(Оноре де Бальзак тууралуу замандаштарынын эскерүүлөрү)

Оноре де Бальзак тууралуу замандаштарынын жана жакындарынын эскерүүлөрү өзүнчө бир кызыктуу роман. Ал тургай мындай эскерүүлөр топтолгон жыйнактар француз адабиятында Souvenirs sur Balzac (Бальзак тууралуу эскерүүлөр) же Balzac intime (Жакындан таанылган Бальзак) деген аттар менен чыккан. Алардын ичинде Бальзактын карындашы – Лора де Сюрвиль жазган Balzac, sa vie et ses œuvres (Бальзак, анын өмүрү жана чыгармалары) деген китеп өзгөчө баалуу.

Ата-энеге каршы чыккан жазмыш

Бальзактын эне-атасы аны юрист же мамлекеттик кызматкер кылгысы келген. Атасы катуу тартипти сүйгөн адам болгондуктан, уулунун “жазуучу болом” деген кыялына шек менен караган. Бирок жаш Бальзак бир жолу үй-бүлөсүнө чечкиндүү айтат:“Мен атактуу болом. Болбосо эч ким эмесмин.”

Бул жөн гана жаштык кыял эмес, анын ички буйругу эле. Замандаштары анын ушул өжөрлүгүн “акылга сыйбаган кумар” деп сыпатташкан.

Апендиге окшогон гений

Эскерүүлөрдө Бальзактын мүнөзү кызык сүрөттөлөт: бирде өтө олуттуу философ, бирде таптакыр “апенди” сымал кыялкеч.

Ал бир күнү басмакана ачып, эртеси банкрот болот. Андан кийин кагаз фабрикасына киришет, анда да ташжалак отуруп калат. Бирок ошол эле учурда түндөп отуруп, адам жан дүйнөсүн казган чыгармаларды жаза берет.

Замандаштары анын бул жүрүшүн мындайча сүрөттөшкөн: “Ал акчаны жоготуп жатып да, кең дүйнөнү утту.”

Бальзак күндүз эмес, түндөсү жашачу. Кофени ашыкча ичип, өзүн жазууга мажбур кылчу. Кээде ал 15–18 саат тынымсыз иштеген. Анын достору таңгалып жазышат: “... ал уктабайт, чарчабайт. Өзүн өзү өрттөп жаткан шамдай”.

Карыздар, кыялдар жана “Адамзат комедиясы”

Бальзак өмүр бою карыздан башы чыккан эмес. Бирок ошол эле учурда ал адамзат тарыхындагы эң чоң адабий долбоорлордун бирин жаратат. Анысы — “Адамзат комедиясы”. Бул чыгармалар топтому жөн гана роман эмес, бүтүндөй Франция коомунун “рентген сүрөтү”.

Анын замандаштары айткан: “Биз жашаган доорду тарыхчылар эмес, Бальзак жазууда.”

Карындашы Лора де Сюрвиль агасы тууралуу мындай деп жазган: “Ал үй-бүлө үчүн түшүнүксүз адам болгон. Бирок ошол эле учурда тагдырга баш ийбеген жан”. Карындашы агасы Бальзакты “өз тагдырын өзү жазган адам” деп сыпаттаган.

Генийдин табышмагы

Бальзактагы эң таңгалычтуу көрүнүш — анын карама-каршылыгы: акылдуу, бирок акчага келгенде акылсыз. Реалист, бирок кыялкеч. Чарчап-чаалыккан, бирок тыным билбеген мээнеткеч. Карызга белчесинен батса да, руханий байлыгы бөксөрбөгөн феномен!

Балким гений деген ушул чыгар: адам мүмкүнчүлүгүнүн чегинен чыгып кеткен абалы.

Ал ийгиликтин эмес, зарылчылыктын жазуучусу болгон. Жазбай койсо, жашай албай турган адам сыяктуу сезилген.

Ал өзүн өзү даңктаган сынчы

Бул окуя Бальзактын чыгармачылык жолунун баш жагына туура келет. Ал кезде али чоң атакка жете элек, бирок ичинен өзүнүн ким экенин так билген.

Бальзак бир күнү өзүнүн жаңы романын көтөрүп алып, бир таанышына — басма ишине аралашкан досуна (айрым эскерүүлөрдө журналист деп айтылат) барат. Колунда жаңы жазылган чыгармасы. Көзүндө — үмүт.

Ал досуна түз эле айтат:

— Муну окуп чыгып, журналга мени мактап рецензия жазып бер.

Досу ага күлүмсүрөп, бирок баш тартат:

— Убактым жок, иштерим көп, кийин көрөм…

Бирок бул жооп Бальзак үчүн жетишсиз эле.

Ал бир азга унчукпай турат да, күтүлбөгөн нерсени сунуштайт:

— Анда сенин ордуңа өзүм чиймелей салайын.

Досу муну тамаша катары кабыл алат. Бирок Бальзактыкы тамаша эмес эле. Калемин шарт алат да, отура калып өзүн көкөлөткөн макала жаза баштайт. Бирок бул жөн эле мактоо эмес эле, өзүнө карата толук кандуу адабий рецензия. Макалада өз чыгармасын терең талдайт. Каармандардын психологиясына терең сүңгүйт, автордун (өзүнүн) стилин жогору баалайт. Ал тургай “жаңы доордун чоң жазуучусу пайда болду” деген мааниде жыйынтык чыгарат.

Эң кызыгы, ал макаланы башка бир сынчынын атынан жазат. Башкача айтканда, өзү жөнүндө өзү, бирок “башка бирөө” болуп сүйлөйт. Досу аң-таң калат: “Эй, бул уят эмеспи? Адамдар билип калсачы?”

Бальзак эч тартынбай жооп берет: “Алар бир күнү баары бир ушинтип жазышат. Мен болгону алардан мурда айтып койдум.”

Бул окуя эмнени ачат? Замандаштары бул эпизодду жөн гана күлкүлүү окуя катары эмес, Бальзактын табиятын ачкан көрүнүш катары баалашкан. Анткени бул жерде үч жагдай ачылат:

1. Өзүнө болгон абсолют ишеними. Ал жөн эле ишенген эмес, өз баасын билген. Көптөр күмөн санаган жерде, ал жыйынтык чыгарып койгон.

2. Даңкка болгон шашылыш эмес, бирок өжөр умтулуу. Ал “күтүп отурчулардан” эмес эле. Эгер эшик жабык болсо, терезеден кирчү.

3. Чыгармачылык менен жашоонун аралашып кетиши. Бальзак үчүн жашоо да, адабият да оюн сыяктуу болчу. Ал өзү да каарман, өзү да автор.

Бул окуядан кийин көп өтпөй эле чыныгы адабиятчылар Бальзак жөнүндө дал ушундай жаза башташкан. Ал алдын ала жазган мактоолор кийин чындыкка айланган. Демек, гений кээде келечекти жөн эле күтпөйт. Ал аны өзү жазат.

Конокту чакырган өзү, бирок капчыгы бош гений

Бир күнү Оноре де Бальзак жаңы таанышкан бир окурманы менен жолугуп калат. Ал окурман Бальзакты өтө аздектеп, чыгармаларын сүйүп окуган, жөнөкөй адам.

Бальзак адатынча дароо эле чоң оозанууга өтөт:

— Жүрүңүз, ресторанга баралы. Сиз менен жакындан сүйлөшөлү.

Бул чакыруу жөнөкөй урмат эмес эле окурманына. Бальзак ресторанга барса, анын дайыма “той” кылмай адаты күч экен.

Экөө ресторанга кирип, Бальзак буйрутманы жаадырат: кымбат тамактар, эң мыкты шараптар, таттуулар…

Ал – Франция, коом, адам тагдыры, адабият жөнүндө бакылдап баштайт. Окурман болсо үн катпай тыңшап отурат. Маңдайында тирүү Бальзак менен баарлашып отурганы үчүн төбөсү көккө жетип бактылуу сезет өзүн. Ушунун өзү эле ага бүтүндөй бир роман сыяктуу сезилет.

Эсеп келгендеги ыңгайсыздыкты көрүп ал анан. Эсеп кагазын көргөн Бальзак бир аз тынчый түшөт. Чөнтөгүн сыйпалайт. Дагы бир кайталайт. Анан… таптакыр табигый үн менен айтат:

— “Кечиресиз, бүгүн менде акча жок экен.”

Бул сөздү ал уялбай, кызарбай туруп айтат. Тескерисинче, кадимки нерседей. Окурман аң-таң калат. Бирок эмне кылмак? Эсепти өзү төлөйт.

Бальзак ага ыраазы болуп:

— Сиз бүгүн чоң иш кылдыңыз. Муну эч унутпайм, — деп компоёт.

Бул окуя аркылуу замандаштары Бальзактын табиятын мындайча түшүндүрүшкөн:

Акча анын дүйнөсүнө жат болгон, ал акча эсептөөдөн алыс эле. Анын дүйнөсүн жалаң идеялар, каармандар, сюжеттер ээлеген. Жашоону ал “роман” катары кабыл алган. Ресторандагы кечки тамак да ал үчүн эпизод гана. Ал эми акча төлөө — “сюжетке кирбеген майда деталь”.

Өзүнө ишенүүсү жогорку чекке жеткен. Ал билген: адамдар аны кечирет, сүйөт, кээси аны түшүнбөсө да, артынан ээрчийт.

Оноре де Бальзак — реалдуу жашоодо көп учурда утулган адам: карыз, уятка калган абалдар, ийгиликсиз иштер… Бирок ошол эле учурда руханий жактан уткан. Ал адамдардын эсинде ушундай тирүү, кызык, карама-каршылыктуу бойдон калган.

Ал ресторан окуясында эсепти төлөй албаса да, адамзаттын эң чоң “эсебин” адабияттагы орду менен толук жапкан.

Фермер Бальзакты издөө

Бул кезде Оноре де Бальзак дагы эле карызга белчесинен баткан учур. Акчадан кутулуунун бир жолу катары ал жазуудан тышкары “пайдалуу” ишке өтөт. Анысы жер алып, фермерлик кылып байыйм деген кыял. Бирок бул да анын адатындагыдай эле чоң кыял, күмөндүү эсеп.

Аны издеп чыккан Жанен аттуу адам Францияны түрө кыдырат. Кызыгы, “Бальзак” деген фамилия сейрек эмес болуп чыгат. Ар кайсы айылда бир Бальзак, дагы бир Бальзак, дагы бирөө… Бирок алардын эч бири Жанен издеген Бальзак эмес.

Издеген сайын иш татаалдашат. Анткени чыныгы Бальзак карыздардан жашынып жүрөт, так дарек калтырбайт, улам башка жакка көчүп кетет.

Издеген адамдын өзүнүн айтканы бар: “Мен жазуучуну эмес, жоголгон каармандын изин кууп жүргөндөй болдум.”

Акыры Бальзак табылат. Табылган менен Жанен күткөндөй болбойт, күткөнүнө такыр окшобойт. Ал жерде атактуу жазуучу жок. Анда кадимки эле бир чарба адамы кезигет: кийими жөнөкөй, жүзү чарчаган, айланасында жер, иш, тиричилик…

Бир караганда, бул адам Франциянын эң чоң жазуучуларынын бири деп эч ким ишенбейт. Бирок тигини менен сүйлөшө келгенде баары тез эле ордуна келет. Кадимки өзү издеп келген атактуу жазуучу Оноре де Бальзак маңдайында туру. Ал коом жөнүндө кобурайт, адам мүнөзүн талдайт, келечектеги чыгармаларын айтып берет. Дагы эле “чоң пландар” менен жашап жатканын көрсөтөт. Ал фермер эмес эле, жөн гана убактылуу фермер болуп ойноп жаткан гений сыяктуу сезилет.

Бул эпизоддо Бальзактын дагы бир парадоксу ачылат: ал кайсы ролду албасын, өзү бойдон калат. Фермер болобу, ишкер болобу — ичиндеги жазуучу өзгөрбөйт. Реалдуулук менен кыялдын ортосунда жашайт. Ал жер иштетип жүрөт, бирок башында толтура романдар. Атак-даңкы сыртынан көрүнбөйт. Себеби генийди дайыма эле сыртынан тааный албайсың.

Бул окуянын эң күчтүүсү — карама-каршылык: Франциянын эң чоң жазуучусу талаада жөпжөнөкөй адам болуп жүргөнү. Бирок ал ошол учурда да өзүнүн башкы миссиясын токтоткон эмес: ал адамзаттын ички дүйнөсүн “айдап”, “эгип”, “жыйнап” жүргөн...

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.