Жаңы, 2026-жыл башында дүйнө коомчулугу күтүлбөгөн окуяга күбө болду: АКШ күчтөрү Венесуэла президенти Николас Мадурону жана анын жубайын атайын операция менен кармап, АКШга алып кеткени жарыяланды. Бул көрүнүш дүйнөдө талкуунун жаңы толкунун жаратып, айрымдар аны демократия үчүн жеңиш катары баалашса, башкалары эл аралык укуктун жана суверендүүлүктүн бузулушу катары сыпаттоодо. Бул макалада окуянын глобалдык мааниси, эл аралык тартипке тийгизген таасири жана демократиянын чыныгы маанисине терең талдоо берилет.

1. АКШ операциясы жана анын негизги себептери

АКШ президенти Дональд Трамп 2026-жылы январдын башында атайын түнкү операция менен Николас Мадурону Венесуэладан алып чыгып, АКШда кармап жатканын билдирди. Америкалык тарап Мадурону наркотерроризм, эл аралык кылмыштуулук жана бийликти мыйзамсыз колдонуу боюнча айыптады. Ал эми операция «террорчулукка каршы күрөш» деп мүнөздөлдү. (AP News)

АКШнын расмий позициясы боюнча, мындай кадамдын себеби төмөнкү факторлор: Мадуро режими – жалгыз башкаруу стили, оппозицияны баш көтөртпөй, өз жарандарынын укугун четке кагуу. Венесуэладагы гуманитардык кризис жана миллиондогон мигранттар, наркотрафик менен күрөшүү талаптары, айрыкча АКШ базарында жайылган баңгизат үчүн жоопкерчилик. (AP News)

Буга чейин белгилүү болгондой: 1989-жылы АКШнын Панама операциясы менен окшош деп мисал келтирилди, анда да АКШ эл аралык кылмыш боюнча Панаманын лидерин туткундаган. (AP News) Андыктан бул окуянын укуктук гана эмес, саясый жана адам укуктары жагынан да олуттуу маселе экенин түшүнүүгө тийишпиз.

2. Эл аралык укук жана суверендүүлүктүн корголушу

Эл аралык укук — бул өлкөлөр ортосундагы алакаларды жөнгө салган жалпы макулдашуулар жыйындысы. Бир мамлекет экинчи мамлекеттин аймагына күч менен кирип, анын башчысы менен жүргөн жарандарды алып кетиши, адатта, эл аралык укук нормаларына каршы келет. БУУ Уставынын 2-беренеси квалификациялык принциптердин бир катары өлкө суверендүүлүгүн жана саясый көзкарандысыздыгын коргойт. Ошол эле себептен көп өлкөлөр тарабынан мындай аракеттер айыптоо менен кабыл алынары бышык. (Чатем Хаус)

Чатем Хаус аналитикалык борбору мындай белгилейт: … эч кандай БУУнун Коопсуздук Кеңешинин тийиштүү резолюциясы жок туруп, күч колдонуу жана мамлекет лидерин күч менен алып кетүү — бул эл аралык укуктун бузулушу, ошондой эле агрессиялык аракеттердин мисалы” экенин белгилеген Чатем Хаус буга басым кылат: “Бул максаттуу аракеттер «демократияны калыбына келтирүү» аргументине негизделиши мүмкүн, бирок Устав өз алдынча мыйзам катары кабыл алынганда гана мындай чабуулдар укуктук негизге ээ болушу мүмкүн. Тилекке каршы, учурдагы окуя бул талаптарды толук аткара элек деген пикир күчтүү”.

3. Демократия жана адам укуктары – глобалдык баалуулуктар

Демократия — бул жөн гана эркин шайлоо эмес, адамдардын өз тагдырына тиешелүү чечимдерди эркин кабыл алуусу, мыйзам үстөмдүгү жана адам укуктарынын корголушу менен аныкталат. Эгер президент өз бийлигин милдеттүү сынактан жана эл аралык стандарттардан өтпөй жүргүзсө, анда бул өлкөнүн ички демократиялык структурасынын бузулгандыгын көрсөтөт.

Албетте, көп өлкөлөр бул абалга тынчсыздануусу менен, АКШнын позициясын адам укуктары, башаламандык жана гуманитардык кризисти токтотуу максатында туура көрүшкөн. Кээ бир өлкөлөр бул кадамды «демократия үчүн күрөш» катары колдогону — бул өз алдынча эл аралык карама-каршылыктуу, бирок адам укуктарынын корголушу дүйнөлүк коомчулуктун негизги максаты болуп саналат. (Le Monde.fr)

4. Айыптоолор жана каршы пикирлер

АКШнын бул кадамы эл аралык коомчулукта түрдүүчө пикир жаратууда: Испаниянын премьер-министри бул окуяны эл аралык мыйзамдарды бузуу жана суверендүүлүктү кемсинтүү катары сындады. (Reuters)
Кээ бир эксперттер мындай операцияларды эл аралык укуктук нормаларга каршы келет деп баалап, бул ыкма келечекте кооптуу прецеденттерди жаратышы мүмкүн деп эскертет. (Гардиан)
Ошондой эле дүйнөдө бир катар өлкөлөр бул кадамды империализмдин жаңы нускасы катары сыпаттап, бул глобалдык теңчиликке да терс таасир этет деген ойдо. (Le Monde.fr)

Албетте, бул пикирлер жөн гана оппоненттик маанай эмес, экинчи өлкөлөрдүн өз эрки менен диген суверендүүлүктөрүнө байланыштуу принциптүү позицияны чагылдырат.

5. Гуманитардык кризис жана эл тагдыры

Белгилүү болгондой, Венесуэлада акыркы жылдарда экономикалык, саясый жана гуманитардык кырдаал өтө начарлап кеткен. Эл аралык мигранттар агымы, кеңири масштабдуу азык-түлүк камсыздыгы күчөп, оор кризистерди жараткан. Мындай шартта демократиянын жоктугу эч нерсе болбогондой көрүшү мүмкүн, бирок бул маселелерди күч менен эле чечүүгө болбойт деген да жоопкерчилик бар.

Демократия — бул адам укуктары, эркиндиги жана тынч жашоосу үчүн күрөш. Авторитардык режимдер көбүнчө бул принциптерди одоно бузат, ошондуктан көп эксперттер демократия тутумун бекемдөө үчүн эл аралык колдоого муктажбыз деп эсептешет.

6. Кыргыз коомунун көз карашына сабак

Венесуэладагы кырдаал — бул глобалдык демократия менен авторитаризм ортосундагы кескин сыноо. АКШнын кадамы мыйзамдык жактан талаш-тартыштуу болушу мүмкүн, бирок дүйнө коомчулугу үчүн адам укуктары, элдин тынч жашоосу жана демократия принциптерин коргоо – чоң мааниге ээ.

Бул окуя жөн гана бир мамлекеттин ички саясаты эмес, жалпы адамзаттын фундаменталдык баалуулуктарына байланыштуу дүйнөлүк чакырык.

Бек Тамырлан, Вена шаары