Паскаль – адамзат тарыхындагы эң көрүнүктүү адамдардын бири

БИЛГЕНДЕН БИЛЕЛЕГИҢ КӨП Француз философу, жазуучу, математик жана физик Блез Паскаль 1623-жылы 19-июнда Франциянын Клермон-Феррон шаарында туулган. Атасы Этьен Паскаль белгилүү математик болгон. Блез үчкө чыкканда энесинен ажыраган. Ошол мезгилде Блез өзү да ооруп араң айыккан, аны көз тийгенден деп эсептешкен жана кийин да оорулуу болуп чоңойгон. 1631-жылы Блез атасы жана эки эжеси менен Парижге көчүшкөн. Атасы ошол мезгилдеги салт боюнча өз кызматын сатып, балдарын тарбиялоого өткөн. Уулуна латын тилин, математиканы үйрөткөн. Бир жолу түшкү тамак маалында кимдир бирөө фаянс […]

НЬЮТОН

БИЛГЕНДЕН БИЛЕЛЕГИҢ КӨП Исаак Ньютон 1643-жылы 4-январда Англияда Вульстроп кыштагында төрөлгөн. Атасынын аты да Исаак Ньютон болгон. Ньютон илмийген оорулуу бала эле. Бирок ал көп жашап, өмүр бою бир жерим ооруду деп даттанган эмес экен. Карыганда да тиштери бүтүн болуп, көз айнексиз китеп окуган. Энеси Анна уулу чоңоюп калганда поп Варнова Смитке турмушка чыккан. Ушунун өзү Ньютондун андан ары окуусун өксүтпөй улантышына көмөкчү болгон. Ньютонду 12 жашында Грант шаарчасындагы шаардык мектепке беришкен. Ал бул жерде шаардык дарыканачы Кларктын батирине жайгашат. […]

Балдарга «баш катырма»

Амал менен окусаң, жыл мезгилин табасың Кардан тонду жамынып, Ызгаар жортуп жорголойт. Шыргалаң суу чорголойт. Жадырап тийип күн нуру, Ала шалбырт кез келет. Заматта бүрдөйт тал-терек. Жалбырттаган жалынсыз, Аптабы кактайт өрттөбөй. Йемен деген өлкөдөй. Кырманга кызыл дан толуп, Үйүлөт саман-топону. Зор береке ошобу? Айдаганда дейт экен Мышыкты – мыш, Итти – чык, Карганы – кыш, Төөнү – оч, Уйду – өш, Эчкини – чек, Эшекти – хы, Жылкыны – чу, Койду – кош, Тоокту – ток. Сөздүк ыр Байыркы мезгил […]

Жомок: Улан менен Санташ

Илгери өткөн заманда аскасы асман тиреген тоо арасындагы бир кичинекей айылда ай десе аркы, күн десе көркү жок Канышай аттуу сулуу кыз жашаган экен. Ал сулуу гана эмес акылы тунук, ата-энесине жароокер, жан-жаныбарларга боорукер жан болуптур. Көргөн адамдын көз жоосун алып Канышай солкулдап бойго жеткенде ага Жети-Өгүздүн сыртындагы Санташ менен Боом капчыгайынын этегинде жашаган Улан аттуу эки жигит ашык болуп калат. Алар Канышайга жагуунун аракетин кыла башташат. Жаа тартышса да, балбан күрөшкө түшүшсө да, эңишсе да алар эч кимден жеңилбейт. […]

Ысмайыл КАДЫРОВ: Аялдар эмне деп атты экен?

АҢГЕМЕ — Сени начальник болот экен деп атышат! – деди бир күнү аялым. — Ким айтты? — Аялдар айтып атышат. — Өзүм билбегенди алар каяктан билиптир. Сенин аялдарыңдын көздөрү ачылып бараткан го!? – дедим тамашалай. Ал сөзгө анча деле маани берген жокмун. Аялдардын айтканы келдиби, айтор ким билсин, арадан көп өтпөй эле бакыйган начальник болуп калсам болобу. Ай айга, жыл жылга тогошту. — Деги ишиңден сагыраак болчу. Сени камалат экен деп атышат аялдар, — деди бир күнү аялым. — Аялдарың […]

КЕПЛЕР

БИЛГЕНДЕН БИЛЕЛЕГИҢ КӨП Немис илимпозу, астроном жана математик Иоганн Кеплер 1571-жылы 27-декабрда Вюртембергде туулган. Бала кезинде чабал жана оорукчан болгон. Кийин ата-энеси окутуп, поп болууга даярдалып жатканда Кеплер Жер Күндүн айланасында айланаары жөнүндөгү Н.Коперниктин окуусу жөнүндө билип калат. Бул анын өмүрүндөгү бурулуш учур болот. Протестант мектебин, 1589-жылы Тюбинген академиясынын диний семинариясын, 1593-жылы академияны бүткөн. Австриянын Грац шаарындагы гимназияда математика мугалими болуп иштеген. 1596-жылы “Аалам сырлары” деген алгачкы эмгегин жазган. Ошондон кийин Н.Коперниктин ишин улантуучу катары аны чиркөө кызматкерлери куугунтукка алышкан. […]

КЕЛДЫШ

БИЛГЕНДЕН БИЛЕЛЕГИҢ КӨП Орус математиги жана механиги Мстислав Всеволодович Келдыш 1911-жылы 28-январда Ригада туулган. Атасы темир бетон конструкциялары боюнча белгилүү илимпоз болгон. Баласы жаш кезинде эле ата кесибин улантуу жөнүндө кыялданган. 16 жашында орто мектепти бүтүп, Москва университетинин физика-математикалык факультетине тапшырган. 20 жашында университетти бүтүрүп, Борбордук аэрогидродинамикалык институтта иштей баштаган. Ал бул жерде бир аз эле иштегенден кийин самолёт куруу боюнча кыйла баалуу изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Ал иштери үчүн ага диссертациясыз эле физика-математика илимдеринин кандидаты деген наам берилген. Андан кийин Москва […]

КАРДАНО

БИЛГЕНДЕН БИЛЕЛЕГИҢ КӨП Итальян математиги Жероламо Кардано 1501-жылы 24-сентябрда туулган. 16 жашында Павия университетине өткөн. Абдан жакшы окуп, студент кезинде эле студенттерге лекция окуган. Университетти бүтөрү менен ага ректор болуп дайындалган. Ал орунда көпкө иштебестен провинцияга кетип, ал жерде мыкты дарыгер катары белгилүү болгон. Өтө кедейчиликте жашагандыктан ар кандай окуу китептерин, кийин трактаттарын жаза баштаган. Трактаттары абдан кызыктуу жазылгандыктан, Карданону ойчул, математик, ойлоп чыгаруучу катары баалай башташат. Ал математикага да, астрологияга да кызыккан. Астрологияга кызыгып, гороскоп түзгөндүгү үчүн түрмөгө да […]

Уламыш: Акылдуу бала

Бир карыя келатса козу кайтарып жүргөн кичинекей бала жолугат. — Балам, кайсы айылдансың, кимдин уулусуң, бул кимдин малы? – деп сурайт карыя. — Өзүм сырты бүтүн, ичи түтүн айылданмын, тууган энемдин өгөй баласымын, баккан малым жоонуку, — дейт бала. — Жообуңа түшүнбөдүм, уулум. Жакшылап айтчы, — дейт карыя. — Айлымдын сырты бүтүн, ичи түтүн дегеним, биздин айылдагылар сырт көзгө ынтымактуу болуп көрүнгөнү менен ич ара түтүндөй быкшып, өз ара кырды-бычак болуп жашайт. Тууган энемдин өгөй баласымын дегеним, энем мени төрөгөнү […]

КАНТОРОВИЧ

БИЛГЕНДЕН БИЛЕЛЕГИҢ КӨП Орус математиги Леонид Витальевич Канторович 1912-жылдын 19-январында Санкт-Петербургда туулган. Атасы врач болгон. Математикага болгон жөндөмү өтө эрте байкалган. 9 жашында тамырдан чыгаруу ыкмасын ачкан, 14 жашында Ленинград университетинин математика бөлүмүнө кабыл алынган. Студент кезинде эле функцияларды класска бөлүү боюнча бир катар натыйжаларды алып, 10 макаласы журналдарга жарыяланган (анын теңи чет өлкөлүк журналдарга). 1930-жылы 18 жашында университетти бүтүп, ал жерде иштеп калган. Эки жылдан кийин профессор наамын алган. 1935-жылы өкмөт илимий наамдарды бекиткенден кийин ага диссертациясыз эле физика-математика […]

ЕВКЛИД

БИЛГЕНДЕН БИЛЕЛЕГИҢ КӨП Байыркы грек илимпозу Евклид болжол менен биздин заманга чейинки III кылымдын башында Александрия шаарында иштеген. Анын өмүрү жөнүндө маалыматтар өтө эле аз. Биз ал Архимедден мурда жашагандыгын, Платондун мектебинен окуганын жана Птолемей биринчинин замандашы болгондугун гана билебиз. Евклиддин негизги эмгеги – “Негиздер” (латынчасы – “Элементтер”). Ал 13 китептен турат. Алар белгилүү бир схема боюнча: адегенде аныктамалар, постулаттар, аксиомалар, анан теоремалар, алардын далилдөөлөрү берилген. 1-4-китептери планиметрияны камтып, тегиздиктеги фигуралардын, көп бурчтуктардын жана айлананын касиеттери каралат; 5-китебинде пропорциялар теориясы […]

Ысмайыл КАДЫРОВ: Шайлоо

АҢГЕМЕ Калмат карыя үй-бүлөсү менен түшкү чайга отурган. Неберелери мойнуна асылып эркелешсе, байбичеси Салкын алардын кылыгына маашырланып, өзүнчө эле жыргап отурат. Уулу Урматбек куудулданымыш этип купшуңдаса, келини Сымбат арчанын түтүнү сызыла чыккан самоордон чай куюп, сыпаа гана жылмайып коёт. Айтор ар кимиси өз ордун билген ушул үй-бүлөгө нарк-насил, береке, ынтымак-ырашкерлик, адеп-ахлак бекем орногон. Кимиси болбосун адеп менен сөз баштайт. Атасы ооз тиймейин дасторконго кол салуу деген эгерим болбойт. Ал айткан сөздү эч качан эки кылышпайт. Бир-эки чыныдан чай ичишип, чаңкоолору […]

Рене ДЕКАРТ

БИЛГЕНДЕН БИЛЕЛЕГИҢ КӨП Француз философу жана математик Рене Декарт (латынча — Картезий) 1596-жылы 31-мартта Франциядагы Турень провинциясынын кичинекей Лаэ деген шаарчасында туулган. Рене төрөлгөндөн бир нече күндөн кийин энеси оорудан каза болгон. Рене илмийген, оорулуу бала болуп чоңойгон, ага окуганга, ал түгүл сабакка басып барууга да уруксат беришкен эмес. Ошентсе да ал окуганга ар дайым аракет кылган. Кичинекей кезинен эле эсеп чыгарууну жакшы көрүүчү. Бош убактысында ар дайым математика менен алектенип өсөт. Рене ошол кездеги белгилүү иезуиттик колледжден (диний окуу […]

Ысмайыл КАДЫРОВ: Таяк жөнүндө жомок

Илгери бир акылман карыя жашаган экен. Анын жалгыз уулу болуптур. Бала чоңойгондо акылы тайкы, оюнкараак чыгат. Ата-энесине кол кабыш кылбайт. Буга атасы капа болуп жүрөт. Кыш түшүп, бир күнү кар жаайт. Атасы уулунан короодогу карды күрөп коюшун өтүнөт. Баласы жалкоолонуп: — Башым ооруп атат, — деп жатып алат. Атасы короодогу карды күрөп атып, тайгаланып жыгылып бутун кокустатып алат. — Эгер уулум тоодон таяк кесип келип берсе, бат эле оңолот элем, — дейт атасы уулун сынамакка. Уулу: — Мен азыр эле […]