Борбор Азия коомун көп учурда салтка бекем, аялдын коомдогу ордун катуу чектеген чөйрө катары мүнөздөшөт. Бирок дал ошол чөйрөдөн чыккан улуу жазуучу Чыңгыз Айтматов адам эркиндигинин эң назик маселелеринин бирин — аялдын ички дүйнөсүн жана тандоо укугун — дүйнөлүк адабияттын бийик деңгээлине көтөргөн.

Анын “Жамийла” повести сыртынан караганда жөнөкөй сүйүү баянындай көрүнөт. Бирок чыгарманын терең катмарында аялдын инсандык эркиндиги, салт менен адамдык бакыттын кагылышы жана коомдун моралдык чектөөлөрү жөнүндө чоң суроо жаратат.

Жамийла — салттуу айылдын келини. Ал күйөөсү согушка кеткен учурда айылдын адеп-аклагы менен жашап жүрөт. Бирок Жамийла ошол коомдук калыптарга батпаган табиятка ээ. Ал — эркин, шайыр мүнөздүү жаштардан. Анын жүрөгү жалган жашоону кабыл албайт. Повесттин өзөгү дал ушул жерде башталат: Жамийла коом күткөн тагдыр менен өз жүрөгүнүн ортосунда кысылат.

Данияр менен болгон сүйүүсү — жөн гана романтикалык окуя эмес. Бул — адамдын өз бактысын тандап алуу укугу жөнүндө көркөм билдирүү.

Бир карасаң, Жамийла салтты бузгандай көрүнөт. Бирок Айтматов аны күнөөлүү катары эмес, тескерисинче, адамдык чындыкка жакын инсан катары көрсөтөт. Бул ошол мезгилдеги коомдук түшүнүк үчүн абдан тайманбас көркөм чечим эле.

Чынында, повесть бир гана Жамийланын тагдыры жөнүндө эмес. Бул чыгарма коомдун моралдык түшүнүгү кантип өзгөрөрү жөнүндө баяндайт. Аны баяндап берген жаш сүрөтчү Сейиттин көзү менен биз Жамийланы акырындап түшүнө баштайбыз. Башында ал да коомдун түшүнүгү менен ой жүгүртөт. Бирок убакыт өткөн сайын ал Жамийланын чечими — адамдык чындык экенин аңдайт.

Демек, повесть окурмандын аң-сезиминде да өзгөрүү жаратат. Айтматовдун феномени да дал ушунда: ал салттуу коомдун ичинде туруп эле ошол коомдун адамдык чегараларын кеңейте алган гуманист жазуучу.

Жамийла, жөн гана каарман эмес. Ал — аялзаттын инсан катары жашоого укугун билдирген көркөм символ. Ошондуктан бул чыгарма бүгүн да актуалдуу. Анткени аялды түшүнүү, анын эркиндигин урматтоо — ар бир коомдун руханий жетилгендигинин өлчөмү.

Жамийла эмне үчүн дүйнөлүк адабиятта феномен?

Ч.Айтматовдун бул повести дүйнөлүк адабиятка Борбор Азиядагы мусулман калкы саналган коомдон чыккан эң жаркын чыгармалардын бири болуп калды. Повесть жарыялангандан кийин француз акыны Луи Арагон аны «дүйнөдөгү эң чырайлуу сүйүү баяны» деп атаганы – чыгарманын адабий баасын дүйнөгө таанытты.

Бир караганда «Жамийла» — жөнөкөй сүйүү баяны. Бирок анын күчү сюжетинде эмес, адамдык чындыкты көркөм ачып бере алганында.

Повесть жазылган мезгилде көпчүлүк коомдордо, айрыкча салттуу коомдордо, аялдын тагдыры көбүнчө коомдук мыйзамдар менен аныкталчу. Аял сүйүүдөн мурда милдетти, бакыттан мурда салтты тандашы керек деген түшүнүк үстөмдүк кылчу.

Айтматов ушул түшүнүккө каршы чыкпастан, бирок аны адамдын ички дүйнөсү аркылуу көркөм чеберчиликте чечмелеп берет. Жазуучу аны моралдык жактан айыптабайт. Тескерисинче, окурмандар акырындап анын чечимин түшүнүүгө алып келет. Бул — чоң көркөм чеберчилик.

Повесттеги дагы бир феномен — баяндоонун өзгөчө ыкмасы. Окуяны Сейит аттуу жаш бала эскерүү аркылуу баяндайт. Ал башында айылдын салттуу түшүнүгү менен ой жүгүрткөн бала. Бирок Жамийла менен Даниярдын сүйүүсүнө күбө болгон сайын анын да дүйнө таанымы өзгөрөт. Ошентип, чыгармада окурмандын аң-сезими да Сейит менен кошо өсөт.

Даниярдын ыры болсо повесттин символдук туу чокусу. Ал ырда талаанын кеңдиги, адамдын жалгыздыгы, сүйүүнүн тереңдиги угулат. Ошол ыр Жамийланын жүрөгүндө жашырып жүргөн чындыкты ойготот.

Айтматов дал ушул жерде улуу жазуучуларга мүнөздүү нерсени жасайт: ал жеке тагдыр аркылуу адамзаттык теманы ачат. «Жамийла» — сүйүү жөнүндө гана эмес, ал адамдын эркиндиги жөнүндө чыгарма. Балким ошон үчүн бул повесть дүйнөнүн көп тилдерине которулуп, ар кайсы маданияттагы окурмандардын жүрөгүнө жакын болуп калды.

Жамийла — кыргыз коомундагы аял образынын революциясы

Борбор Азия элдеринин тарыхында аял образы көбүнчө чечкинсиз, үй-бүлөнүн салтын сактаган, өз тагдырына баш ийген образ катары сүрөттөлүп келген. Ал эми Чыңгыз Айтматовдун “Жамийла” повести бул түшүнүктү түп-тамырынан өзгөрткөн чыгарма.

Жамийла — баш ийген каарман эмес. Ал, өз жүрөгүнүн үнүн уккан адам. Айылдын адеп-аклак алкагында ал күйөөсүн күтүшү керек эле. Коом андан дал ушуну талап кылат. Бирок Айтматов адамдын бактысы коомдун талаптарынан жогору турарын көрсөтөт.

Жамийла Даниярды акыры сүйүп калат. Бул чечим жөн гана сүйүү эмес, инсандык эркиндиктин чечими эле. Айтматов бул окуяны жазганда: кыргыз коомунун ичинен адамдык акыйкатты табууга аракет кылган. Жамийла — салтка каршы чыккан каарман эмес. Ал, жалган жашоого каршы чыккан каарман.

Ошондуктан бул образ кыргыз адабиятында жаңы баракты ачты. Аял биринчи жолу өз тагдырын өзү чечкен инсан катары көрсөтүлдү.

Айтматовдун улуулугу да ушул жерде көрүнөт: ал аялды курмандык же кооз символ катары эмес, толук кандуу адам катары сүрөттөйт. Жамийла — кыргыз адабиятындагы жөн гана каарман эмес, ал — эркиндиктин образы. Ал эми эркиндик — ар бир коомдун руханий жетилүүсүнүн эң чоң баскычы.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдалды

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.