Кыргыздын коогасы – Паракорлук, коркунучу – Коррупция

Паракорлук – өзүнө расмий же ишенип берилген кызмат абалынан кыянаттык менен пайдаланып, башка бирөөнүн ишин мыйзамсыз бүтүрүп бергени үчүн андан акча же башка баалуу нерсе өндүрүп алуу. «Пара» – түрк сөзү, ал – түрк лирасынын 1/100, курушунун 1/40 бөлүгүнө барабар келген майда акча. Кыргыздар мындай акчаны «сары чолок» дешкен. Кыргыз тилине «пара» жогорудагыдай кадыресе «акча», «тыйын-тыпыр» маанисинде эмес, кандайдыр бир ишти тымызын бүтүрүп бергени үчүн бирөөгө жең ичинен берилген акча же белек-бечкек деген мааниде кирген. Бул сөзгө бир нерсени аткаруучу […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын калкасы – Кайрымдуулук

Элибиздин адептик асыл сапаттарынын бири – кайрымдуулук. Ал адамдардын ортосундагы бири-бирине каралашуу, ылым саноо, боор толгоо сыяктуу изги ниеттерден тамырлап чыгып, калайык-калкты ар кандай турмуштук коогалардан (кароосуз, багуусуз калуу, жалгыздык), башкача айтканда, «талаада калуудан» калкалап, сактап келген. Кайрымдуулук адамдык ар-намыс, урук-туугандык ынтымак сыяктуу түшүнүктөр менен жуурулушуп, адамдарды коомдук коргоого алып, элди ичтен бекемдеп, бириктирип турган. Кайрымдуулук – күнөө кылган адамды кундан куткарып алуу, башына иш түшкөн адамга колдоо көрсөтүү, колунда жок адамга мал-мүлк күтүүгө жардам берүү, жаңы тирлик үй-бүлөнүн ирденип […]

Сабыр Иптаруулу: Эл – рухий түшүнүк, Улут – саясий түшүнүк

Улут – бул башка элдин арасына туш болгон эл өкүлдөрүнүн аталышы. Ал «жаран» түшүнүгү менен үндөш. Бир элден турган өлкөлөрдө улуттук маселе болбойт. Себеби, аларда жарандардын баары элдик мүдөө, элдик салт, элдик дөөлөттөргө кызмат өтөйт. Буга бир мисал. Түркия жаңы жолго түшүп, анын жаңы гимнине конкурс жарыяланганда, жарандар: «Биз өлкөбүздүн гимнин акча үчүн жазбайбыз!» – деп, анын акчалай байгесин толук алдырып ташташкан. Мына – өрнөк! Эгер өлкөдөгү ар улуттарды бир элге айланта алса, андай бийликке алтындан эстелик коюш керек. Өлкөбүздө […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын көчү – Турмуш, көзөмөлчүсү – Тагдыр

Жаны болсо жаратылыш бир кызык, Жашоо эмне бирде муздак, бирде ысык? Ата-бабам айтып кеткен сөзү бар, Алла-Таала сызат дешет бир сызык. А дүйнөбү, бу дүйнөбү биле албай, ушул сөздү араң жаздым тер кызып… (Атам Иптардын күндөлүгүнөн) «Ойлогон ойду кыстаган турмуш жетелейт». Бул – элибиздин эзелтен келаткан жашоо жөнү, өмүр философиясы тууралуу чыгарган кеменгер акыл тыянагы. Турмуш – жан бүткөндүн жашоо тирлиги, жамаат ичинде «маңдайга жазылганды» көрүп, тагдыр тартуулаган өмүр көчүн өргө сүйрөө. Ал «бол+муш», «өт+мүш» сыяктуу бир эле учурда кыймылды […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын азыгы – Ак, ашы – Эт

Адам өмүрүнө өзөк болгон эки нерсе бар: аба жана азык. Аба – адамдын жаны, азык – адамдын каны. Бойдогу кезде наристе аларды эненин канынан алат («Кандан чыккан асыл данегим»). Кан – адамга керектүү бардык азык-заттын көрөңгөсү. Ал эми кан менен жандын тазалыгы – адам өмүрүнүн узак, бакубат болушунун өбөлгөсү. Жарыкка келген адам баласынын алгачкы азыгы, албетте, эненин сүтү. Ошондон улам элибиз акка, башкача айтканда, сүткө байланышкан бардык нерселерге өзгөчө аздектүү мамиле жасайт (Баланы сары май менен оозантуу, энеге «сүт акысы» […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын насили – Дээр, наркы – Зээн

Эне тилибизде адамдын ар кандай менталдык-психологиялык, инсандык-адептик сапаттарын сыпаттаган «дээр», «зээн», «эп», «оп», «татым», «табит», «нарк», «насил» сыяктуу түшүнүктөр кездешет. Алар синоним сөздөр катары колдонулган менен ички табияты, түпкү мааниси бири-биринен кыйла айырмалуу, ошол эле учурда бири-бирин толуктап турган түгөйлөш түшүнүктөр болуп саналат. Бул бир жагынан адамдын айрым мүнөз-сапаттары табияттан тамырлап, кан менен кошо бериле тургандыгын билдирсе («Карындагы баланын кан болорун ким билет»), айрымдары тышкы таасирлердин аркасында акырындап калыптанып, жетиле тургандыгын сыпаттайт («Сүт менен кирген, сөөк менен чыгат»). Булар элибиздин […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын аяны – Түш, баяны – Жомок

«Түш», «жомок» деген сөздөрдү эшиткенде, кыргыз баласынын эсине дароо «Манас» жомогу, аны айткан улуу жомокчулардын бейнеси келет. Бул тегинден эмес. Себеби, бул дөөлөттөрдүн ички табияты бири-бирине ажырагыс ашташкан. Түш да, жомок да сыр дүйнөсүнө кирет. Түштү адам уктап жатканда көрсө, жомокту өңүндө угат. Түш көбүнчө адамдын алдыдагы жашоосунан белги берип, аян түрүндө көрүнсө, жомок анын артта калган турмушунан кабар айтып, баян түрүндө жашайт. Демек, түштү – уйкудагы жомок, жомокту – өңдөгү түш деп сыпаттасак болот. Бул эки абалда тең адам […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын батасы – «Өмүрлүү бол», каргышы – «Тукумуң соол»

Бата: Курандын биринчи сүрөөсүнүн («фатиха – бет ачар») аты. Бул сүрөөдө ислам дининин негизги талаптары терең камтылгандыктан, аны «Уммул Куран – Курандын энеси – негизи» деп аташат. Алкыш, тилек. Элибиздин байыркы түшүнүгүндө бата – адамдын жаралышына себеп болгон касиеттүү сөз («Бала батадан бүтөт»). Анда жаратылыштын жашоосу менен адамдын турмушу тамырлаш, реалдуулук менен ирреалдуулук өзөктөш туюнтулат («Жамгыр менен жер көгөрөт, бата менен эл көбөйөт»). Бата адам өмүрүн төрөлгөндөн тартып көзү өткөнгө чейин коштойт. Турмуштагы ар бир орчундуу, олуттуу иштин башы да, […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын тилеги – Ыйман

Жаттым тынч, Жаздыгым кенч, Тилим Куран, Тилегеним – ыйман… (Элдик айтым). Ыйман тууралуу сөз кылуу жеңил эмес. Себеби, анын мааниси баарыбызга белгилүү, түшүнүктүү сезилген менен, бул түшүнүктүн төркүнү дин, илим, турмуштук тааным салааларында ар түрдүүчө аңдалып, чечмеленип келет. Чыгаан аалым, залкар сөз зергери Х.К.Карасаев бул түшүнүккө мындай чечмелөө берет: «Иман арабдын сөзү. Ишенүү, уюу, берилүү деген мааниде… Алла бирөө гана жана Мухаммед Алланын эл ичине жиберген өкүлү деп ишенүү. Алла тааланын бардыгына жана анын периштелеринин бардыгына жана анын асмандан түшкөн […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын тиреги – Намыс

Намыс – адамдын өзүнүн коомдук беделин, моралдык-ыймандык сапаттарын, жоопкерчилик милдеттерин сактоого жана аткарууга болгон дымактуу, курч, изги сезими. Аны адамдын жүрөк мыйзамы, абийир соту десе болот («Эрди намыс, коёнду камыш өлтүрөт»). Намыс ар убак адамга идеалдуулук менен реалдуулуктун шайкештигин табууга жардамдашып, турмуштук кыйчалыш кырдаалдарда ага ички тирек, рухий таяныч болуп турат. Ал уят, ар, абийир түшүнүктөрү менен маанилеш. Уят (абийир) – адамдын өз кылык-жоругу үчүн башкалардын алдында оңтойсуз абалда калбоо дымагын туюнткан сезим. Абийир – коомдун, уят – табияттын талабын […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын арманы – Күү, арзуусу – Обон

Элибизде «Күүнүн башы – Камбаркан» деген уламыш айтылат: «Бир күнү Камбаркан аттуу адам тоо-таш кезип, аңчылык кылып жүрүп, чарчагандан бир дарактын түбүнө келип дем алып отурат. Бир маалда ал кандайдыр бир жагымдуу добушту эшитет. Айланасын караса, эч ким жок. Жагымдуу добуш бирде кубулжуп, бирде дирилдеп, бирде катуулап, кайра басайып, аңчынын сезимин кытыгылайт. Акыры добуш чыккан жакты боолголоп отуруп, ал добуш дарактын бийик бутагында илинип турган, кургап калган ичегинин желге термелген кыймылынан чыгып жатканын баамдайт. Ошентип, бул окуя комуздун жаралышына себеп […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын адеби – Жөндүүлүк

Ааламдашуу доорунда ар бир эл өз нарк-сөөлөтүн өксүтпөй сактап калышы үчүн, оболу, өзүнүн барк-дөөлөттөрүн терең аңдап-таанып, алардын жаралуу жана калыптануу жолунун мыйзам ченемдүүлүктөрүн кылдат өздөштүрүп, алардын өрүштүү көрүнүштөрүн күнүмдүк жашоо-турмушунда кеңири колдоно билиши зарыл. Мында адептик асылнарктардын тарыхын жана табиятын маданий өңүттө таанып-билүүгө бөтөнчө орун таандык. Адатта, маданиятты коомдогу көркөм кунары бийик, эмоциялык таасири күчтүү рухий жана материалдык дөөлөттөрдү жаратуу, сактоо, өздөштүрүү жана жайылтуу системасы катары карашат. Тарыхый-маданий өңүттөн алганда, тигил же бул дөөлөттүн жаралышы коомдук талап менен аныкталат. Талап […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын булагы – Билим, чырагы – Илим

Илим-билим – таанып-билүүнүн тамырлаш эки салаасы. Бири жаңы маалыматты жаратуу ыкмасын билдирсе, экинчиси ошол маалыматтын натыйжасын туюнтат. Адатта бул түшүнүктөрдү араб тилинен кирген сөздөр катары кабылдап келебиз. Акыйкатта алар эне тилибиздеги «бил», «ил» деген этиш сөздөрдөн -ым мүчөсү аркылуу жасалган эле зат атооч сөздөр: ал+ым, сал+ым ж. б. сыяктуу. Кыргыз тили улама (агглютинативдүү) тил катары уңгуга мүчө уланып, жаңы сөздөр жасалуучу касиетке ээ. Мисалы, «бил» деген уңгу сөздөн жасалган түшүнүктөрдүн баарына аң (акыл) күчү (когнитивдүүлүк), ал эми «ил» деген сөздөн […]

Сабыр Иптаруулу: Кыргыздын саламы ‒ «Арыбаңыз», алиги ‒  «Бар болуңуз»

Салам-алик  ‒  адам баласынын ортосундагы алака-мамилени туюнткан өтө байыркы жөрөлгөлөрдүн бири. Абалкы адамдар үчүн жарыкка келген наристенин «аа» деп чыгарган үнү анын амандыгын билгизип, айланадагыларды ага жооп кайтарууга («бу») түрткөн. Балким, алака-мамиле, суроо-жоопту билдирген «а-бу» деген сөз ошондон калса керек. «Ал-бул», «а+ны-бу+ну (муну)», «а+ры-бе+ри» деген кош сөздөр да дал ушул бирдиктүү мамиленин үзүрү сыяктуу. Көптөгөн дүйнө элдеринин алфавитинде «а», «б» тыбыштары удаалаш турганы да кызык. Сыягы, «а» дегенде сөз (суроо), «бу» дегенде кеп (жооп) – диалог болгон өңдөнөт. Абалкы маалыматтарда […]