Үмүт КУЛТАЕВА: Шакиртиме жан сырым…

(Эссе ордуна) Мен сөз кылчу жаш адам кытайлык кыргыз уланы – Дабыт Абдылбары. Табиятынан зирек, кытайлык кыргыздардын арасынан каргадай жаш өспүрүм курагында эле суурулуп чыккан Дабыт тарыхый мекени Кыргызстанга барууну мектеп окуучусу кезинен эңсеп, интернет аркылуу байланышка чыгып жүрүп, коомчулукка “Көк асаба” гезити аркылуу 2013-жылдан бери тааныш. Дабыт 2014-жылы Кытайдын Ланжоу шаарындагы Түндүк-Батыш улуттар университетинин филология факультетинде котормо жана котормо таануу бөлүмүн бүтүргөн. Өспүрүм курагынан макала жазып, улуттук тил, тарых, адабиятка кызыгып келет. Кытай, англис, түрк, фарс тилдеринде эркин сүйлөйт. […]

Лу Шүн — кытай адабиятынын корифейи

Азыр ааламга «кытай кереметин» жаратып жаткан Кытай Эл Республикасы туңгуйукта турганда, (鲁迅, Lǔ Xùn) караңгылыкка шамдай жанып, адабияттагы жалган мактоолорго, бийликке жагынуучулукка биринчилерден болуп каршы турган. Жаңы кытай адабиятынын негиздөөчүсү. Анын шедевр чыгармалары дээрлик дүйнөнүн бардык тилдерине которулган. Өз позициясында темирдей бекем эрк менен турган Лу Шүн адабияттын милдети элдин чыныгы жашоосун, анын жан-дүйнөсүн көркөм чагылдыруу экенин коомчулукка алып чыккандыгы үчүн ар кандай тоскоолдуктарга, куугунтукка дуушар болгон. Тагдыры бычак мизине коюлганда өзүнүн туулганда берилген ысмын бир нече жолу которууга мажбур […]

Үмүт КУЛТАЕВА: Карама-каршылык — өнүгүүнүн булагы

(же өзүнөн өзүн издеген З.Ажыматовдун чыгармачылыгына айрым штрихтер) Эгемендик жылдарында адабиятка келген жаштардын ичинде көптүн арасынан  башы көрүнүп калган калемгер Зайырбек Ажыматовдун басма беттерине, интернет булактарына жарыяланган ырларын окуган окурман анын акын катары такшалып баратканын байкай алат. Ал көп жаш калемгерлерге таандык сүйүү-күйүү, жаштык-достук темаларына “эзилүүдөн” же жетпей калган сүйүүгө ашмалтайы чыкканча арман айтуудан  (Ю.Тыняновдун сөзү менен айтканда  “сентименталдык адабиятты” айланчыктоодон)  эртерээк бошонду. Анын ордуна олуттуу ой жүгүртүүгө өтүп, изденүү түйшүгүндө чарк айлана чыгармачылыктын ар бир адамга бериле бербеген диалектикалык […]

Үмүт КУЛТАЕВА: Улукбектин “ыр сабаасындагы угуту” жөнүндө учкай сөз

Жаш калемгер Улукбек Омекеевдин “Ата сүйүү” китебине кирген тырмак алды чыгармаларын карап олтуруп: Жатканда ыр сабаага угут жасап, Салттуулук шок дүйнөмдү бузуп качат. Эл эмне десе десин, а мен болсо, Алкактан жүргүм келет чыгып жашап.[1]  — деген ыр саптарына  көзүм түштү. Чынымды айтсам, автордун “Алкактан чыгып жашайм” аталган ырынан алынган жогорудагы акыркы куплетте  автордун берейин деген ою мага  бүдөмүк  толук бышпаган идеядай (кайсы салттуулук, поэзиядагыбы же элдегиби?) таасир калтырды. Анткени менен эмнегедир “угут” сөзү дилиме кыт куйгандай орной түштү. Угут […]

Үмүт КУЛТАЕВА: Экзистенционалдык саптарда жашаган Тургунбай Эргешовдун акындык тагдырына ой-сереп (2-макала)

Тургунбай Эргешовдун 70 жылдыгына карата  Тагдыр концептин изилдөөчү М.Эпштейн[1] адамдын өмүрүндө болуучу окуяларды үчкө бөлөт: адам тагдырга таасир этүүчү кыймыл-аракетти өзү жасайт – кыймыл-аракеттин, кырдаалдын субъекти; адам тагдырга таасир этүүчү окуяга кабылат (каш-кабактын ортосунда пайда болгон кырсык, күтүлбөгөн утушка ээ болуу же утулуу, күтпөгөн жерден дөөлөткө ээ болуу же орду толгус жоготууга учуроо, кокустан жолугушуу, ооруга чалдыгуу ж.б.) – түзүлгөн кырдаалдын объекти; адам окуянын субъектиси да эмес, объектиси да эмес, болмуш кайсы бир мыйзам ченемге ылайык өзүнөн-өзү жаралат, адам ага […]

Сулайман КАЙЫПОВ: Бетке aйткaн сөздүн зaaры жок

Кечээтен бери өз өкүмүн сүрүп тургaн кaрa суук көп aдaмды имaрaттaн сырткa чыкпaй отуруугa мaжбурлaды… Тыныгуу күндөрүндө көбү жылуу жерге отуруп aлып, интернетти эрмектеп, кaбaрлaрды окуп-тaлдaп, комментaрийлер жaзуу менен aлек болуп жaтышкaндaй сыягы. Мен дa ошолордун бири кaтaры, сууккa aнчaлык бaйымым жок, үйдө отурaм. Дүйнөдө болгон нерсенин бaaрын aӊтaрып-теӊтерип окугaнгa, aлaрды aкыл кaлчaп тaлдaгaнгa мүмкүнчүлүк бергeн Кычыроон “мырзaгa” дa рaxмaт. Aл болбосо, көр тириглик менен aлпурушуп жүрүп, көп нерсени укпaй дa, көрбөй дa кaлмaк экемин. Кaрaбaйсызбы, кaрп-курп кирип келген бул […]

Бабановдун саясый чуусу өз пикири бар окумуштууну кызматынан кол жуудурду

Биздин бүгүнкү маектешибиз – Эл агартуунун отличниги (2000-ж), педагогика илимдеринин кандидаты (1990), доцент (1999), филология илимдеринин доктору (2011), белгилүү окумуштуу Үмүт Култаева. – Үмүт Баймуратовна, өткөндө Сиздин кызматтан алынгандыгыңыз туурасында жаңылыкты интернеттен көзүм чалып калгандан улам, иштин чоо-жайын өз оозуңуздан билгибиз келип туру. Илимий коомчулукта кадыр-баркы бийик сизге окшогон инсандарды моралдык колдоого ала тургандар да жок эмес. Алардын да пикирин жарыялайбыз. Кеп бу жерде коомдо өз пикири, принциби бекем сиздей адамдарга болгон азыркы бийликтин мамилеси, кодулоосу күчөп бараткандай туюлат… — […]

Кыргыз тарыхый романдарындагы типтүүлүк: эпикалык салт жана мотивдер (уландысы)

БАШКЫ БӨЛҮГҮ Ордо оюну Ордо оюну кыргыз элинин жоокерлик турмушунан келип чыккан, кийинки урпакты согуш өнөрүнө машыктыруунун каражаты катары калыптанган. Ордонун тегерек айлампа сызыгы – чек ара, дал ортосу – туу түбү, айлампанын ичиндеги чүкөлөр – кол (аскер), ортодо тегереги курчалган чүкө — хан. Демек, ордо кыргыз элинин түшүнүгүндө байыртан саясый мааниге ээ. Анткени беттешкен эки жаат тууну коргоо үчүн күрөшөт. Ордонун ушул маанисине ылайык, тарыхый романдарда саясый оюндардын көркөм чагылышы катары ордо оюну сүрөттөлөт. Ордо оюнунда инсандардын өз ара […]

Кыргыз тарыхый романдарындагы типтүүлүк: эпикалык салт жана мотивдер

Улуттук адабий процессте роман жанрына болгон кызыгуу жанданып бараткансыйт. Бирок адабий сыныбыз “оор уйкудан али ойгонбой”, кыргыз романы канткенде улуттун жан-дүйнөсүн тазартуу касиетине ээ болот? – деген маселе күн тартибинде кыймылсыз туруп калды көрүнөт. “Роман жаралганда эле улуттук түскө ээ болду – дейт, А.Гулыга – , Англияны Диккенс  баяндай билет, анын китептери ушул өлкөдө гана пайда болушу мүмкүн; “Адам тамашасы” – бир гана Францияда. Германияда такыр башка интеллектуалдык роман калыптанды. “…Романдын европалык  тиби немистин улуттук мүнөзүнө туура келбеген жат көрүнүш” […]

Лу СИН: Жиндинин күндөлүгү

«Мыкты котормо» критерийи боюнча конкурсубузда 1-байгеликти жеңген Үмүт Култаева кыргызчалаган чыгарма окурмандар назарында… Чыгарманын автору жөнүндө кыска сөз Лу Синь (鲁迅, Lǔ Xùn), кытай адабиятынын тарыхында азыркы кытай адабиятынын негиздɵɵчүсү эсептелет. Ал ХХ кылымдагы улуу жазуучулардын катарында турат. Лу Синь – котормочу, редактор, сынчы, азыркы кытай адабиятында майда жанрды өнүктүргɵн жазуучу жана акын. 1930-жылдан баштап, Кытайдагы солчул жазуучулардын Шанхайдагы лигасын башкарган. Лу Синь солчул идеяны жактырып, партияга өтпөгөнүнө карабастан, Мао Цзедун өмүрү өткөнчө анын күйөрманы болгон. Лу Синь Шаосин шаарында (провинция Чжэцзян) […]

Ба ЖИН: Ажыдаар

ЭССЕ Мен көп түш көрөм. Көбүнчө түшүмө караңгы түн кирчү: асманда жылдыз жок, айланада ай нуру жок. Бир жолу ажыдаар кирди. Бийик тоо боорундагы калың токойду аралап жүрүптүрмүн. Колумда мени коргой турган темир таягым бар экен. Темир таягым мени токой ичиндеги ийнелүү дарактан, чөөлөр менен карышкырлардан коргонууга жарап, тоо бийиктигине көтөрүлө бердим. Бутумдагы камыш чокоюм саз менен кирген сууга чөктүрбөй, «суудан кургак алып чыкты». Жолдо баратып саздан эки көзү кыпкызыл фонардай жаркыраган, башында мүйүзү бар желмогуз көрдүм. Чоңдугу эки-үч кишинин […]

Лу Шүн (Лу Цинь): Эстен кеткис элестер

Жазуучунун таржымалы ХХ кылымдагы улуу жазуучулардын катарында турган Лу Шүн (1881-ж., 25-сентябрда туулуп, 1936-ж., 19-октябрда каза болгон, чыныгы аты Чжоу Шужэн) – азыркы кытай адабиятынын негиздөөчүлөрүн бири. Япониядан билим алып, врач кесибине ээ болгон. Орус-япон согушунда публицист катары коомчулукка таанылган. Анын Японияга барганга чейин темир жолчулардын академиясынан билим алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болуп, немец, англис тилин үйрөнүшү, чет тилдеги көркөм адабиятты окушуна шарт түзгөн. Лу Шүн билимдүү үй-бүлөдөн чыккан. Анын чоң атасы Чжоу Фуцин Ханьлинь Академиясында кызматта болгон. Кийин атасы паракорчулукка […]