Кыргыз эл жомогу: Мүнүшкөр

Илгери-илгери он жети жашар мүнүшкөр бир байдын үйүнө келип консо бир бүркүт турат. Эртең менен бай байбичеси экөө желеге бээ байлайлы деп кетишет. Бала бүркүткө карап: — Кайран асыл, билген кишинин колуна тийбей, билбес кишинин колуна тийипсиң,- деп сүйлөнөт. Анын сөзүн угуп калган бир бала байга барып: — Үйдөгү конок бала бүркүттү «кайран асыл, билген кишинин колуна тийбей, билбес кишинин колуна тийип калыпсың» деп жатат,- дейт. Бай балага келип: —  Бүркүттү таптап бергин,- дейт. —  Бүркүттү таптоону билбеймин,- дейт бала. […]

Кыргыз эл жомогу: «Арман ай»

Илгери, илгери бир карыя киши басса-турса эле «арман ай» деп жүрчү экен. Бул карыянын топ бузар курдашы болуптур. Бир күнү ошол курдашы: — Сен дайыма эле «арман ай» деп жүрөсүң, эмнеге арман кыласың? Бала-чакаң бар, төрт түлүгүң шайма-шай,- деген экен. Ошондо карыя: — Менин арманымды уга турган болсоң балдарыма айткын, элди чакырып тамак берсин, арманымды ошондо айтам,- дейт. Курдашы карыянын айтканын анын балдарына айтат. Балдары бээ союп элге тамак берет. Ошондо карыя: — Мен жашымдан жетим калган элем. Жыйырма жашымдан […]

Кыргыз эл жомогу: Үч ууру

Үч жерден үч ууру аттанып, бир жерден үчөө тең кезигишет. Бул уурулар сөзгө келип, бири-бири менен таанышышат. Биринчи ууру: —  Мен жанда жок уурумун,- дейт. Экинчи ууру: —  Мен жанда жок баатырмын, — дейт. Үчүнчү ууру: — Мен жанда жок ченчимин. Мен отун бар деген жерде отун, суу бар деген жерде суу, эл бар деген жерде эл бар, кыскасы, бар деп айткандарымдын баары бар, баарын караңгы, жарыкта болсун жазбай табам,- дейт. Ошентип узак жол жүрүшөт. Жүрүп отуруп, жүрүп отуруп бир […]

Кыргыз эл жомогу: Төлгөчү

Илгери бир кедей болгон экен. Бир күнү аялы: —  Сен эркексиңби, бир жерден ичерге тамак, киерге кийим таап келсең боло. Агартып көйнөк кийбесем, алгылыктуу оокат ичпесем, качанкыга чейин эле эч нерсеге жетинбей, жорудай болуп жүрөмүн,- деп күйөөсүн жемелейт. — Мен кайдан оокат таап келейин, бирөөлөр мага оокатын бекер бербесе, эмне кыл дейсиң. Айтчы, кандай кылайын? – дейт күйөөсү. Аялы күйөөсүнө бир жоолук менен кырк кумалак берди да, ушуларды алып эки жолдун кошулган бурчуна барып олтургун. Жоолукту алдыңа жайып койгун, кырк […]

Кыргыз эл жомогу: Жоомарт

Илгери, илгери бир кандын үч вазири бар экен. Бир күнү вазирлерин сынамак үчүн кан: —  Вазирлерим, менин силерге бере турган суроом бар, кандай адам жоомарт болот? Малдуу, бай адам жоомарт болобу? Силер мага айтып бергилечи,- деген экен. —  Дүнүйөсү көп болбосо, малы жок болсо, эч кандай адам жоомарт боло албайт. Малдуу жоомарт болот. Колунда жок болсо, кандай мыкты адам болсо дагы, мен жоомарт боломун деп аракет кылганы менен боло албайт,- дешет. Андан көп күндөр өткөндөн кийин кан жаман кийим кийип […]

Кыргыз эл жомогу: Жоомарт жана Адил

Илгери, илгери бир кылымдарда жанаша жашаган эки элде Жоомарт жана Адил деген кандар өткөн экен. Жоомарт кан калкына карамдуу, элди тегиз көргөн, тегиз жашасын деген киши болгон. Бул кан бир күндө сарайында түшкө дейре иштеп, калган убактысында элди аралап, «ач, жылаңачтар жокпу» деп жүрүп өткөрчү экен. Күндөрдүн биринде талаа-түздөгүлөрдү кыдырып келатып, суу ичип аткан эшекти көрөт. Аны абайлап караса арка-башы жоор, арык, алы кетип арыган эшек экен. Жоомарт «бул эшек элге кызмат кылган, эчен жолу эмгектенген, ошондуктан ушул абалга жеткен», […]

Кыргыз эл жомогу: Байдын эрке баласы

Илгери, илгери бир байдын жалгыз эрке баласы болгон экен. Ал бала: «О атамдын ушунча малы, дүнүйө-мүлкү, өзүмдүн сулуу аялым бар. Атам өлсө да мен эчтемеден кор болбойм» деп ойлочу экен. Баланын колуктусу акылдуу болот. Күндөрдүн биринде атасы өлүп, энеси, аялы үчөө калат. Атасынын жыйган мүлкү, малы түгөнөт. Эч кандай оокат кылар нерсеси жок калганда, баланын колуктусу: — Ой, атаңын жыйып берген мал-мүлкү, дүнүйөсү түгөндү. Сен иштеп оокат тапсаң боло,- дейт күйөөсүнө. Анда күйөөсү: — Жо-ок, мен иштебейм, сени кайтарып олтура […]

Кыргыз эл жомогу: Сулуу келин

Бир жигиттин түшүнө ай десе аркы жок, күн десе көркү жок сулуу кыз кирет. Ошо сулууну табам деп ал жигит: Медийнанын беш бурчун, Беш айланып кыдырат. Төгөрөктүн төрт бурчун, Төрт айланып кыдырат. Баягы ойдогу сулуусу табылбайт. Жалдырап жигит жолго салат. Келе жатса бир булактын башында тамагынан ай көрүнгөн бир сулуу келин олтурат. Жигит ойлоно калып: «Менин түшүмдөгү көргөн кыз келин болуп калды. Мейли тобокел, ушуга сөз салып, тийсе алайын», — деп камчысын бүктөп олтура калып: — Экөөбүз баш кошсок кандай […]

Кыргыз эл жомогу: Отунчу падыша

Бир заманда Султаналы деген отунчу болгон экен. Өзүнө ылайык кембагалдын кызы Умсунайга баш кошуп «эки бакыр, бир тукур» болуп оокат кылышат. Аялы көп кечикпей эле эркек төрөп бериптир. Баланын кубанычы менен баары эстен чыгып кетет. Мырза аттуу баласы бат эле чоңоюп, он жашка чыгат. Султаналы үй-бүлөсүн, өз кардын тойгузуу үчүн «өлбөс оокат, чыкпас жан» дегендей, кара жанын карч уруп, күнүгө талаадан отун терип калаага сатуучу экен. Күндөрдүн биринде кылаңгыр чайга тоюп, өлбөс оокатка жан талашат. Койнуна бир көмөчтү салып, жолду […]

Кыргыз эл жомогу: Жез кемпир

Илгери-илгери эки кыздуу жесир аял болгон экен. Күндөн күнгө оокаты начарлап, бир күнү аял бир кызын оң колуна, бир кызын сол колуна жетелеп, оокат издеп жөнөйт. Жүрүп олтуруп, жүрүп олтуруп бир алачыкка туш келишет. Киришсе, төрдө бир териге оронгон кемпир жатат. Аял ал-абалын түшүндүрүп: —  Багар көрөрүбүз, барар жерибиз жок, бир жүргөн жанбыз. Түнөп кетүүтө уруксат берер бекенсиз,- дейт. —  Менин эле үйүмдө жүрө бергиле,- дейт кемпир. Ошондон кийин алар кемпирдин үйүндө жашап калышат. Кемпир керээли кечке тери жамынып жата […]

Кыргыз эл жомогу: Карышкырдын камкордугу

Илгери, илгери бир кан болуптур. Анын, үч баласы бар экен. Балдарынын аттары бир бирине уйкаш болуптур. Улуу баласынын аты — Ормон, ортончу баласыныкы —  Коргон, кичүү баласыныкы — Болгон. Балдары күн сайын бак-дарактарды кайтарышса да, күн сайын бактан бирден алма жоголо берет. Бир күнү баягы бак-дарактарды кайтаралы деп Ормон, Коргон, Болгон үчөө тең келсе, бир куш алманы чокуп жеп отуруптур. Балдар тор жайышып кушту кармап алышат, куш көпкө чейин талпынып жатып учуп кетет да, бир канаты калып калат. Балдар үйлөрүнө […]

Кыргыз эл жомогу: Бала менен сыйкырчы

Жалгыз уулу бар абышка-кемпирдин колундагы бирин-серин малын жут алып, күн көрүш өтө кыйын болуп, акыры ары карап ыйлап, бери карап күлүп, айласыздан баласын малайга бериш үчүн шаарга барышты. Баланы алууга эч ким чыккан жок. Ошентип арадан бир топ күн өттү. Күндөрдүн биринде абышка аябай чарчап, жол боюндагы төрт бурчтуу кара таштын үстүнө отуруп: — Үф!- деп үшкүрдү эле, кайдан-жайдан экени белгисиз ак сакал чал пайда боло калып: — Мени эмне чакырдың?- деди. — Мен сени чакырган жокмун, чарчаганыман жөн гана […]

Кыргыз эл жомогу: Кан менен вазир

Күндөрдүн биринде кан өзүнүн вазирине ачуусу келип өлтүрмөкчү болот. Кандай кылып өлтүрөйүн деп ойлоп, үч каздын учуп баратканын көрүп: —  Ушунун тилин билип кел, эмне деп учуп баратат! Эгер тилин билип келбесең, башыңды алам,- дейт. —  Макул,- деп кандын вазири үч каздын артынан чаап баратса, мунарада чыгып турган кандын кызы көрүп, вазирди чакырып сурайт: —  Эмнеге чаап баратасың? Вазир: — Кан мобул учуп бараткан үч каздын тилин билип кел, билип келбесең башыңды алам деди. Ушул каздардын тилин билгени баратамын,- дейт. […]

Кыргыз эл жомогу: Асыл таш

Качандыр мындан нечен кылым мурун кыргыздын улуу тоосунун эки капчыгайын ээлеп жанаша жашаган эки байдын толгон малы бар экен. Байлар бирин бири жакшы көрбөй: «Ушунун малын мен ээлеп калсам» деп, экөө тең өз ичинен ойлоп жүрдү. Арадан көп жыл өтүп, эки байдын бирөө өлдү. Анын артынан зайбы да өлдү. Алардын жалгыз уулу он эки жашка чыкканда тоголок жетим калды. Жанаша турган экинчи бай ушундан пайдаланып, жетимдин малы менен мүлкүн бүт бойдон алмак болуп, жетимге: —  Сен, балам, жарык дүйнөдө жалгыз […]