Олжобай ШАКИР: Ач элдин чоң курсактарындай элдин акчасына жашагым келет

Ооба, бул менин окурмандарга ымандай сырым. Анан не кыл дейсиң, окурман? «РухЭш» сайты туруктуу окурмандарын тапканы менен туруктуу финансылык булак тапканы жок. Таппаса да өжөрлөндүк. Дагы да өжөрлөнө берербиз… Бирин-экин окурмандарыбыз жана авторлорубуздун колдоосу менен кыбырап келдик буга дейре.

Муратыбыз – электрондук адабият менен эле чектелбей аудио, видео түрүндө да элибизге рухий азык берер көөнөргүс мурастарды жеткирсек дедик эле; келечек муун өз эне тилинде ою жетик, тили жатык тарбия-таалим алсын үчүн балдар адабиятын кеңири жайылтсак дейбиз; дегеле жалпы илим-билим, маданият, диний башаламандыкты башыбыздан кечирип жаткан заманда рухий коом агартуу багытында иш жүргүзүү көйү бир гана мамлекеттин колунан келбей турган оор жүк экенин жамы журт түшүнөр кез. Андыктан улут сапатын өстүрүү жалпы мекендештерибиздин жапатырмак колдоосу менен ишке ашууга тийиш.

Албетте, эки жылдан берки аткарып келген ишибизди үзгүлтүккө учуратпай дагы да уланта берерибиз турган иш, тек, глобализациянын учкан куштай ылдам мейкиндигинде электрондук коммуникациянын сапатын жогорулатуу маселеси бир гана финансылык мүмкүнчүлүккө көзкаранды экендигин ар бир окурманыбыз жеткиликтүү түшүнүүгө тийиш.

Буга чейинки таш баканын жүрүшүндөй кашаңдык менен ыйлай-сыктай чыдап да келдик, кээде «тойдум байдын кызына» деп баарына кол шилтеп да баса бергибиз келди, бирок «РухЭш» сайтынын ишин таштай алчудай эмеспиз, азиз окурман!

Арийне биз, биз дегеним – сайтыбыздын чыгармачыл тобунун ар бир мүчөсү өз ыктыярлары менен рухий коом агартуу ишине кол кабыш кылып келет. Эч бири «РухЭш» сайтынан айлык-акы да күтпөйт. Ошентсе да ушул чыгармачыл топко кирген тилектештерибиз менен сайтыбыз ташбаканын жүрүшүндөй кашаңдык менен эмес, Ала-Тоонун алгыр кушундай ылдамдыкта электрондук коммуникациянын сапатын арттырып, рухий коом агартуу ишине билек түрүнсөк дейбиз.

Ансыз да ач элдин чоң курсак аткаминерлери сизиң менен бизиңдин эсебинен күн көрүп атыры. Жогоруда мен да элдин акчасына жашагым келет деген кыйгыл кебимди бекер туюнткан жерим жок, окурман! Агер «РухЭш» сайтынын келечегине көзүңүз түз болсо береги ЭЛСОМ 0558 08 08 60 же 4172210079305594 VISA эсебине анда-санда тыйын которуп турууну да унутпаңыздар. Битирегениңер бир айда 50 сомдон, бапыраганыңар 100 сомдон салып тургула, андан асманыбыз аңтарылып кетпейт…

Араңыздарда элдин акчасына жашагысы келген бу кандай кудай урган адам дечүлөр да чыгар, андай дечүлөр береги шилтемеге да баш багып коюңуздар: Олжобай ШАКИР: «РухЭш» – улуттук долбоор

 

Эмил Шүкүров «табигатка акылдуусунбашыбыз керек» дейт (2-маек)

Эмил ШҮКҮРОВ «мөңгүлөрдү жайына койгула» дейт (1-маек)

Б.И: Эмил Жапарович сүйүктүү кесибиңиз орнитология жөнүндө айта кетсеңиз. Деги эле Кыргызстандагы куштар эле эмес, жан жаныбарлар жөнүндө дагы. Кай бир жан-жаныбарлардын жок болуу коркунучунун себептерине токтоло кетсеңиз?

А.Х: Ооба, мен да бул жолугушууга келатканда сиздин орнитология кесибинин ээси экендигиңизди угуп, аябай сүйүндүм. Кыргызстанга келээрден мурун, андагы жан-жаныбарлардын,түрлүү куштардын көптүгүн окуган жайым бар эле. Бирок тилеке каршы, бул жерден мен элестеткендей чарк айланып учкан куштардын түрүн көрө албадым. Булбул, торгойлордун сайраганын уга албай келем. Жергиликтүү калк китепте жазылган куштар бизде көп дешет, бирок мага көрсөткүлөчү десем көрсөтө алышпады. А мен карга менен боз чымчыктан башканы көрө алган жокмун. Куштар кайда, деги эле алар азыр барбы? Бишкек шаарында жана анын тегерегинде канча куштун түрү бар? Аларды кайсы маалда, кай жерден көрүүгө болот?

Э.Ш: Эң туура баамдагансыз, Анно Хорст. Куштар азыр жокко эсе бизде. Мындан элүү-алтымыш жыл мурун ушул эле Бишкектен куштардын элүүдөй түрүн кездештирүүгө мүмкүн эле, азыр ашып кетсе онго жакын гана түрүн кезиктиребиз. Болгондо да жагымсыз жут чымчыктардын түрүн.

Жазуучу досу Кубатбек Жусубалиев менен

Б.И: Мунун себеби эмнеде? Же аларга кандайдыр бир атайы коргоо же көзөмөлдүн жоктугунанбы?

Э.Ш: Жок, атайын көзөмөлдөр керек эмес. Анын себеби, биздин эгемендик ала электеги СССР доорундагы жан-жаныбарлар дүйнөсүнө туура эмес жасалган аракеттеринде. Ошол маалда табигатты байытуу деген долбоорлор бар болчу. Алардын куйруктары кооз, барпыйып түрдүү-түрдүү эле. Канаттуулар менен бирге тыйын чычкандарды Бишкек шаарынан башка да облусттардын шаарларындагы бак-дарактарга кое беришкен. Илгери тыйын чычкандар Кыргызстанда жок болчу, булар чет өлкөдөн келген жандыктар болчу. Негизинен алар көзүбүзгө сүйкүмдүү көрүнгөнү менен, биздин табигатка эч кереги жок, себеби алар зыяндуу жандыктар. Аты эле айтып тургандай – ал чычкан да. Силер ойлобогула, алар алаканыңарга отуруп алып сүймөнчүк көрүнүп, колуңардан семичке, жаңгагыңар менен гана тамактанат экен деп. Жок, алар жырткыч мүнөз келишет. Бу түгөткүрлөр колуна тийгендин баарын жейт: жумуртка, эт, деги койчу, көзүнө көрүнгөнгө суктарын артып турушат. Мына так ушу тыйын чычкандар бактарга чыгуу жөндөмдүүлүгү менен, биздеги куштардын уясындагы жумурткаларын жарып жеп жүрүп таза курутту. Не бир соонун куштардын тукум курут болуп кетүүсүнө да, жер алмаштырып качуусуна да так ушул көпчүлүктүн сүймөнчүгү болгон тыйын чычкандар себепкер. Шаарларга тыйын чычкан менен кооздук кошобуз деп отурушуп, жаратылыштын табигый кооздугу эсептелген не бир укмуш сайрап, бактан бакка конуп учкан түрлүү куштарды жоготуп алдык.

Б.И: Кызык экен, аны алып келүүнүн алдында эч кандай изилдөөлөр, баамдоолор болгон эмес беле? Дагы кандай жаныбарлар башка жактан алынып келинди эле?

Э.Ш: Табигатты байытабыз деген гана ураан бар болчу. Ал эми алдын ала илимий иш жүргүзүүлөр болгон болбогонунан кабарым жок. Ал убакта мен деле билимимди жаңы алып жаткан убагым болчу. Ошондогу катачылыкты эми минтип элүү жылдык убакыт тажрыйбам көрсөтүп отурбайбы. Тыйын чычкандан башка да сууда жашоочу норкалар жаныбарлары чет жактан алынып келинген. Анын терисинин баалуулугуна карап, көбөйтүү максатында көлмөлөргө кое беришти. Өзүңөргө белгилүү болгондой, Чүй жергесинин тээ талаа тараптары саздак келип, көптөгөн көлмөлөр, агын суулар бар. Алар ошол жактарга кое берилген. Анын кесепетинен балыктар жок болду. Мурун балыктын ушунчалык көптүгүнөн, ага атайын кайырмак салбай эле кол менен кармап алышчу. Азыр бирин-экин гана балыктар калды. Баардыгын ошол норкалар тукум курут кылып бүтүрдү.

Б.И: Ушул эки эле жандыктын кесепетинен балыктар менен куштардын түрү жок болуп тынса, демек, сиз буга чейин айтып өткөн табигый ресурстар адамдар тарабынан гана эмес, башка себептер менен да жок болуп жаткан экен да? Буга кандайдыр бир чаралар колдонулушу керекпи деги?

Э.Ш: Баардыгы жок болуп кеткенден кийин кандай чара көрөсүң?! Табигат өзү билет, ага эмне керек, эмненин кереги жок жана эмнеге муктаж, эмнеге мутаж эместигин. Кайсы жандык ага пайдалуу, кайсынысы ага зыяндуу – табигат баарынан акылдуу, ага акылдуусунбаш керек. Табигаттын колунан жулуп да албоо керек, кыйынсынып кошумчалап да берүүнүн да кереги жок! Тек, табигатты сүйүп, аны менен сүйлөшүп, сыртынан гана байкоо жүргүзүп, кереметтерине суктанып, ыраазычылык менен гана жашашыбыз керек…

(Эмил Жапаровичтин зээн кейиткен ушул кебинен кийин баарыбызды ой басып, тым-тырс отуруп калдык. Мен өзүмчө ой жорудум: чын эле биз азыркы мезгилде жаратылыш менен таптакыр байланышпайбыз го, кабар да албайт экенбиз. Анын жапа-жабырын туйбайбыз дагы… Айлана-чөйрөбүздөгү эле табигаттын жардыланып бара жатканын назарыбызга илбейт турбайбызбы!!!)

И.Б: Анно Хорст мырза, сиздин өлкөдө буга окшогон көйгөйлөргө кандай чара колдонулат, дегеле жаратылышты коргоо жөнүндө кандай кеңеш берер элеңиз?

А.Х: Мен да бүгүн өзүмдүн көптөгөн суроолорума жооп алдым. Бирок бизде мындай жергиликтүү жандыктардын жок болуп кетүү коркунучтары жокко эсе. Бизде көпчүлүк жандыктарды атууга, кармоого катуу тыйуу салынган. Баардык керектүү жерде эскертүү такталары илинип турат. Моюнга алам, кай бир өсүмдүктөрдү биз жасалма түрүндө өстүрүп алабыз. Бирок бизде жаратылышты чектен аша чаап пайдаланууга жол берилбейт. Балким сиздерде да тоолорго аңчылык кылууга болбостур. Баланча өсүмдүгүн үзгөнгө, казып алганга болбойт деген такталарды керектүү жерлерге орнотуу керектир.

Э.Ж: Ал батыштын элинин маданиятына жарашкан иш-чара. А бизде андай такталарга ар бир кадам сайын жазып койсоң да көңүл бурулбайт. Мен да батышта – чет өлкөлөрдө ар кандай долбоор иштери менен көп болдум. Албетте, кесибим экология, география, орнитолог, биолог болгондугуна байланыштуу чоң-чоң шаарларда эмес, тескерисинче, жаратылыш, тоо-талааларына ыктап жүргөнгө аракет жасачумун. Ооба, маданияттуу өлкөлөрдө болбойт деген такта илинген жерде ошол эскертүү толугу менен сакталат. Ушуга байланыштуу бир окуяны айтып берейин… Кандайдыр бир иштер менен  авто-унаада кетип баратканыбызда кесиптешим унааны токтотуп: “Мындан ары жөө барабыз”, — деп калды. Карасам, авто-унаа менен жүрүүгө болбойт деген жазуу бар экен, бирок жол уланып кетип жатат, ага чейин да буга окшогон далай көрүнүштөргө күбө болсом да: “Жол бар экен го, эмнеге жөө басышыбыз керек, ким бизди көрүп атыптыр” деп эмне кылаар экен десем: “Жок, болбойт. Жазылып турат, демек, биз жөө басуубуз керек” деп автосун жол четине токтотту да, жолубузду ары карай жөө уладык. Мына көрдүңбү, маданияты, аң-сезими өскөн элде заң-закүн ай-талаада да бекем иштээрин.

И.Б: Ал эми бизде аңчылык жасоого тыйуу салуу боюнча жазалар канчалык деңгээлде колдонулат? Маселен, жакында эле өлкөбүздө  ак илбирсти сактоо боюнча  чоң долбоор өткөрүлдү…

Э.Ж: Андай чет элдик бирин-экин долбоорлор бар, көп эмес. Аңчылыкка тыйуу салынган, дагы да салынып келет, бирок ал сөз жүзүндө гана болуп жатпайбы. Ал эми ак илбирс жөнүндө айта кетсем, бул ак илбирсти сактайбыз деп миңдеген кишини жыйнап, жыйын өткөрүүдөн мурун ошол ак илбирстин жашоо шартын изилдеп көрүү керек да. Эмне себептен жок болуп баратат, эмне жеп, эмне менен жан багат деген сындуу. Бизде бирин-экин гана ак илбирс калды, болгондо да ургаачы ак илбистер. Биринчиден, алар эркек илбирстери жок кантип өзүнөн өзү көбөйөт? Экинчиден, сенин эң биринчи сурооң – мөңгү маселесине ушул жерден кайрадан кайрылсак. Ак илбирстер кайда жашайт? Албетте, мөңгүлүү тоолордо. Алардын негизги азыгы аркар-кулжалар. Жайкысын гана жеңил-желпи, майда жандыктарды  жебесе, күз, кыш, жаз аларды аркар-кулжалар гана багат. Ак илбирс мышык эмес да, берген этти жей берген. Ак илбирсти ак илбирс кылган бул — аркардын эти.  Ал эми аркар-кулжалар эмне менен азыктанат? Ошол мөңгүлөрдүн тегерегиндеги гана өскөн өсүмдүктөр менен тамактанат. Мөңгүлөр талкаланып, аркарлар жок болуп баратса, анан ак илбирс кайдан көбөйөт? Бир жагын талкалап жатып, экинчи жагын сактайбыз дегениңерге жол болсун.

Дагы бир жолу кайталайм, табигат жаратылыштын ар бир кыбыраган жандыгы менен өсүмдүгү бирине бири тыгыз байланышкан, бири бирине болгон ролу чоң. Миңдеген суммадагы акчаны талаага чачып, ак илбирсти сактайбыз деп өткөргөн ошол долбоорду тим эле коюшса… Азыр жаштардын өз алдынча ой жүгүртүп изденүүсү да жок болуп калгансыйт. Акылы ордундагы киши ак илбирсти эмес, ошол ак илбирстин жашоо шартын жакшыртуу жөнүндө долбоор өткөрмөк. Анын жок болуп кетүүсү — аңчылыктын кесепети деп жатышат. Жок, аңчылык гана эмес, кеп, ак илбирстин жашоо шарттары да жайында болбой жаткандыгында. Деги эле терең изилденбеген, үстүртөн гана жүргүзүлгөн баш аягы жок долбоорлор көбөйүп кетти бизде.

И.Б: Азыркы учурда ушул сыяктуу жаратылыш көйгөлөрүн үйрөтүүчү билим булагы саналган мектептерде, дегеле жалпы эле окуу жайларда абалы кандай деп ойлойсуз?

Э.Ж: Билим берүү жана билим алуу боюнча менин жеке оюм жана баамымда – орто, а балким ортодон да төмөн. Анткени кызыгуу жок. Жаштардын ою жалаң эле техника болуп калды. Жаратылыш сабактары өтүлүп жатат, бирок жеке менин купулума толоорлук эмес.

И.Б: Кеңири маалыматтарыңызга рахмат, эмки суроолорум борбор калаабыз Бишкек шаарына байланыштуу болмокчу…

Маектешкен Бактыгүл ИМАНБЕК кызы

Сейит ЖЕТИМИШЕВ: Ажалдын да, мезгилдин да алы жетпеген нерсе – чыгарма

Айтылуу эки томдон турган “Эл арасында” романынын автору, белгилүү жазуучу Сейит Жетимишев агай менен төмөнкүчө маек курганбыз.

— Сиз Кудайга ишенесизби?

— Кудайды бар деп да, жок деп да эч ким айталбайт. Бирок мен өзүмчө ишенем.

— Жашоодогу негизги позицияңыз кандай?

— Табиятта кыпындай да калп жок, табият кызылдай чындык. Колумдан келишинче ошол табияттай жашайм. Демек, алымдын келишинче табияттагы чындыктай аракет кылам. Жашоодо Ажал деген бар. Жашоодо Мезгил деген бар. Экөө тең ушунчалык ташбоор. Ажал бир күнү эчтекеге карабай, алып кете берет экен. Мезгил адамды дүйнөдөн өткөндөн кийин унуткарып таштайт. Бирок жашоодо Ажал алалбаган, Мезгил унуткара албаган бир нерсе бар. Ал – чыгарма экен. Мисал келтирейин. Менин бирге окуган курсташтарым: Качкынбай Осмоналиев “Көчмөндөр кагылышы”, Ашым Жакыпбеков “Теңири Манас” романдарын, Жалил Садыков “Калча” деген поэманы, Камбаралы Бобулов “Махабат аралы” деген ырлар жыйнагын, Бексултан Жакиев “Атанын тагдыры” драмасын, Мырзабек Тойбаев “Жаңы келин” комедиясын жазды. Эрнис Турсунов Пушкиндин ыр менен жазылган “Евгений Онегин” романын которду. Сарман Асанбеков улуу сүрөтчүбүз Гапар Айтиев жөнүндөгү китебин, Жанболот Абдраимов “Жылдыздуу ырлар” деген акын Абдрасул Токтомушовдун чыгармаларына арналган эмгегин жазды. Байкадыңызбы?.. Мына ушул эмгектер Ажалга баш ийип өлбөй, Мезгилге баш ийип унутулбай турат.

Мына ушул калемдеш курсташтарымдын айрымдары 2016-жылы 80 жашка чыгышты. Мисалы, Ашым Жакыпбековдун, Мырзабек Тойбаевдин 80 жылдык юбилейлери белгиленди. Юбилейге байланыштуу иштерге өз милдетим катары катыштым. 23-сентябрда Камбаралы Бобуловдун 80 жылдык юбилейи өттү. Азыртан эле буга байланыштуу иштерге өз ишимдей катышып жатам. Эмне үчүн?.. Калемдеш-курсташ болгондугум үчүнбү? Жок, аты аталган калемдеш-курсташтарым Кыргызстандын Маданий-Адабий мейкиндигинде ар бири өзүнчө Ак-Чоку болгондугу үчүн.

— Дегеле сиздин юбилей дегенге көзкарашыңыз кандай?

— Юбилей, юбилей үчүн эмес, же тигил, же бул инсанды мактап, эскерип, майлуу сорпо ичип кетүү эмес. Юбилей коомдогу тигил же бул бышып-жетилген маселелерди, проблемаларды көтөрүүгө, ал маселелерди, проблемаларды чечүүгө элди багытто. Даярдоого, ал түгүл, чечүүгө кызмат кылыш керек. Мына ушундай максатта каралган юбилейлердин мааниси өтө чоң. Мындай юбилейлер – идеология, ыйык иш. Менин калемдеш-курсташтарымдын ар бири ушундай ыйык иштерге, юбилейлерге объект боло алат. Коом үчүн өткөрүлчү юбилейлерге кайдыгерлик, ичи тарлык, сараңдык кылууга болбойт.

— Сиз наам, сыйлык маселесине кандай карайсыз?

— Наамга, сыйлыкка ар кандай пенде кызыгат, умтулат. Ошондой болсо да буга ыр менен жооп берейинчи:

Сыйлыктар көп кепкичтенип бааланган,
Түшкөнсүгөн убагында Ааламдан.
Сыйлык үчүн карчылдашат пенделер,
Ач мышыктай бир-бирине жааланган.

Күндөр учат, жаңы мезгил күтүлөт,
Орден-медаль жака-төштөн үзүлөт.
Үзүлөт да болот экен бир металл,
Саат сайын мактасак да үч ирээт.

Сыйлык деген – бир Кудайым ачтырган,
Сыйлык деген – бир Кудайым жаздырган.
Илим экен, чыгарма экен чынында,
Караңгыда адам жүзүн ак кылган.

— Агай, жооп ырда сөзгө караганда так айтылды. Эми менин көптөн бери көңүлүмдө жүргөн бир суроом бар. Сиздин атактуу “Эл арасында” деген романыңызды окурмандардын талашып окушкандыгын билемин. Азыр да окуйт элек дешип, китепти сурап, издеп жүрүшкөндөрүнө өзүм күбөмүн. Эми суроом: эмне үчүн романыңызда аялдардын көпчүлүгү терс каармандар?

— Кызык. Бул суроону менден интервью алып жатып, мындан үч жылча мурда сурадың эле. Ошондо эле бул суроо мен үчүн күтүүсүз болгон. Кайсы аялды оң, кайсы аялды терс кылып койгондугумду билбейм. Бирок азыр эсиме бир нерсе түштү. Романда чегилбеген жумурткадай болгон, кудай момун, байоо, ишенчээк, татынакай Зыйнат деген кыз бар. Жүрөгү ак, көгүчкөндөй учкусу келген Мейликан деген аял бар. Алар адабиятчы-изилдөөчүлөрдүн тили менен айтканда, жалпыланган образдар. Эми кеп башкада. Ушул күнгө чейин Кудай менен Шайтан- Азезил күрөшүп келе жатат. Бул күрөш качан бүтөрү белгисиз… Убактылуу шайтан азезилге Кудайдын да негедир алы жетпей жатат… Романдагы каарман Дыйканбек табиятынан адам кейпин кийген Шайтан-Азезил. Ага убактылуу ак адамдардын алы негедир жетпей койду. Мына ошол Дыйканбек-Шайтан-Азезил башкаларды айтпаганда да, кудай момун Зыйнатты, ак дил Мейликанды бузуп жатпайбы… Жакшы аялдар Шайтан-Азезилге алданып жатса, мен эмне кылайын? Мен Кудай алдында айтайын, атайын ошентип жазган жокмун. Турмуш, тагдыр өзүнөн өзү жазылды. Жакшы аялдар Шайтан-Азезилдерди сезе билсе кана, көрө билсе кана?.. Анда жашоо башкача болот эле го. Мен тээ жанымдын тереңинде жакшы аялдарды Дыйканбекке окшогон Шайтан-Азезилдерге алданбагыла деп үндөп жазсам керек.

— Агай, сиз кийинки жылдарда ыр жаза баштадыңыз? Адетте акындар прозага өтчү эле, сиз ырга өттүңүз. “Чертилген кыялдар” жана “Жан дүйнө” деген эки том деп айта турган ырлардын жыйнагын чыгардыңыз. Ырларыңыз сезимтал-лирика, ойго терең, жаңыча. Бул кандайча?

— Мен мурда манасчылар түш көрүп, Манас айтып калат экен дегенге ишенчү эмесмин. Азыр ишенип калдым. Чыгармачылык — бул бир табышмак. Мен өзүм да даана-ачык билбейм. Чыгармачылыктын жаратылышын, ар түрдүү илимпоздор ар кандай айтып жүрүшөт окшойт. Менин жеке оюмча, чыгармачылыктын жаратылышын эч бир илим ача албайт. Бул бир табышмак. Чыгарма жазылып, турмушка келет экен. Каалаган окурмандар окуйт экен. Акырында чыгарманын тагдырын мезгил чечет тура…

— Сиз чыгарма жазган жаштарга эмне каалар элеңиз?

— Жалаң чыгарма жазган жаштарга гана эмес, жалпы эле жаштарга айтаарым: Кудайдай — Ак, Эмгектей – Эр болушун каалайм. Башкачараак айтканда: Кудайдай ак бол, Эмгектей эр бол дээр элем.

Маектешкен Назгүл ОСМОНОВА

Жамалбек ЫРСАЛИЕВ: Сырдуу китеп

АҢГЕМЕ

Ассалому-алейкум, атаке! Сизге көөдөнүмдө жазылган катты окуп бергим келди. Өзүңүз жашап өткөн 1905-1992-жылдарды салаама салып, санап отурам. Бабам Сүйүнбайдын 16 баласы болгон экен. 1910-жылы кара тумоо деген оору каптап, бабам баштап балдары өлүп, 1916-жылы Үркүн болуп калганы өлүп… Атылбай калган аркардай атам Ырысаалы менен Упаян деген эжем калган экен. Анан Кожобек деген бир тууганынан Ашым, Молдобек деген бир тууганынан Турдакун деген эки бала калыптыр.

— Ата, эмнеге Кытайга үркүп качтыңар эле?

— Элге келген алааматтан кантип кутулмак элек…

— Орустар менен сүйлөшсөңөр болбойт беле?

— Акылыңдан айланайын а-ай, алар бизди ай-буйга келтирбей атпаса эле үркө бергидей мал белек? Суроо-сопкуту жок эле тарсылдатып кыра баштаганда качканбыз, балам.

— Орустар кыргыздарды эмне күнөөсү үчүн атышкан?

— Эч кандай күнөө-пүнөө болгон эмес, болду эми, бул сөздөрдү эч кимге айтпа. Кулакка тартылып кетесиң…

Мунун маанисин “кулактан тартып сүйрөп кетет ко деп ойлочумун”, кийин билдим ГУЛАГ деген сөз экенин. Ажалы жетпегени ашуу ашып Кытайга барып, көрбөгөн кордукту көрүшүп, ачкадан далайы кырылып, ун-талканга уул-кызын алмашып…

Алмашкандар да эркек балдарды эмес, кыздарды алышып, далай кыргыз Кытайда калышканын, аман калганы кайра артка кайтып Мекенибизге келгенин айтып, аяба-ай буркурап ыйлар эле. Аягында, чындап ыйласа сокур көздөн жаш чыгат деген ушу деп өпкөлөп барып басылып, анан насвайын ээгине кочуштап салып жиберчү. Кытайдан эптеп-септеп кайра келишсе, орус небак ээлеп, болгон малдарын колхоздоштуруу деп тартып алганын, анан кыргыздын оруска өткөнүн түшүнгөн соң, арга жок партиялык мектепке барганын кейип эскерчү.

1932-жылы Фрунзедеги партиялык мектепти бүтүрүп, партиянын камчысын чаба баштайт. 1937-жылы репрессия деген балээ чыкканда атууга кетчүлөргө арачы түшүп, ошол эле учурда Чунгул байкемди алып калганга үлгүрбөй калганына каңырыгы түтөп, “баатырымдын туугандар көрбөгөн жалын душмандар көрдү го, жонунда кулундукундай жалы бар эле, көк жалым ай”, деп ыйлап алчу.

1941-жылы Улуу Ата Мекендик согуш башталганда селолук советтин секретары болуп, Нарындан Кочкорго ат менен каттап согушка элди жөнөткөнүн; тукуму уланбай калбасын деп уругунда жалгыз калгандарды эптеп шылтоо таап кагазын тууралап, жумушчу же тылдагы аялдарга кошуп алып калганын; ошол эле мезгилде Ашым менен Турдакун атамды “эл эмне дейт” деп согушка айдап жибергенин; кийин “экөөнүн бирин алып калсам эмне, соксойуп жалгыз отурбайт элем” деп кейигениңизди көп көрдүм. Сталинди жакшы көрчү элеңиз. “Ат соко менен өткөрүп алып, атом менен өткөрүп берди, орустун эмне арманы бар, Стакеме акаарат келтирген күнү акмак болушат” деп коер элеңиз. Кышы-жайы ат менен жүргөндөн улам суук тийип көзүңүздүн сокур болуп калганын мага айтып берип, мени “Карегим” деп эркелетип, мен сизди жетелеп алып Абдрахман, Абылаалы, Мамбетжан аталардын үйүнө барчумун. Чай үстүндө сакалдарын жайкалткан абышкалар тарых менен санжыраны сүйлөшүп отурар элеңиздер. Тың баскан Бакай, Кыдырма, Чормок, Калык аталар биздикине өздөрү келчү.

“Тарых менен маданияттын жылы” деген президенттин указы чыкты. Бирок тарых да, маданият жана ыйман да сиздер менен кеткендей сезиле берет. Эмнеге? Биринчиден, сиздерге окшогон жайкалган сакалы бар абышкалар жокко эсе. Экинчиден, тебетей, калпак кийишпейт. Сиздердей чогулуп тарых менен санжыра сүйлөшкөндүн ордуна, саясат айтып, карта ойношот. Маданиятынын, ыйманынын деңгээлин айта албайм. Себеби, мен өзүмдү тарбиялай албай жүрөм.

* * *

Түн ортосунда келип, сизди чанага сүйрөп барып жашырынып нике кыйдырткандарын эстейм. Так ошондой заман келе жаткандай. Азыркынын ээн баш аялдары да: “Өкмөттүн нике күбөлүгүн ала электерге нике кыйган молдолор соттолсун” деген мыйзам жазышты. Сиздин нике кыйганыңызды бакан ооздор жеткирип барып, жалгыз уулуңузду партиядан чыгарабыз дегенде, “ушунча эмгегим талаага кетеби” деп ыйламсырап келгениңиз эсимде. “Атаңдын гана гөрү а-ай, кыргыздын душманы кыргыз эле болуп келе жатабыз, ушак менен көралбастыгыбыз качан калар экен деп, насвайдан күчүңүздү чыгарып отуруп калчусуз.

Молдо Ырысаалы дегенде өрөөн тааныйт эле. “Эй, молдонун баласы, атаңа ала барчы” деп Шаймерден деген дүкөнчү ата нават же чай, болбосо момпосуй тартып берээр эле. Айылдын ортосундагы таш дүкөнгө сабактан чыкканда бир кайрылып кеткенге көнүп алгам. Почточунун атындай эле эркиме койбой эки бутум жетелеп барчу. “Өзү чакырбаса, кирбе” деп акырын сүйлөп мойнумдан жыттап алчусуз.

Бир жолу: “Үйүңдү тазалачы байбиче, алыстан конок келатат”, — дедиңиз. Апам мени адаттагыдай сууга жөнөттү. Сууга баратып ойлоп коем, көзү көрбөсө анан конок келатканын кайдан билет же калп эле көрмөксөн болуп отура береби деп. Суу көтөрүп үйгө жетейин деп калганымда төө жетелеген үч атчан киши келди. Төөсүн чөгөрүп, үстүнөн сулк жаткан денени, бир адамдын “өлүгүн” түшүрүп жатышат… Шалактап колу-буттары кыймылга келбейт, оозу кыйшайып калган. Көтөрүп үйгө киргизишти… Төөсүн жетелеп бирөө кайра кетти. Осмон деген кочкорлук киши экен. Жайлоого келип, ошол жерден эсинен танып жыгылыптыр. Анан атам куран окуп дем сала баштады. Үч күндө бети түзөлүп, ордунан туруп, эшикке жетелетип кирип-чыгып калды.

Бир жолу атам мени кошо киргизип, Осмондун маңдайына отургузду. Мага үйрөткөн кыска сүрөөлөрдү “көзүңдү жумуп алып окуй бер, көзүңдү ачпа, кайталап эле окуп отура бер” дедиңиз… “Көзүңдү бекем жум, ачпа” деген жери кызык сезилди. Көзүмдү жумуп окуп баштагам. Бир убакта акырын ачып карагым келди. Көзүмдү акыры-ын ачып карасам, жерден жарым метрдей көтөрүлүп, Осмон ата экөөбүздү айланып өтүп баратыптырсыз. Жүрөгүм түшүп калды, тилим булдуруктап… “Алда балам ай-йе, көзүңдү ачпа дедим эле го!..” Осмон атага кошуп мага дем сала баштадыңыз. Эки жолу дем салдыңыз эле, ойноп кеттим. Осмон ата болсо бир жумадан кийин куландан соо атына минип жайлоого кетти. Жыл сайын жайында Осмон ата козу менен кымыз берип жиберчү. Азыр балдарыма эмес, элге жомок айтып жаткандаймын.

* * *

Бир жолу мектептен Темирбек агай:

— Ээй, молдонун баласы, Кудайга ишенесиңби? – деди.

— Ооба!

— Алып кел күндөлүгүңдү…

“2” деп чо-оң баа койду да, минтти:

— Кудайыңа айт, мага эки коюп салды деп!

Үйгө ыйлап келдим.

— Э-эй балам, эмнеге ыйлайсың, дин үзүлбөйт, сүзүлөт… эмкиде сураса “ишенбей калдым” деп кой, бирок ичиңден Кудай өзүң кечир деп кайра-кайра кайтала, — деди атам. Кийинки сабакта кайра сурады агай:

— Эй, молдонун баласы, Кудайга ишеңесиңби?

— Жок.

— Алып кел күндөлүгүңдү…

“Кудай өзүң кечир”… ичимден көп ирээт кайталадым. “5” деген бааны коюп берди. Сабактан келээрим менен атама айта албай бушайман болдум.

— Уулум, Көккөз бүгүн сураган жокпу?

— Сурады… “жок” десем “5” коюп берди, “Кудай өзүң кечир” деп көп жолу кайталадым.

— А уулум, бир заман келет. Ушул кудайсыздар намазга биринчи барышат, — дедиңиз.

Ошол заман келди. Чапаныңызды чечип, жай намаз кылып, мени биринчи жолу намазга жыгып, ыйлап дуба кылып, “болду балам, мен өз парзымды аткардым, калганы Кудайдан” дегенсиз. Так ошол сөз мээме кыттай куйулган.

Азыркы карыялар сиздердей кайраттуу эмес, куттуулары жоктой сезилет. Сексенге чыкканы деле, алтымышка чыкканы деле жалжактап жаш баладай. Аттиң, мен сиздин элесиңизди сагындым… Өлөөрүңүздө керээз кылып, бир китепти өзүңүз менен кошо көмдүрбөдүңүз беле? Мага айткан аманатыңыз: “Даарат алып тазаланып, анан китепти киндигимен өйдө көтөрүп барып төшүмө койгула. Менден кийин тукумумда окуй турган бирөө чыкса, китеп кайра кайтып келет, болбосо мени менен кошо жатат” деген элеңиз.

Кудай мага ошол китепти кайрып бере турган болсо, мен баардык кызыкчылыктан баш тартып, сиздин жолго түшөр белем. Сырдуу китеп. Айылдагылар эмес, көтөрүп барган мага жомоктой сезилет. Мына, тарых… мына, маданият… Биз аталарыбыздын жолуна түшпөсөк — адашканыбыз адашкан!

Адеп аңгемелери: кошунага мамиле

Абдыкерим МУРАТОВ

«Ыйман, адеп жана маданият» жылына карата

Ислам дининде адамдын ыймандуулугун билүүнүн бир ченеми анын кошунасына кылган мамилеси менен аныкталат.

Мухаммед пайгамбарыбыз хадистеринде: «Силерге коңушуларыңыздарга жакшылык кылууну буйрамын», — деп айтат. Жакшы кошуна жандын ырахаты, жаман кошуна бир өмүрүңдү өкүнүчтө өткөргөндүк. Гөрүңдө да кошунаң тынч болсун делет. Кошунаң тынч болбосо сенде да тынччылык болбойт, кошунаң ачка болсо сенин тамагыңдан оокат өтпөйт. Дин китептеринде кошунага урмат, ызат, сый менен мамиле кылуу керектиги айтылат.

Чыгыштын раваяттарынын бирине кулак төшөңүз: Иран шахынын Абдулла ысымдуу бир акылман увазири болуптур. Бир жылдап өкүмдар астына келбей, башка бир иштер менен алаксып, убакыт бөлө албай жүрдү. Ушул кезде бийликте, жалпы эле элде ыдыроо башталды.

Бир күнү ал падыша астына бараткан, алдынан көпчүлүк торой чыгып, ороп калды. А түгүл алардын ичинен бейадеп бирөөсү келип увазирдин сакалынан жулкулдатып тартты. Калк ошол кишинин каарынан сүйгөн увазирин куткарып калды. Увазир болгон ушул ишти келип падышага айтты, калк менен эсептешүү керектигин түшүндүрдү жана жанагы бейадеп кишини жазалабай эле коюу керектигин да эскертти.

Ошол ошол болгон, эртеси таңында бир соодагер Абулланын алдына келди да увазирге минтип айтты:

— Кечээ күнү сиздин сакалыңызды жулмалап азар берген адамдын ким экендигин айтканы келдим. Ал – менин кошунам, аты – Садык. Сиз аны чакырып катуу жаза беришиңиз керек!

Абдулла соодагерди чыгарып ийип, кечээги сакалга асылган кишини – Садыкты чакыртты. Ыраң-башы купкуу Садык бүшүркөп, чочуп увазир алдына келди да, кечээги күнөөсү үчүн кечирим берүүнү ылтымас кылып увазирдин аягына жыгылды. Абдулла Садыкты ыракым кыла, сүйөп тургузуп минтти:

— Сени мен жазалоо үчүн эмес, кошунаңдын жарыбаган киши экенин билдирип коюу үчүн чакырдым. Сенин соодагер кошунаң чагымчы, жалаакор адам экен. Мага келип сенин үстүңдөн чагымчылык кылды. Бар, үйүңө бар да, өзүңө этият бол, анткени сенин жаныңда эң жаман жалаакор, чагымчы кошунаң жашап атыптыр!

Бул баян кошунасы жаман киши дайыма коркунучта күн кечирет деген ибаратты каңкуулайт.

Хадистерде насаатталат: «Түбөлүк жашай турган жайда жаман кошуна болуудан сактангыла, талаадагы кошуна бир аз убакыттан кийин эле кетип калат».

Абу Хамид Газзалий (1058-1111-жылдарда Иранда жашаган аалым жана ойчул) «Насихат ул-мүлк» деген китебиндеги баяндардын биринде мындай раваят келтирет: Нуширвани Адыл заманында бир адам кошунасынын тамаркасын сатып алат. Күндөрдүн биринде бакчасында иштеп атып дарак астынан көмүлгөн карапа таап алат, анын ичинде казына бар экен. Тамаркасын саткан кошунасынын алдына барды да карападагы казынаны анын алдына коюп минтти:

— Бакчадан мен ушул казынаны таап алдым. Аны мен көмгөн эмесмин. Аны сен көмгөн болушуң керек. Ошон үчүн бул казына сеники болуш керек, ме, ал!

— Жок, — деди кошунасы, — тамарканы жери, бак-дарагы – бүт баары менен сага саткамын, ал – сеники, демек, казына да – сеники.

Экөө казына жөнүн чече албай көпкө ары-бери тартышты, аны эч кимиси албады. Анан эрчишип акылман Нуширвани Адылга барышты. Экөөнүн жөн-жайын шашпай угуп, кошуналардын кайра өздөрүнө муражаат кылды:

— Силердин перзентиңер барбы?

— Бар! — дешти алар.

Биринин уулу, экинчисинин кызы бар эле.

— Экөөң кудалашкыла да, казынаны келин менен күйөөгө тартуу кылгыла, — деди Адыл.

Ошентип байлык адилет бөлүндү, анткени алар адилет кошуналар экен.

А азыр уруштун эң көбү кошуна менен кошуна ортосунда болот. Жер талашат, балдарына болушат, сенин дарагыңдын көлөкөсү менин жериме түштү дегендей эле майда сөздөн бет карашпай калат.

Менин балалыгымда мындай бир окуя болгон деп айтат бирөө: колхоз айылдагы жерлердин баарын кайра тартып, канча жан бар, ошого карап 20 сотыхтан кылып бөлө баштады. Биринин жери бирине өтүп эле эл ызы-чуу түшүп калды. Биздин болсо бой жеткен төрт-беш түп өрүктөрүбүз болор эле, ошолор кошунабызга өтүп кетти. Эмне кылабыз, акыры биз эрте жаздан тээ сары күзгө чейин ошол өрүктөрдүн арасынан чыкпайт элек, анын кургатып кагын жейт элек, чоң энем менен атама андан бетер ыйык эстелик-мурас болсо керек эле. Иши кылып оор окуя эле. Бирок биз балабыз, чоңдор да унчукпады. Тагдырга салып тура беришти. Кошуналар кыркып салды. Кыйын болду. Бир топ жыл өтпөй балдар көбөйдүбү же жерди көбөйттүбү, билбейм, айтору, жанагы өрүктөрдүн орду кайра бизге кыркылып берилди. Бирок өрүктөр жок эле. Ушундай кыйын кез болсо да кошунага кылапат сөз айтпаган энемдин, атамдын, апамдын эрдигине таң калам.

Мен досумдун ушул сөздөрүнөн кийин айылдагы атамды эстейм: атам тамаркабыздын кошуналар турган жагына терек эктирчү эмес, теректин тамыры боюндай таркап, кошунанын жеринен азык алып калат, көлөкөсү да ошолордун эгинине түшүп, өстүрбөй коет деп. Ал эми биздин кайноолу, шабдоолу, гилас, өрүк, алма бактарыбыздын мөмөсү кошунанын дубалынан ары ашып турса, бизге алдыртчу эмес, ал кошунанын акысы дечү, а түгүл өзү терип алып барып берип атканына да далай жолу күбө болгонбуз.

Айылыбызда Эркин эже деген эткээл апабыз бар эле. Ала жаздан үйгө каттай баштачу. «Акчолпон, быйыл мени менен чык!» дечү. Күндө, күн алыс келип айта берчү. Анысы энебизди жайлоого – Көк-Дөбөгө бирге чыгалы, чогуу конуш жайлайлы дегини эле. Эркин эже кымызсыз жүрө албаган үчүн сөзсүз жайлоого чыкчу, анан аны менен кошо чыкканды каалагандар көп эле табылчу, бирок ал менин энемди гана кошуна кылганга кызыкдар эле. Башка бирөөлөргө «Быйыл Акчолпон экөөбүз кошуна болобуз» деп айтып, аларды качырып койчу. Көрсө, кошуна тандоо деген да бир чоң иш, талант-жөндөм белем.

Мухаммед пайгамбарыбыздын хадистеринде айтылат: «Кишинин он аялды зина кылган (ойноштук кылып бузуп койгону – М.А.) азабы кошунасынын аялы менен зина кылганынан жеңилдир. Кишинин он үйдөн уурулук кылганы кошунасынын үйүнөн уурулук кылганга караганда жеңилдир». Буерде, албетте, зина кылыш, уурулукка барышты актап аткан жок, буерде кошунага кол салуу ушунчалык бир оор күнөөлөрдүн эң оору экенин эскертип атат.

Мухаммед Арфий «Жамий ул-хакоят» китебинде жазат: Абдурахман Авзоий арапа күнү (ай башы) кечкурун үйдө отурган. Бирөө эшигин каккылайт. Чыгып караса – кошунасы. Ал колу жука жана перзенти көп киши эле. Жалынычтуу, муңайым суранат:

— Урматтуу кожом, мына эртеге айт келип калды. Менде болсо ага карата кара чака да каражатым калбады. Бир аз пул берип тура алар белеңиз?

— Кана сүрүштүрүп көрөйүнчү? — Ал эшигин ачык калтырып аялынан сурады. Аялы «болгону жыйырма беш дирхам акчабыз бар, мейли жарымын кошунага берели да, жарымын эртең өзүбүз айттайылы» деген сунушун ортого салды.

— Жок! — деди ал аялына, — кошунага акчанын баарын берели, ушундай кылсак анын сообунун бир бөлүгү баары бир бизге тиет.

«Жанындагы кошунасы ачка турса өзү тойгон адам мусулман эместир» делет пайгамбар осуяттарында.

Илгери кыргызда мергенчилер уудан кайтканда шыралга деп азыгынын алгачкысын кошуналарына ооз тийгизген. «Кожожаш» дастанынын башкы каарманы Кожожаш мерген кырк үйлүү кытай уруусун кайберен эти менен багат эмеспи, кырсыктуу ошол жүрүшүнүн алдында анын Зулайкага үйлөнүп, мергенчиликке чыкпай калганына ошол кийик этин жеп кынык алган кошуналары жини келип, сөз айтып, анан аттантат эмеспи. Демек, мифологиялык-тотемдик доордо да кошуналарды багуу эр-жигиттин мойнундагы карызы болгон.

Кошуна «жан кошуна», «акыркеттик кошуна», «кыяматтык кошуна», «кыбыла жактагы кошуна» дегендей жакындыкты билдирген сыпаттоолор менен ардакталат. Конок чакырсаң, той берсең кошунаны аттап кетүү адепсиздик болот, үйүнө киши чакырууну дал ошол кошунаңдан башта, жакшылык ишти ойлонуштурсаң кошунаң менен кеңеш.

Кошуналардын бир окуясын Мавлана Жалилиддин Руми мындай бир күлкүлүү жоруктары менен кыябына келтире баяндап берген экен, аны сиз да окуп көрүңүз:

Көсөм келип, бир дүлөйгө кеп айтты:
«Коңшуң ооруп, үйдө жатат», — деп айтты.
Керең башта такылдатты таңдайын:
«Кулак укпайт, кантип сурайм ал-жайын?!»
Бирок кайра: «Уят укса кимде ким,
Барам, — деди, — бул коңшулук милдетим!
Эшитпесем мейли, тайбай күчүмөн,
Эринине карап, сөзүн түшүнөм!»
«Ал-абалың кандай?» десем оболу,
Ал жооп берет: «Шүгүр, маанай жогору!»
Анда: «Жакшы! Эмне жедиң?» дегенде,
Ал мындай дейт: «Ботко арбын жегенге!»
«Аш болсун!» деп андан ары билгени,
Аста сурайт: «Дарыгериң ким деги?!»
Ал ошондо атын атайт табыптын,
А мен айтам: «Эң мыктысын табыпсың!»
Дароо минтип кошумчалайм артынан:
«Демек сени, айыктырат дартыңан!»
Ошентип ал собол-жообун жаттады,
Оорулуунун улагасын аттады:
«Оо, кошуна, ал-жай кандай, дуруспу?
Оору десе, таштап келдим жумушту.
«Абал начар, өлүп барам кыйналып!»
«Абдан жакшы!» — деди керең жылмайып.
Кудай урган, душманбы?! — деп кайдагы,
Курган кесел тишин катуу кайрады.
Эшитпесе дүлөй кантсин, бу затты,
Эрдин тиктеп, да бир собол узатты:
«Эмне жедиң?» Кесел айтты: «Уу жегем!»
«Ээ, аш болсун! Сонун тамак бу деген!»
Анан аста: «Дарыгериң ким?» деди,
«Азирейил!» — деп оорукчан жиндеди.
Керең анда тил безеди эрип бир:
«Кудай жалгап, эң мыктысы келиптир!»
Дароо кайра сөз улады артынан:
«Демек сени, айыктарат дартыңан!»
Кесел кантсин, көздөрүнөн жаш акты,
Кабар алган кошунасын ашатты.
Укпаган соң эрдин тиктеп көбүнчө,
Укмуш ойго батты керең өзүнчө:
«Аткаралдым милдетимди ачыгы,
А кошунам кубангандан жашыды».
Жарыктык ай, жандүйнөсүн муң чалып,
Жатып калса кесел «отту курчанып»,
Дүйнөң түшкүр, иш кылгансып өнүмдүү,
Дүлөй кайтты өз үйүнө көңүлдүү.
(Которгон Алтынбек ИСМАИЛОВ)

Бул баянда кошуналык милдетин аткаруу үчүн барган оорулууну көргөн киши менен кесел адамдын мамилесинин бузулушунун жөнөкөй кырдаалы жакшы баяндалат. Кошуналык алака-катыш ушулардан эле бузулуп, ушинтип эле доо кетет.

Кошуначылык – күндө бир нече жолу көрүшүп, бир нече жолу саламдашып турган адамдардын территориялык гана эмес, алардын руханий да биримдиги.

Ошон үчүн кыргыздар «Жакшы кошунаң – бөксөрбөгөн казынаң», «Там тандабай, кошуна танда» дейт.

Айылга бирөө жаңыдан көчүп келип атса, кошуналар «Кошунуңар куттуу болсун» деп өрлүктөп келген, б.а. тамак-аш алып келген, кой союп коноктошкон, үй чарбасына керектүү буюмдарын берген, отун жагып, жүктөрүн түшүрүшкөн. Көч келе жатканда кошуналар айран, кымыз, нан, каймак, май, жарма ж.б. даамдарын алып чыгып тосуп алган. Боз үйүн кайда тигүү керек, сууну кайдан алуу керек, бейшептегени кайсыл жакка баруу керек, малды кайда жаюу керек, кыскасы, баарын түшүндүрүп берген.

Кыргыздардын байыркы салттары менен чоңойгон, аны биздин күндөргө чейин алып жүрүүчү Ч.Айтматовдун «Ак кемесиндеги» Момун чал эмнеге кийийт, кошуналардын мамилесинин бузулгандыгына кейийт: «Бир чоң тамда, бирок көчүк айлангыс кичинекей бир бөлмөдө турат экен. Бир тамда көп түтүн эл турат экен да, эшикке чыкса, бирин бири тааныбайт, тим эле базарда жүргөндөй. Саламдашуу жок, кол баштыгын көтөрүп үй-үйүнө кирери менен эшигин бекитишет. Камакка салып койгонсуп, ошо бойдон жашай беришет. Күйөө балабыз шопур экен, деди таятасы, автобусу менен көчөмө көчө кыдырып, эл ташыйт экен. Таң заардан кетип, каш карайганда келет. Иши абдан оор окшойт бечаранын. Кызым көзүнүн жашын тыя албай ыйлады дейт, тагдыр ушул экен, кечирип кой дептир. Жаңы үйгө кезек алышыптыр. Качан тиери белгисиз. Жаңы үй тийгенде, эри каршы болбосо, баламы колума алам дептир. Азырынча силердин колуңарда тура турсун дептир. Бушайман тартпа, дейт анда таятасы, эриң экөөңөр ынтымакта болсоңор, калганын кудай өзү кем койбос. Балаңан убайым тартпа. Көзүм барда эч кимге бербейм. Кудай колдосо, тирүү жан өз жолун таап кетет… — дептир таятасы».

Ошентип кошуналык мамилеге доо кетирген социализм, шаар байыркы кыргыздарга өөн көрүнөт, тескери көрүнөт.

Жапондордун Сайгё (1118-1190) деген акыны өткөн. Ал мындай ырын жазып калтырыптыр:

Кана мага табылса
Жалгыздыктан коркпогон,
Жымжырттыкты сүйгөн адам
Кыштоого чилде күнү
Там салар элем кошуна.
Демек, кошунаң жакшы болсо – чилдеде кыштоо үчүн калууга да кайылсың. Анткени ошого татыктуу кошунаң бар, сени ал бардык кыйынчылыктардан, табияттын ысыгынан, суугунан алып чыга алат.