Дүйнөнүн саясый-экономикалык картасына көз чаптырсак, мусулман калкы басымдуулук кылган өлкөлөрдүн бир бөлүгү өнүгүү жагынан олуттуу кыйынчылыктарга туш болуп жатканын көрөбүз. Бул көрүнүш көптөрдү бир суроого алып келет: эмне үчүн айрым мусулман коомдору заманбап өнүгүүнүн жарышында артта калууда?

Бул суроого жооп издегенде жөнөкөй жана үстүр жыйынтыктардан сак болуу зарыл. Анткени эч бир элдин же диндин өзү өнүгүүгө тоскоолдук жаратпайт. Тарыхта ислам цивилизациясы илим, философия, математика жана медицинанын дүйнөлүк борбору болгон мезгилдер аз эмес. Багдад, Кордова, Самарканд жана Каир сыяктуу шаарлар Европанын көп бөлүгү караңгылык доорун баштан кечирип жаткан убакта билимдин очогу болуп турган.

Демек, маселе ислам дининин өзүндө эмес, коомдук жана саясый институттардын кандай иштегенинде жатат.

Өнүккөн мамлекеттердин тажрыйбасы көрсөткөндөй, туруктуу өнүгүүнүн негизи төрт чоң тирекке таянат: мыйзам үстөмдүгү, бийликтин жоопкерчилиги, билим берүү эркиндиги жана жарандардын укуктарынын корголушу. Бул принциптер жакшы иштеген жерде экономика өсөт, илим өнүгөт жана коом жаңыланууга жөндөмдүү.

Тилекке каршы, мусулман дүйнөсүндөгү айрым өлкөлөрдө мамлекет менен диндин мамилеси ушунчалык аралашып кеткендиктен, коомдук өзгөрүүлөргө жана жаңы идеяларга каршылык күчөп калган учурлар кездешет. Кээде диний түшүндүрмөлөр саясый бийликти сактап калуунун куралына айланып, эркин ой жүгүртүүгө бөгөт коюшу мүмкүн. Натыйжада, акыйкаттыкты айткан адамдар кысымга кабылат, илимий талкуулар чектелет, ал эми жаңылануу процесси жайлайт.

Бирок бул көрүнүштү «шарият» деген бир эле түшүнүк менен түшүндүрүү туура эмес. Анткени шариятты ар кайсы өлкөлөр ар башкача чечмелешет. Мисалы, Индонезия, Малайзия же айрым Перс булуңундагы мамлекеттер ислам салттарын сактоо менен бирге заманбап билим, технология жана мамлекеттик башкарууга да инвестиция салып келишет. Ал эми башка өлкөлөрдө саясый авторитаризм, коррупция, кландык башкаруу же тышкы жаңжалдар өнүгүүгө көбүрөк тоскоолдук жаратып келет.

Көптөгөн изилдөөчүлөрдүн пикиринде, мамлекеттин ийгилигин анын расмий идеологиясынан көрө институттары көбүрөк аныктайт. Эгер сот көзкарандысыз болсо, мыйзам баарына бирдей иштесе, маалымат каражаттары эркин болсо жана билим берүү системасы сынчыл ой жүгүртүүнү өнүктүрсө, анда коомдун өсүү мүмкүнчүлүгү кыйла жогорулайт.

Мисалга алсак, Жапония, Түштүк Корея, Тайвань же Сингапур сыяктуу өлкөлөрдүн ийгилиги алардын кайсы динди карманганында эмес, мамлекеттик институттарды натыйжалуу кура алганында. Бул өлкөлөр билимге, мыйзамга жана меритократияга — адамдын теги эмес, жөндөмү бааланган системага таянышты.

Мусулман коомдору үчүн да эң негизги маселе — динден баш тартуу эмес, коомдук башкаруунун сапатын жакшыртуу. Исламдын өзүндө билим алууну, акыл калчоону жана адилеттикти даңазалаган принциптер көп. Көйгөй ошол принциптердин турмушка канчалык деңгээлде ашырылып жатканында.

Бүгүнкү күндө дүйнөдө атаандаштык күчөдү. Элди алдыга сүрөгөн нерсе жаратылыш байлыгы эмес, билим, инновация жана институттар болуп калды. Кайсы коом болбосун, эгер ал эркин ой жүгүртүүгө, илимге жана мыйзам үстөмдүгүнө шарт түзсө, өнүгүү мүмкүнчүлүгүн табат. Ал эми бийликти суроого алууга болбой турган, жаңы идеяларга шектенүү менен караган чөйрө акырындап токтоп калат.

Ошондуктан мусулман дүйнөсүнүн келечеги тууралуу сөз болгондо негизги суроо «кайсы дин туура?» деген суроо эмес. Негизги суроо — «кандай коомдук тартип адамдардын мүмкүнчүлүгүн толук ачат?» деген суроо. Тарыхтын сабагы көрсөткөндөй, адамдын кадыр-баркын урматтаган, билимди жогору койгон, мыйзамды баарынан үстөм эсептеген коомдор гана узак мөөнөттүү өнүгүүгө жетише алышат.

Өнүгүүнүн чыныгы душманы — дин эмес, сабатсыздык; салт эмес, өзгөрүүдөн коркуу; ишеним эмес, бийликтин жоопкерчиликсиздиги. Кайсы коом ушул тоскоолдуктарды жеңе алса, ошол коом өз келечегин өзү курат.

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.