китеп боло тургандай. А ичим сыйрылган себеби – устаты Салижан Жигитовдун “кыргыз китеп чыгарсам эле тарыхта калам деп ойлойт” дегенин дамамат кайталап, арсалаңдап каткырчу. Каткырыгы да башкача эле, каткырыгы баланыкындай […]

Александр ПУШКИН: Ар кай жылдагы байкоолор, учкул ойлор жана үзүндүлөр

* * * Бизде адабият бар, бирок адабий сын али түптөлөлек. Вольтерди билбеген, франмосондор тууралуу түшүнүгү да жок кемпирлер куу чирендерди франмосон, волтерянчы деп тилдеген сыяктуу эле журналисттер жазуучуларды романтика менен тилдейт. * * * Француз сынчыларынын романтизм тууралуу өз түшүнүгү бар. Алар кырданып кыялданган же кайгырып ындыны өчкөн чыгармалардын баарын эле романтика деп коюшат. Атүгүл айрымдары жаңыраак сөздөр менен сабатсыз саптарды да романтизмге такайт. Ошентип байыркы салттарга байланган, грек ыр түзүлүшүн француз тилине жөндөп салалбаган акын андрей Шенье да […]

Эрнест Хемингуэйдин чыгармачылыгы жөнүндө

Э.Хемингуэй өмүрүнүн акыркы жылдарда өнөрканасы, чыгармачылык чеберчилиги тууралуу бир кыйла маектерди жарыялаган. Бул макала Франциянын «Ар» жумалыгынын суроолоруна берген жоопторунун (март-апрель, 1958, июль, 1959) негизинде даярдалды. Алым Токтомушевдин архивинен Романдарымды же аңгемелеримди таң азандан баштап жазганды жактырам. Бул маалда эч ким жолтоо болбойт, күн салкын, атүгүл суук, иш кызыганда кандай ысыганыңды да билбей кетесиң. Мурда жазылгандарды кайталап окуйм, андан ары эмне болорун негизинен билем, токтогон жерден улантам. Эртеси отурар замат окуя оңутуна аралашып кетүү үчүн жазып атканымды эргүү жаналекте токтотом. […]

Салижан ЖИГИТОВ: Адабият жана адабий сын*

Көсөмдүн көмүлгүс ойлорунан Бизде аракеттеги сынчылар аз. Кийинчерээк адабият илимине илээшип жүргөндөрдүн баарын эле сынчы деп атап алдык. Адабияттан илимдин докторлору да бир топ, ал эмес кандидаттар өтөле көбөйүп кетти десе да болот. Бирок адабияттын аркасы менен өз ырыскысын таап жүргөндөрдүн көбү, б.а., илимпоздордун көбү сын жазганга шайы келбейт, бир тобунун таланты, бир тобунун темпераменти жок. Ошонун азабынан бизде сынчы катары аз эле киши аракет кылып жүрөт. Анын үстүнө динчилер динден кайткандай, мурдагы катуу чыккан сынчылар сындан кайтып жатат. Бул […]

Герман ГЕССЕ: Жапониялык жаш калемдешке

Герман ГЕССЕ (1877–1962) — немис жазуучусу, философ, ойчул. Нобель жана Европанын бир катар сыйлыктарынын лауреаты. Дин ишмеринин үй-бүлөсүнөн. 1912-жылдан Швейцарияда жашап, ошол жерде каза болгон. 1923-жылы ашынган улутчулдукка каршылык катары герман жарандыгынан аткез берген. Чыгармачылыгын ыр жазуу менен баштап, «Романтика ырлары» (1899) аттуу жыйнак чыгарган. «Дөңгөлөк алдында» (1906), «Гертруда» (1910), «Чыгыш өлкөлөрүнө дербишчилик» (1932), «Бисер оюну» (1943) ж.б. ондогон повесть, романдардын автору. Өмүрүнүн акыркы жылдары рухий философиялык эсселерди жазуу менен алек болгон. Бул эссеси «Досторго кат» түрмөгүнөн алынды. Бул эмгекти […]

Евгений ВИНОКУРОВ: Канатсыз поэзия болбойт

«Канат неге жаралганын унутпасын ылайым». Ф. ТЮТЧЕВ Канатсыз поэзия болбосун биздин мезгилде унутуп коюшту, акындар «канат неге жаралганын» жадынан чыгарды. Азыркы акындардын ырлары жерден боорун көтөрө албайт, турмуштун майда-бараттарынын туткунунда калган, «учалбайт», канаты кыркылган куштай кара жерде сойлоп жүрөт. А ырдын түпкү насили адам рухун көтөрмөлөп, көккө алып чыгуу эмеспи. Бир кезде Бодлер акындарга кайрылып, минтип жазган: «Сенин калдайган канатың паска түшүрүп, караламан калк катарына батырбайт, митаамдардын «мыйзамына» баш ийбейт» («Альбатрос»). Арийне азыркы айрым акындар поэзиянын асыл наркына жат экендигин […]

Устат-шакирттен учкул кеп

Улуу устат Салижан Жигитовдун шакирттери албетте, аябай көп. Аны ээрчип ташка тамга баскандай күлкүсүнө, аңгемесине кангандар андан көп. Гезит-журналдарга, телерадиого интервью алгандар да арбын. Арийне акырын абай салсак, а кишиден менден көп интервью алып, басма бетине жарыялагандар жок болсо керек. Андай «кызматташтык» экөөбүздүн ортобузда өткөн кылымдын 80-жылынын ортосунда башталып, а киши бу дүйнөдөн көчкөнгө чейин уланды. Мен аларды барактап отуруп, Устаттын айрым ойлору ушул күндө да урунттуу мааниге ээ экендигин эстедим. Ошондуктан алардан үзүп-жулкуп болсо да жарыялап турууну туура таптым. […]

Талмуддан: Кудай Адамдын кабыргасынан Еваны жасады

Жасап жатып деп ойлоду: — Өтө текебер болбос үчүн — башынан жасабайм; өтө көрөөнөк болбос үчүн — көзүнөн жасабайм; өтө уганаак болбос үчүн — кулагынан жасабайм; өтө сүйлөөк болбос үчүн — оозунан жасабайм; өтө ичитар болбос үчүн — жүрөгүнөн жасабайм; өтө айылчы болбос үчүн — бутунан жасабайм. Дененин көрүнбөгөн, билинбеген бөлүгү — кабыргадан Кудай аялды жасап жатып, ар мүчөсү бүткөн сайын: «Баео бол, аял заты! Аруу бол, аял заты!» деп жатты. Арийне, аялзаты жогорудагы кемчиликтердин биринен да куру эмес. * […]

Салижан Жигитовдун сабактарынан жанган учкундар  

Көсөмдүн көмүлгүс ойлорунан …Кыргыз тили — эларалык тил деп закон кабыл алып, Конституцияга киргизип койсок, андан эларалык тил болуп калбайт да. Тилди закон же Конституция өнүктүрбөйт, кишилер өнүктүрөт. Адабий тилди жазган кишилер, билимдүү кишилер, кыргыздын интеллигенциясы жаратат. Ошол интеллигенциябыз начар, чаласабат, чала билимдүү болуп атпайбы. Кыргыздын шору ошол. Маркс айткан: «Интеллигенция — улуттун башы, жөнөкөй эл — денеси» деп. Мына ошол улуттун интеллигенциясы итий болуп өскөн, мээсине кислород жетпей, кыйналып чоңойгон баланын башындай болуп атат. Анан ошол башына революцияга чейинки, […]

Желалиддин Руми: Ата насааты

ДИЛАЗЫК Оо, «Ата» деген кандай ыйык, ары улуу сөз. Ал эми Ата болуу андан да мүшкүл. Ата-бул эбегейсиз зор дөөлөт, чеберчилик, жоопкерчилик, кылдат мамиленин ээси, айбаттуу жөлөк, омоктуу таяныч, акылман кеңешчи. Бир даанышман өз уулуна мындайча насаат атты: — Уулум, калайыктын өзүңө кайрымдуу болуусун кааласаң, оболу өзүң калайыкка кайрымдуу бол. Өз мээнетиң текке кетпөөсүн каалабасаң, калайыктын ак мээнетин бекер кетирбе, сая кылба. Абройлуу болууну кааласаң, элпек бол. Адамдар сени маскаралап күлбөсүн десең, жүрүм-турумуңду оңдогун. Кадыр-баркың ашсын десең, башкалардын кадыр-баркын билгин. […]

Идрис Шах: «Кожо Насирдин ким болгон?»

ДИЛАЗЫК Анын кимдигин эч ким билбейт. Качан, кайда жашаганын да. Тек эл өзү аркандай мүнөзгө, аркандай мезгилге моюн сунбаган адамды аңсап, ошондой кишинин образын жаратып алса керек. Бери дегенде суфийлерге адам эмес, идея керек сыяктанат. Ошондуктан алар ойдон чыгарылган өмүр таржымал тургай, тиги дүйнө жазмышын да кыялдан жасаган. Өтөле тыксансып тырышкан майда адамдарды да «майкандап» чыга келген Кожо Насирдинден окумуштуулар да озгун ойлорду таап, дүйнөнүн түркүн түрмөгүн жандырат. Ошонун эң начары деле Насирдин бар экендиги чын болсо, оюн ойготуп, жүрөгүн […]

Рюноскэ АКУТАГАВА: «Эргежээлдин экимети» — 3

Жаңжал Акылы пас адамдар жаңжал дегенде жантыгынан жата калат. Белая Лилиянын[1] айланасындагы айтылуу жаңжал, Арисимага байланыштуу армандуу айың, Мусякодзинин чырдуу окуясы андай адамдарды чын күлүктөй элиртет. Акылы пас адамдар эмне үчүн атактуулар аралашкан ыр-чырга өтө ынтызар? «Анткени, – дейт Гурмон, – андай жаңжал, андай ыр-чырды биз табигый иш катары сыртка чыгарбай, ичибизге катып көнгөнбүз».