Адабият күнүнө карата «РухЭш» сайты сын боюнча конкурсту жыйынтыктайт

Ушул жылдын сентябрь башында жарыяланган адабий сын боюнча конкурсубуз эртең, 12-декабрь – Кыргыз адабиятынын күнү белгиленер майрамга карата жыйынтыкталат.

Аталган иш-чара борбор калаабыздын Манас проспектисинде (61) жайгашкан «Шанс» китеп дүкөнүндө жыйынтыкталат (Чүй-Манас проспектилеринин кесилишиндеги филармониянын маңдайы).

Конкурс жыйынтыгын чыдамсыз күткөн авторлор менен окурмандарыбыздын баарына эшик ачык. Аталган иш-чара саат 15.00дө радио-теле журналисттердин катышуусунда өтөт.

Эскертүү: Конкурсубуздун байге фонду 50 000 (элүү миң) сом. Бул иш-чаранын демөөрчүсү «РухЭш» сайтынын менеджери Урматбек Жакшымбетов. Ал эми конкурсубуздун Жобосу менен ушул шилтемеден тааныша аласыздар.

Конкурстун калыстар курамы жана жеңүүчү авторлор кимдер экендиги эртең гана белгилүү болмокчу…

Лин МЭЙСУН: Улуу Жибек жолунун археологиясы тууралуу 15 сабак

Тарых бул – учу-кыйырсыз океан болсо, археология мына ошол океан түбүн изилдеген илимдин эң кызыктуу бир тармагы болуп эсептелет.

Улуу Жибек жолу — б.з.ч. II кылымдын ортосунан Орто кылымдардын ортосуна чейин өкүм сүргөн эл аралык соода (негизинен жибек жана фарфор) жана маданий карым-катнаш жолунун аталышы. Бул жол Чыгышта — Кытай, Батышта — Рим жана Византия дөөлөттөрүн, түндүктө — Чыгыш Европа жана Сибирь аймагын, түштүктө — Түндүк Индия аймагын (айрым кылымдарда) баш коштурган.

Кыргызстан аймагы да Улуу Жибек жолунун боюнда жайгашкан.

Соода кербендери Кыргызстандагы Ош, Өзгөн, Баласагын, Суйаб, Барскан, Кочкор-Башы, Ат-Башы, Тоң сыяктуу орто кылымдардагы шаарлар аркылуу өткөн.

Бул китептен сиздер Улуу Жибек жолунун тарыхы аркылуу ошол замандарда жол боюнда жайгашкан мамлекеттердин тарыхын, маданиятын, каада-салтын, искусствосун, экономикасын, саясатын, архитектуралык курулушун, тарыхый инсандарын, мамлекет өкүмдарларынын ишмердүүлүгү ж.б. сапаттары тууралуу  кытай окумуштуусунун дарстар топтомдорунан тааныша аласыздар.

Китеп кытайтаануу иштери менен алектенгендер үчүн жана тарыхка кызыккан бардык окурмандарга арналган. Кытай жана орус тилинен которгондор – Назгүл Осмонова, Максат Бакиров.

Китептен

Кытай цивилизациясы Европа, Азия, Африка сыяктуу үч чоң материктин байыркы цивилизациясы менен аябай эрте карым-катнаш баштап, өзара таасир этип, алакада болгон. Бул байыркы цивилизациялар ортосундагы карым-катнаш жолдорунун азыркыга чейин жалпы мүнөздүү аталышы жок. 1877-жылы германиялык географ Фердинанд фон Рихтгофен (Ferdinandvon Richthofen) өзүнүн белгилүү «Кытай» аттуу китебинде алгачкы жолу “Seidenstrassen” (Жибек жолу) аталышын атайт (көрсөтөт). Анын Улуу Жибек жолуна берген классикалык илимий аныктамасы: «Жибекти соодалоо үчүн Батыш аймагына болгон каттамдар биздин заманга чейинки 114-жылдан биздин замандын 127-жылына чейин Кытай менен Эки суу аралыгы (Борбордук Азиядагы Амударыя менен Сырдарыянын ортосу) аймагын, ошондой эле Кытай менен Индияны байланыштырган[1]. Көп өтпөй бул аталышты батыш жана чыгыш окумуштуулары да пайдалана башташты. Англиялыктар “Silk Roads”, француздар “La Route de la Soie”, япондуктар “绢の道”же“シルクロ一ド” деп аташып, Улуу Жибек жолу сөзүнүн ар түрдүү котормо термини пайда болду.

Турпан цивилизациясы

  1. Цивилизациянын өнүгүүсү

Турпан Синьцзяндын чыгышындагы Тянь-Шань тоосунун түштүк тарабында жайгашып, Хань династиясы доорунда “Чэши” аталса, 16 хандык доорунан Тан династиясынын дооруна чейин “Гаочан” аталган. Тарыхта бул жер ар дайым көп улуттар жашаган жер болуп келген, батыш жерлеринин кытай тилиндеги тарыхый эстеликтери Турпанда эң көп сакталган, мисалы, Турпандын Астана байыркы мүрзөсүнөн казылып алынган Турпан расмий документтери буга дилил. 840-жылы хуэйгу эли[2] монгол талааларынан батышка карай Борбордук Азияга көчүшүп, Турпанда түрктөшүү, исламдашуу процесси башталган. Турпандын байыркы тарыхы жазыла баштаганга чейинки доорду Чэши падышалыгынын доору, Гаочан падышалыгынын доору, Тан династиясынын Сичжоу доору, Гаочан-Уйгур доору, исламдашуу доору деп алты доорго бөлүүгө болот.

13/1 Турпандагы Хояньшань тоосу

  1. Тарых жазыла баштаганга чейинки доор: Турпандын Хояньшань тоосунун этегинде б.з.ч. III кылымга таандык мүрзө бар, ал Шаньшань мамлекетинин Субейси айылына таандык болгон, азыр “Субейси мүрзөсү” аталат. 1992-жылы, Синьцзяндын маданий эстеликтерди изилдөө институту Турпандын Шаньшань уездиндеги Субейси айылынан 34 байыркы мүрзөнү казганда 27 мумия казып алган. Мумиялардын бирөөсүнүн көкүрөгүнө операция жасалып, жарааты жылкынын жалы менен тигилген экен. Бул эркек кишинин денеси болуп, б.з.ч. III кылымда көмүлгөн. Турпандын байыркы дарыгерлери кайсы анестезия ыкмасын колдонуп, хирургиялык операция жасашканы боюнча археологиялык материалдар түз далил көрсөтө албайт[3].

Чыгыш менен батыштын салттык медицинасындагы көз карашы бирдей эмес, Кытай салттык медицинасында тамыр кармап, тилди көрүп, адамдын өңүнө караган. Хирургиялык чоң операциялар батыш медицинасынын салты, кайсы жериң ооруса ошол жерди кесип карап, дарылаган. Турпан ойдуңунун алгачкы мезгилдеги дарылоо ыкмасы батыш маданиятынын салтынын таасирин алган. Бул ошол убакта анестезия (ооруганды сездирбөө) болгонбу деген суроону жаратат. Үч падышалык доорунда Гуань Юй ийне сайып, байлап алып анан дарылаган, кээ бирөөлөр мындай болушу мүмкүн эмес, мындай чоң операцияга сөзсүз анестезия керек дешет.

Байыркы жазмалар боюнча, батыш жерлеринин медицинасы тээ илгери эле Борбордук түздүккө таасир эткен, “Хуан-ди Ней цзин су вэнь” китебинин он экинчи бөлүмү “Ааламдын төрт тарабындагы ар түрдүү ыкмалар” жазмасында: “Батыш алтын менен баалуу таштардын аймагы, кумдардын жери, асман менен жердин дем алганы топтолгон. Бул жердин эли күчтүү шамал согуп турган адырларда жашайт. Суу менен жер кыртышы бул жерде бекем жана күчтүү келет.

Адамдары пахтадан жасалган кездеме эмес, жүн кездемелерге ыкташат. Тамак-аштары эң сонун, майлуу этти көп жешет, ошон үчүн оорунун кабылдап кетиши деген болбойт. Оорулар дененин ичинде жаралат. Ал ооруларды уулуу чөптөрдүн жардамы менен дарылайт. Андыктан дарыларды батыштан алып келишет”[4] деп жазылган. Мисал келтирилген климаттык жана географиялык өзгөчөлүктөргө караганда, “Ааламдын төрт тарабындагы ар түрдүү ыкмаларда” айтылган “батыш” — бул шамалы көп, аз жамгырдуу, күдүр кумдуу Синьцзян аймагы экендигин айкын көрсөтүп турат. Чен Инь Ке мырзанын изилдөөсү боюнча, Хуа То индиялык дарыгер болгон, ошондуктан Хуа То Гунь Юйго “ууну денеден чыгарып салуу үчүн сөөгүн тырмап” (скрести по кости, чтобы извлечь яд), Кытайда Индия медицинасынын тажрыйбасын жайылткан[5]. Турпандагы Субейси табылгасы Хуа Того чейин тээ илгери эле батыш жерлеринин дарыгерлери хирургиялык операцияларды жасай башташкандыгын билдирет.

13/2 Субейси мүрзөсүнөн казылып алынган ээр

Субейси мүрзөсүнүн башка бир өзгөчө материалдык-маданий эстелиги б.з.ч. III кылымга таандык ээр болуп саналат. Бул ээр жакшы сакталган. Ат минген улуттар үчүн ээр маанилүү шайман катары эсептелет. Мынчалык байыркы  ээрди мурда эч качан көргөн эмесмин, анын үстүнө ээр мыкты сакталган[6].

 

2004-жылы, Синьцзяндын Шаньшань уездиндеги Янхай айылынын түштүгүндөгү чөлдүү райондон жүздөн ашуун мүрзө казылып алынган, ал мүрзөлөр б.з.ч. VII-II кылымдарга таандык, тактап айтканда, Батыш Хань династиясына чейин болгон. Көңүл бура турган нерсе, алардын арасынан бир мүрзөдөн байыркы арфа аспабы казылып алынган. Мындай музыкалык аспаптын мекени Египет менен Батыш Азия болуп, Египет фараонунун мүрзөсүнө арфада ойногон адамдын боёлгон жыгач айкели өлүк менен бирге көмүлгөн, анын жылы б.з.ч. 3000-жыл болуп саналат, байыркы Вавилондун арфа ойногон горельефи б.з.ч. 2004-1595-жылдарга таандык. Турпандан казылып алынган арфа бүтүн бойдон жакшы сакталган, ал б.з.ч. 700-жылга таандык болуп, азыркы убакта Кытайда казылып алынган эң эски арфа болуп саналат жана биздин Батыш Азия менен Кытайдын ортосундагы музыкалык-маданий байланышыбызды изилдөөбүз үчүн маанилүү материал болуп берди[7].

 

 

 

 

13/3 Вавилон “Арфа” горельефи менен Турпандан казылып алынган арфа

Профессор Лин Мэйсун

Даярдаган Назгүл ОСМОНОВА

 [2] Тан доорунда уйгурларды ушундайча аташкан.

[3] Ван Бин Хуа. “Субейси байыркы мүрзөсү”, “Кытай журналы”, 1993-жыл, 3-чыг., 15-17-бб.

[4]Линь Мэйцунь. “Хань доорундагы фаншу даос магиясынын ооруну сездирбөөчү жана экзогендик факторлору”. Пекин. Вэньу басмаканасы.

[5] Синцзянь маданий эстеликтер башкармалыгы жана башка мекемелер жазган: “Синьцзян тарыхый жерлеринин көрүнүшү”, Үрүмчү. Синьцзян мэйшу шэин басмаканасы, 1999-жыл, 125-бет.

[6] Маданий эстеликтерди сактоо боюнча Мамлекеттик комитеттин редакциялоосу менен. 2004-жылдагы маанилүү археологогиялык ачылыштар. Пекин. Вэньу басмаканасы, 2005. 91-бет.

 [7] Маданий мурастарды коргоо мамлекеттик комитети жазган: “2004 Кытайдагы маанилүү археологиялык табылгалар”, Пекин: Материалдык-маданий эстеликтер басмаканасы, 2005-жыл, 91-бет.

P.S. Бул аталган китеп ушул жылдын соңуна чейин жарыкка чыгат.

 

Конфуцийдин айткандары: Окуп үйрөнүү

Конфуций айткан: “Ар дайым окуп үйрөнүү жана окугандарыңды өз учурунда кайталоонунун өзү бакыт эмеспи? Же эмне алыс жолго досуң менен чыксаң жагымдуу болбойбу? Адамдар сени түшүнүшпөй калганда, ошол эле учурда алар сени менен душмандашкысы келбесе, анда бул ак ниеттүү изги адамдын жакшы сапаттарынын шарапаты эмеспи?”

* * *

Конфуций айткан: “Эски сабактарды өз учурунда  кайталоо менен жаңысын да тынымсыз үйрөнө алабыз. Ушундай жол менен гана чыныгы устаттыкка жетсе болот”.

* * *

Конфуций айткан: “Эгерди сабакты тек гана жаттап, бирок ал тууралуу ой жүгүртпөсө  бул адашууга алып келет. Эгерде ой жүгүртүп, бирок окубасаң шектенүү менен арсарлыктын ортосунда адашасың”.

* * *

Конфуций айткан: “Чжун Ю, сен мугалимдин насааттарын жазып алдыңбы? Билгениңди билем деп айт! Билбесең билбейм де! Ушул гана акылмандык”.

* * *

Конфуций айткан: “Үчөөсү бирдей кесипке ээ, алардын ичинде сөзсүз түрдө менин мугалимим бар: алардын артыкчылыктарын таап, аны үйрөнүү керек, ошондой эле кемчиликтерин изилдеп билип, оңолуу жолуна багыттоо зарыл”.

* * *

Конфуций айткан: “Изги тилектүү чыныгы адам тамак менен суусундуктан канааттануу таппайт, жашаганга жайлуу орун издебейт. Ал эптүүлүк менен иш кылып, абайлап сүйлөйт, жакшы адамдарга жакын болуп, кемчиликтерин оңдойт. Мындай адамдарга ынтызар, дилгир деген сыяктуу жакшы бааларды беришет”.

* * *

Конфуций айткан: “Студентти окутуп жатып, ал бир нерсени түшүнүүгө аракет кылып, бирок эч нерсени түшүнбөсө аны үйрөтүү кажет эмес. Ал бир нерсени айтууга аракет кылып, бирок айта албаса, туура жолго салып кереги жок. Ага төрт бурчтуктун бир гана бурчун окут, калган үчөөсүн кайталап үйрөтүүнүн кажети жок”.

* **

Конфуций айткан: “Туулганда эле билимдүү боло калган жокмун, байыркы маданиятты сүйүп үйрөндүм, аны шыктануу менен окуй баштадым, жигерлене акыл издедим жана акырында илим-билимге ээ болдум”.

* * *

Конфуций шакирттерин окутууда билимдин төмөндөгү төрт түрүн колдонгон. Алар: классикалык жазма эмгектер, коомдук тажрыйбалар, жарандар менен баарлашуудагы берилгендик, адамдардын ишенимине олутту мамиле жасоо.

* * *

Конфуций айткан: “Толук жетилген акылмандык менен адамгерчилик боюнча айтсам, менде “канткенде аларга жете алам?” –деген бир гана суроо бар. Мен болгону бул жолдо тырышчаактык менен бара жатам, ага жетүүдө эч бир чарчабаймын жана эч качан башкаларды буга үйрөтүүдөн эринбеймин. Болгону ушул”.

* * *

Конфуций айткан: “Үч эле жыл окуп аткаминер болуу боюнча кыялданып, ой жорубаган адам абдан сейрек”.

* * *

Конфуций айткан: “Билим алуу – бул бир нерсенин артынан кубалап баратып ага жетпей калам деген коркуу сыяктуу. Ал эми ага жеткен кезде алган билимимди кайра жоготуп алам деп корко баштоо”.

* * *

Конфуций айткан: “Адамдарды окутууда аларды кембагал жана байларга, акылдуу жана кемпайларга жана башка ушул сыяктуу деңгээлдерге бөлбөш керек”.

* * *

Конфуций айткан: “Чжун Ю качандыр бир алты түрдүү адеп-ахлак сапаттарынын да кемчиликтери бар экенин уктуң беле?» Цзы Лу жооп кылган: “Жок, улуу устат, уккан эмесмин”. Конфуций сөзүн улады: “Отур, сага айтып берейин! Бирөө адамгерчиликтүү болууну каалайт, бирок окугусу келбейт, бул жердеги кемчилик – макоолук. Дагы бирөө акылдуу болууну жактырат, бирок окугусу келбейт, бул жердеги кемчилик – шалаакылык. Ошол сыяктуу эле бирөө чынчылдыкты жактырат, бирок окугусу келбейт, мындагы кемчилик – өзүңө жана жакындарыңа зыян келтирип алуу тобокелчилиги. Түз жүрүүнү жактырганы менен окугусу келбегендер да бар, булардын кемчилиги – ойлонбой сүйлөөчүлүк, заар тилдүүлүк. Кайраттуу жана эр жүрөк болууну жактыргандар болсо окугусу келбесе, алардын кемчилиги – башаламандык, бейбаштык. Бекем мүнөздү жактырат, бирок окугусу келбейт, бул жердеги кемчилик – текеберчилик менен менменсинүүчүлүк”.

Которгон Кубанычбек АРКАБАЕВ

Олжобай ШАКИР: Коом агартуу камын көргөн «Чыгыш казынасы»

«Китеп бизге акысыз сабак берген мугалим».
Алишер НАВОИ

Советтик коом ыдырап тараган мезгилден тарта табынсыз өз эгемендигин улап келаткан өлкөбүздө рухий өксүк жаралганы баарыга дайын. Рухий өксүк тереңдегенден тереңдей берүүсүнө мындан ары жол бербөөнүн гана аракетин көрүүбүз зарыл. Адабият, театр, кино, сүрөт, музей искусствосу болобу, айтору, адам баласына рухий азык берер көркөм дөөлөттүн баарын туташ кризис каптап келди. Ошол өксүктү толтурууга бүгүн да мамлекетибиздин чама-чаркы чектелүү туру. Себеби экономикалык чарбасы жолго коюлбай келаткан өлкөбүздүн жогорку бийлик эшелонунда руханий күчкө эмес, капчыктын күчүнө таянган аксымдар толо.

А калың капчыкка таянган аткаминерлердин укуруктары бизде узун эмеспи: алар өздөрүнүн жеке кызыкчылыктарын мамлекеттик кызыкчылыктан да жогору койгон үчүн бүгүн эң кирешелүү тармакка ээлик кылган да ошолор. Алардын сунулган укуруктары өлкөбүздүн экономикасына күрөө тамыр болуп берер тармактарга гана жеке басар кожоюндук кылган бизнеске айлантып алышканы кимге жашыруун! Андыктан жакынкы жылдарда алардын коомду агартып-көгөртүү ишине камылга көрөрүн күтүп да болбойт.

Арийне, арабызда келечектүү приоритеттерди көздөгөн жаңы генерацияда өсүп чыккан жаштар бар экени кубандырат. Алардын бири «Чыгыш адабияты жана искусствосу» Басма компаниясын бир жылдан бери жетектеп келаткан Наргиза Узакбаева. Өзү Кытайдан алган илим-билим, тажрыйбасын бүгүн өз мекенинде колдонуп, кытай ишкери Му Пин аттуу инвестор менен биргеликте «Чыгыш казынасы» басмаканасын жолго койгон аракетин жөн гана сөзгө албастан, колдоп-буттап колдоого тийишпиз.

Албетте, бүгүнкү күндө сырттан инвестор таап келген улан-кыздарыбыз арбын, бирок алардын дээрлик көпчүлүгү финансылык киреше кай тармакта көбүрөк болсо, ошол багытта гана бизнес жүргүзүүнүн аракетинде. Ал эми биз сөз кылар Наргиза Узакбаеванын көздөгөнү финансылык пайда табуудан мурда коом агартуу багытында Борбор Азия боюнча биринчи жолу «Чыгыш адабияты жана искусствосу» Басма компаниясын негиздөөгө болгон аракетин жөн салды гана күндөлүк жаңылык катары кабылдабашыбыз керек.

Бул иш-чара өлкөбүз үчүн арканды алыска таштаган стратегиялык улуу максаттардын бири. Албетте, өндүрүш тармагын ирдентүү багытанда сырттан инвестор таап келген ишкерлерге алкыш айтууга тийишпиз, арийне, алардын арасында гуманитардык мүдөөнү көздөгөн Наргиза сыяктуу мекенчил жаштарыбыз өтө саналуу.

Макалабыздын башында бийликтин жогорку эшелонунда калың капчыктуу укуругу узун аткаминер эрендер толтура экенин сөзгө кыстарган себебим, алардын көбү учурунда шылуундук жол менен мамлекеттик мүлктөрдү менчиктештирип тынышты. Кээси канчалаган маданий жай болуп саналган китеп дүкөндөрдүн имараттарын жеке банкка же кирешелүү соода түйүнгө айланып, менчикке өткөрүп алышканы маалым. Ал эми бүгүнкү күндө «Чыгыш адабияты жана искусствосу» Басма компаниясын негиздөөчүлөр китеп өндүрүшү менен бирге коомдун китепкөй катмарын тарбиялоо үчүн борбор калаабыздын Манас проспектисинде (61) «Шанс» деген аталыштагы китеп дүкөнүнүн ачылыш аземин уюштурганын – жакшылыктын жышаанасы дээр элем. Келечекте борбор шаарыбыздагы китеп дүкөнү менен гана чектелбестен, «Шанс» китеп дүкөндөрү ар дубанга, чакан шаарларга, район борборлоруна чейин канат-бутак жайса кана, аттиң!

Биздин шартта азыр Араб өлкөлөрүнөн инвестор таап келип мечит, медресе кургандар четтен табылат. Тилекке каршы, алардын арасында салттуу ислам динин калыптандырууга кызыктар агымдар азырынча аз болгон үчүн диний фанаттардын калың катмары каптап кеткенин көрүп атабыз. Дээрлик көпчүлүгү коомго караңгылыктын идеологиясын жайылткан кооптуу кырдаалга кептеди өлкөбүздү. Андыктан жалпы ислам динине жамынган түркөй агымдарга каршы коом агартуу тармагында альтернатива түзөр аракеттерди жигердүү түрдө жүргүзүүгө тийишпиз. Аты айтып тургандай «Чыгыш казынасы» китеп өндүрүү басма үйү келечекте жалпы чыгыш элдеринин рухий орток мурасына казына болор китептерди кыргыз тилине түпнускадан которуу жагын колго алаарына терең ишенимдебиз. Себеби бул багытта Н.Узакбаева өзү да ишке билек түрүнгөнү кубандырат.

Арийне, буга дейре жалпы дүйнөлүк дөөлөт мурастарды айтпайлы, кылымдардан бери коңшулаш жашаган чыгыш жана түрк тилдүү элдердин адабияттары бизге бир гана орус тили аркылуу таанылып жана кыргызчага которуп келсе, мындан ары «Чыгыш адабияты жана искусствосу» Басма компаниясы кыргыз тилдүү окурмандары үчүн кеңири мүмкүнчүлүк ачып отурат.

«Шанс» китеп дүкөнүнөн Чыгыштын рухий казынасын табасыз!

«Чыгыш казынасы» жана «РухЭш» сайтынын өнөктөштүгү менен кызыктуу адабий чыгармаларды окуйсуздар, ошондой эле сайтыбызда жарыяланган адабий уктурууларды бул жерден уга аласыздар!  

 

«Шанс» китеп дүкөнү менен телефондук байланыштар: 0772 17 34 51; 0551 19 03 94