Аң-сезимди, тилди жана адамдык жоопкерчиликти изилдеген жазуучу менен маек. Урсула Ле Гуин (1929–2018) — америкалык жазуучу, ойчул, адабияттагы эң таасирдүү фигуралардын бири. Ал фантастика менен фэнтезини “жеңил жанр” деген түшүнүктөн чыгарып, аларды философиялык, социалдык жана руханий ой жүгүртүүнүн аянтына айланткан.

Анын “Жердеңиз” цикли, “Караңгылыктын сол колу”, “Боштондуктагылар” сыяктуу чыгармалары — альтернативдүү дүйнөлөр аркылуу адамдын аң-сезимин, бийлик менен эркиндиктин табиятын, тилдин күчүн изилдеген көркөм лабораториялар. Ошондон улам Ле Гуиндин айтканы бар: “Мен келечекти алдын ала айткым келген жок. Тек азыркы учурду башкача удулдан көргүм бар”.

— Сизди көп учурда “фантаст-жазуучу” дешет. Бирок сиздин чыгармалар фантастикадан алда канча кең. Альтернативдүү дүйнө сиз үчүн эмне?

– Альтернативдүү дүйнө — бул фантазия эмес, биз көнүп калган чындыкты башка формада көрсөтүү. Биз өзүбүз жашаган коомду түз көрө албайбыз. Анткени анын ичинде жашап жатабыз. А башка дүйнөнү элестетүү — өзүбүздүн адаттарды, коркууларды, мыйзам катары кабыл алган жалган чындыктарды четтен кароого мүмкүнчүлүк берет. Мен башка дүйнөлөрдү ойлоп тапкан жокмун, тек гана “эгер башкача болгондо эмне болмок?” деген суроону койдум.

— “Караңгылыктын сол колу” романында жыныс түшүнүгүн түп-тамырынан өзгөртүп салдыңыз. Бул эмнени көздөгөн эксперимент эле?

– Бул эксперимент эмес, суроо болчу. Биз жынысты табигый нерсе деп ойлойбуз, бирок жонуна ушунча социалдык жүк артылган. Ошол жүктү алып салсам эмне болот деп кызыктым. Адам өзгөргөн жок, бийлик өзгөрдү, коркуу өзгөрдү. Ошондо түшүндүм: көп конфликттерибиз биологиядан эмес, ой жүгүртүүдөн жаралат.

— Сиздин чыгармаларда аң-сезим менен тил тыгыз байланышта. Эмне үчүн?

– Тил — бул ойдун куралы эмес, анын формасы. Бизде кайсы сөздөр болсо, ошол нерселерди гана толук ойлоно алабыз. Сөз жок жерде, түшүнүк бүдөмүк. Ошондуктан бийлик дайыма тилге ээ болууга умтулат: аттарды өзгөртөт, маанини бурмалайт, сөздөрдү бошотот.

Андыктан аң-сезим үчүн күрөш — бул тил үчүн күрөш.

— Сиз утопия менен дистопиянын ортосунда дайыма этият басасыз. Себеби эмнеде?

– Анткени кемчиликсиз коом — адамсыз коом. Утопиялар кооз, бирок көп учурда аларда тирүү адам жок. Ал эми дистопиялар коркунучтуу, бирок алар эскертет.

Мен үчүн маанилүүсү — тең салмак: эркиндик, жоопкерчилик, адилеттик бар, бирок тандоо кыйын.

— Сиздин каармандар көбүнчө баатыр эмес, жөнөкөй адамдар. Бул атайын тандообу?

– Албетте. Чыныгы өзгөрүүлөр революциядан эмес, ички чечимдерден башталат. Менин каармандарым дүйнөнү куткаруучулар эмес. Алар өздөрүн сактап калууга аракет кылышат. Кээде дал ошол жетиштүү.

— Бүгүнкү дүйнө — согуш, технология, маалыматтык ызы-чуу. Сиз азыркы адамга эмне айтар элеңиз?

– Эң башкысы – шашпа. Дайым эле жооп берүүгө мажбур болбо, дайыма позиция тандаба. Кээде уга билүү — эң олуттуу аракет. Кээде унчукпай коюу да каршылык. Аң-сезим катуу үн эмес, ал — ичтен чыккан тактык.

Урсула Ле Гуиндин ар кыл жылдардагы маектери, эсселери жана ой жүгүртүүлөрүнүн негизинде Жаратма Интеллекттин (ChatGPT) көмөгү менен даярдалды.

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.