Жеймс Болдуин (James Baldwin, 1924–1987) – Нью-Йорк шаарындагы Харлем районунда, ынды каралардын жакыр үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Атасы деп эсептелген өгөй атасы катуу мүнөздүү, диний фанатизмге жакын болгон. Дал ушул үйдөгү коркунуч, сүйүүнүн жетишсиздиги жана руханий басым кийин Болдуиндин чыгармаларында кайра-кайра кайталанган ата-бала тиреши, күнөө, коркуу темаларына негиз салган.

Өспүрүм кезинде Болдуин чиркөөдө үгүт-насаатчы болуп сөздүн күчүн, эл алдында сүйлөөнүн эмоционалдык таасирин өздөштүргөн. Кийин ал динден кетип, ишенимди догма эмес, адамдык жоопкерчилик катары түшүнгөн ойчулга айланат. Чиркөөнү таштаганы — анын руханий эркиндикке биринчи чоң кадамы.

Америкадагы расалык зомбулук, ынды караларга карата күнүмдүк кордук жана жашоо коркунучу аны 1948-жылы Франция, Парижге кетүүгө мажбурлайт. Болдуин өзү айткандай, “Америкадан кетүү — Американы жакшырак көрүүгө мүмкүнчүлүк берди”. Чет өлкөдө жүрүп, ал өз өлкөсүн сырттан карап, анын ичтен чириген жараларын айкын көрө алган.

Болдуин өз доорунда жарандык укуктар кыймылынын эң таасирдүү интеллектуалдарынын бири болчу. Ал Мартин Лютер Кинг, Малколм Икс менен жакын тааныш болгон, бирок дайым ортодогу сынчыл, моралдык позицияны сактай билген. Ал зомбулукту да, жалган тынчтыкты да кабыл алган эмес.

Өмүр бою ынды карадан мурда, гомосексуал жазуучу катары үч эсе четке кагылган абалда жашайт. Бирок дал ушул маргиналдык тажрыйба ага ак-караны ажырата билүү мүмкүнчүлүгүн берген. Анын романдары (Go Tell It on the Mountain, Giovanni’s Room), эсселери (The Fire Next Time) — расалык адилетсиздикти гана эмес, адам болуунун трагедиясын ачып берген чыгармалар.

Жеймс Болдуин 1987-жылы дүйнөдөн кайткан. Бирок анын үнү басылган жок. Анткени Болдуин — өз доорунан эмес, чындыкты айтууга батынган адам катары тарыхта калган.

Бүгүн РухЭш окурмандарына Жеймс Болдуиндин маегин сунуштайбыз.

— Сиздин чыгармаларыңызда раса маселеси дайыма борбордо. Бул темадан качууга мүмкүнбү?

— Жок. Анткени бул маселе мага сырттан таңууланган эмес. Мен аны тандаган жокмун, ал мени тандады. Америкада ынды каралардын тегинен төрөлүү — философия эмес, өкүм. Сен аны талкуулабайсың, аны менен жашайсың. Раса — теринин түсү эмес, коомдун жалган аң-сезими. Мен ошол жалгандын бетпардасын сыйрууда; тил менен жеткирүүгө аргасыз болдум.

— Кээси “өткөндү козгобой, алдыга карайлы” дешет…

— Өткөндү моюнга албаган коомдун келечеги жок. Жараны жашырып коюудан айыгып кетпейбиз. Америка мени “унут” деп үйрөткөн, бирок унутуу — зомбулуктун экинчи формасы. Чындык оорутат, бирок жалганчылык адамды өлтүрөт.

— Адилеттүүлүк сиз үчүн эмне?

— Адилеттүүлүк — мыйзам эмес. Мыйзам адилетсиз да боло алат. Адилеттүүлүк — башка адамдын азабын өз жаныңдай сезүү. Эгер бирөөнүн кордугун көрүп туруп, унчукпасаң, калыстыктан тайганың. Демек, кордукчулдар тарабындасың.

— Сиз көп айткан “руханий жара” деген эмне?

— Бул — таяк менен урулган жер эмес, адам катары көрүлбөгөндүктөн жаралган жара. Кулчулуктан да оор нерсе бар, ал — кулчулукка акыйкат катары ишендирүү. Ошол ишеним муундан муунга өтүп, жан дүйнөнү ичтен жейт.

— Жазуучу бул жараларга эмне кыла алат? Айыктырабы?

— Жазуучу дарыгер эмес. Биздин милдет — жараны жашырбоо. Коом күзгүгө карагысы келбесе да, жазуучу күзгүнү кармап бериши керек. Мен окурманымды соороткум жок, аны ойготкум келет. Кээде ойгонуу — кыйкырык менен ишке ашат.

— Демек, жазуучунун миссиясы — моралдык миссия?

— Эгер жазуучу моралдык суроолордон качса, ал калем кармап отурган кызматкерге айланат. Жазуучу ыйык киши эмес, бирок анын жоопкерчилиги оор: чындыкты көрүп туруп, калп айтпоо. Бул, мен билген жападан жалгыз морал.

— Сиздин тексттериңиз айрымдарды коркутат…

— Анткени алар өздөрүн таанып алышат. Чындык коркунучтуу эмес, өзүңдү чындыктын арасынан көрүү коркунучтуу. Эгер менин сөздөрүм бирөөнү ыңгайсыз кылса, демек, ал сөз керектүү болгон.

— Акыркы суроо: үмүт барбы?

— Үмүт сокур оптимизм эмес. Ал — жоопкерчилик. Эгер биз чындыкты айтууга батына алсак, эгер сүйүүнү алсыздык эмес, кайрат деп түшүнсөк, анда үмүт бар. Болбосо үмүт сөз бойдон калат.

Жеймс Болдуиндин таасирдүү учкул ойлору

Дүйнө өзгөрбөйт, эгер ага бетме-бет карабасак.

*    *     *

Эзилген адамдан эмес, эзүүнү жараткан системадан коркуш керек.

*    *     * 

Мен оптимист эмесмин, жоопкерчиликти сезген адаммын.

*    *     *

Чындык адамды бошотот дешет. Бирок ал адегенде сени кыйнайт.

*    *     * 

Тарых — өткөн доор эмес, ал азыр да арабызда жашайт.

*    *     * 

Адамды жек көрүү — коркуудан жаралат. Коркуу — билбестиктен.

*    *     * 

Сүйүү — коопсуз жай эмес, чындыкты көтөрө алуу.

*    *     * 

Коом өз жазуучуларынан корксо, демек, ал коом өз чындыгынан коркот.

*    *     * 

Мен ынды кара болгонума эмес, кара адам болгонума байланыштуу мага жүктөлгөн жалганга каршымын.

*    *     * 

Эркиндик — каалаганыңды кылуу эмес. Эркиндик — жалганга кызмат кылбоо.

*    *     * 

Эң опурталдуу калп — адамды адам эместей көрүү.

Жеймс Болдуиндин өмүр таржымалы жана маеги менен тааныштыруу анын өмүрү, чыгармалары боюнча белгилүү булактардын негизинде Жаратман Интеллектин жардамы менен даярдалды.

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.