Мигель де Сервантес Сааведра (1547–1616) — испан адабиятынын негиздөөчүсү, дүйнөлүк роман жанрынын атасы эсептелген улуу жазуучу. Бирок ал улуулукка жай турмуштан жеткен эмес.

Сервантес согушта жарадар болуп, бир колунан ажыраган. Пираттарга туткунга түшүп, Алжирде жылдар бою кулчулукта жашаган. Кийин мекенине кайтып, жакырчылык, карыздан башы чыкпай, камак менен күрөшүп, өмүр бою жарык менен караңгынын ортосунда жашаган адам.

Анын негизги кредосу – адам канчалык сынбасын, рух сынбашы керек. Негизинен “Дон Кихот” — күлкү үчүн жазылган пародия эмес. Ал — адамдык рухту коргогон роман.

Дон Кихот ким? Апендиби, акылманбы, кем акылбы? Сыртынан караганда ал – орто жаштагы дворян, эски рыцардык китептерге ишенген байкуш, өзүнчө дүйнөдө жашаган пенде.

Ошондуктан аны: “акылынан айныган”, “апенди”, “кем акыл” катары карагандар да бар. Арийне, буга жооп – терең мааниге ээ. Ким акылдуу? Дүйнөгө сокурча көнгөн адамбы же дүйнөнү адилет көргүсү келген адамбы?

Дон Кихот – зомбулукка каршы, адилетсиздикке чыдабайт. Алсызды коргогусу келип утулганы менен, бирок ниетинен утулбайт. Кайтпайт дагы. Ал эми Санчо Панса — акылдын буту жерге тийген формасы. Эгер Дон Кихот — асманды караса, Санчо Панса — жерди карайт. Ал курсакты ойлойт, пайданы эсептейт, турмуштук логика менен сүйлөйт. Бирок кызыгы: романдын мазмунунда Санчо акылдан, Дон Кихот адамдык бийиктиктен эч нерсе утпайт. Экөө бирдей — адамзаттын анык образы.

Жел тегирмен – улуу метафора

Жел тегирмен — романдын эң белгилүү символу. Сыртынан кадимки чарбалык курулуш. Дон Кихот үчүн ал – адилетсиз дөөлөр, зулумдуктун элеси. А метафоралык мааниси: адам көп учурда чыныгы коркунуч менен эмес, элес менен күрөшөт. Бирок Сервантес муну менен Дон Кихотту шылдыңдабайт. Тескерисинче, суроо коёт: жел тегирменге кол тийгизбеген адам чыныгы зулумдукка каршы тура алабы?

“Дон Кихот” адамзатка эмнени туюнтат?

Кыялы жок адам — жеңилет. Кыялсыз акыл — соо эмес. Адамды адам кылган — адилеттикке ишенүү. Жалгыз гана реализмдин өзү жетишсиз. Таза прагматизм — руханий жардычылык. Ал эми күлкү — коргонуу формасы. Сервантес күлдүрүп жатып, оор чындыкты туюнтат. Көрсө, утулуу — уят эмес экен. Анык уят — күрөшпөй коюу.

Дон Кихот— бул жалган дүйнө менен келише албаганы үчүн андан жеңилет, шылдыңга калат, бирок адамзат эстутумунда сакталып келет. Дон Кихот качан болсо: “Эгер дүйнө адилетсиз болсо, аны оңдоого аракет кыл” деп эскертип турат.

Албетте, “Дон Кихот” — күлкү менен жазылган трагедия, утулуу аркылуу айтылган улуулук, жел тегирменге чабуул аркылуу адамдык бийиктикке умтулуу. Көрсө, адам кыялынан айрылганы – демек, анын жеңилгени экенин туюнтат.

Эмесе кыял менен чындыктын алгачкы кагылышын чечмелейли.

Рыцарь болуу чечими

Адам качан “нормалдуу” жашоодон баш тартат? Романдын башында Дон Кихот — Ла-Манчадагы майда дворян. Тынч жашай берсе да болмок. Бирок ал рыцардык романдарды окуй берип, кадимки турмуш ага жетишсиз болуп көрүнөт.

Бул жерде Сервантес өтө маанилүү чекке келет: трагедия да, улуулук да дал ушул чечимден башталат.

Дон Кихот бир күнү мындай жыйынтыкка келет: дүйнө адилетсиз, ал эми рыцарлар жок болуп кеткен. Демек, кимдир бирөө бул милдетти кайра алышы керек.

Ал өзүнө жаңы ат коёт, атын Росинант деп өзгөртөт да сүйүктүүсүн (Дульсинеяны) ойдон жаратып, өзү үчүн жаңы инсандык образ түзөт. Ал үчүн бул жиндилик эмес, тек гана өзүн кайра жаратуу аракети.

Мындай кыялкечтик кээде баарыбызга тааныш: “ушундай жашоодон чарчадым”, “бул мен эмесмин”, “дагы башкача болушум керек” деп ойлонобуз. Көпчүлүк бул ойдон коркуп, кайра мурункусуна көнүп кетет. А Дон Кихот — коркпойт.

Ал коом берген ролду эмес, өзү тандаган ролду кабыл алып жашайт. Мындагы ой түйүнү: коомго ыңгайлашкан адам тынч жашайт. А өзүнө ишенген адам — кооптуу. Сервантес бул жерде суроо коёт: кооптуу ким — дүйнөнү өзгөрткүсү келген адамбы же дүйнөгө эч суроо бербеген адамбы?

Дульсинея сүйүүбү же идеалбы?

Адам эмнени сүйөт — адамдыбы же идеалдыбы? Дульсинея — чыныгы аял эмес. Ал — Дон Кихоттун элеси. Бирок романда ал реалдуу каармандардан да күчтүү таасир этет.

Дон Кихот сүйүү үчүн эмес, сүйүүгө татыктуу болуу үчүн күрөшөт. Ал Дульсинеяны көргөн эмес, бирок анын алдында дайыма жоопкерчиликти сезет. Сүйүү — максат эмес ага, адамды бийиктеткен шарттын жаралышы.

Биз көбүнчө сүйүүдөн пайда күтүп, сүйүүнү ээлик катары көрүп, “мага эмне берет?” деп сурайбыз. А Дон Кихот тескерисинче: “Мен сүйүүгө татыктуумунбу?” деп сурайт. Бул чынында пенде баласында унутулуп бараткан суроо.

Идеалсыз сүйүү — көнүмүш. Идеал үчүн сүйүү — адамды өзгөртөт.

Эмне үчүн чындык көп учурда шылдыңга кабылат?

Дон Кихот кайда барбасын — күлкү. Адамдар аны алдайт, келекелейт, мазактайт. Бул — жөн гана комедия эмес.

Коом Дон Кихотко күлөт, анткени ал коомдук эрежени бузат, ыңгайсыз суроо берет, көнүмүштү шекке салат. Арийне, күлкү — коргонуу, жооп бербөөнүн жолу.

Биз кээде башкача ойлонгон адамды “шумдук” дейбиз, ашыкча адилетчилди “акылсыз” көрөбүз. Сервантес муну көрсөтөт: коом чындыктан корккондо, күлкү менен коргонууга өтөт.

Күлкү ар дайым жеңиш эмес, кээде ал чындыкка чыдай албагандын белгиси. Бул аркылуу Сервантес мындай дейт: адам өзүн кайра ойлоп таба алат; идеал — адамды көтөрөт; коом көбүнчө чындыкты шылдыңдайт.

Дон Кихот азырынча жел тегирменге жете элек. Бирок ички күрөшү токтоосуз уланат.

Жел тегирмен жана адамдын ички дөөсү

Жел тегирмен – элеске каршы чабуулбу же адамдыкка машыгууубу? Дон Кихот түз талаада жел тегирмендерди көрөт. Санчо Панса алар кадимки тегирмен экенин айтат. Бирок Дон Кихот үчүн алар — каардуу дөөлөр.

Ал чабуул коёт. Жыгылат. Жаракат алат. Бирок багынып бербейт. Бул жерде Сервантес эки чындыкты катар коёт: сырткы чындыгы — жөн гана тегирмен. Ички чындыгы — адилетсиз дүйнөнүн символу. Дон Кихот жеңилет, бирок өзүнө мындай түшүндүрөт: “Бул — сыйкырчылардын иши. Алар дөөлөрдү тегирменге айлантып жиберишти”. Башкача айтканда, ал реалдуулукту эмес, идеалын сактап калууну тандайт.

Аныгында жел тегирмен ар бир адамдын жашоосунда кездешет. Ал – коомдук стереотиптер, өзгөрбөгөн системалар, өзүңдөгү коркуу же жөн гана ашыкча идеализм болушу мүмкүн.

Кээде биз чыныгы коркунучту эмес, элести жеңебиз же тескерисинче, элести чындык деп кабыл алабыз. Бирок маселе башкада: агер адам эч качан жел тегирменге чабуул койбосо, ал чыныгы дөөгө каршы чыга алабы?

Сервантес Дон Кихотту мазактабайт, ал анын жыгылышы аркылуу адамдык кайратты көрсөтөт. Кээде жыгылуу — адашуу эмес, адамдыкка машыгуу. Жел тегирменге каршы чуркоо — адамдын адилеттикке болгон ишенимин сактап калуу аракети.

Санчо Панса – элдик акылдын философиясы

Акылдуу ким — реалистпи же кыялкечпи? Санчо Панса — карапайым дыйкан. Ал Дон Кихоттун кыялдарына ишенбейт, бирок аны таштап да кетпейт. Бул өтө маанилүү.

Санчо, курсакты ойлойт, уктай турган жер издейт, пайдасыз коркунучтан качат. Бирок роман өнүккөн сайын, ал өзгөрөт. Ал адилеттик тууралуу сүйлөй баштайт, кээде кожоюнунун көзү менен дүйнөгө ой чаптырат. Дон Кихот жыгылган сайын, Санчо аны көтөрүп тургузат.

Ал “пайдасы барбы?” деп сурайт, “эртең эмне жейбиз?” деп ойлойт. Бул албетте, жашоо муктаждыгы. Бирок эгер Санчо жалгыз калса, дүйнө бийиктигин жоготот. Агер Дон Кихот жалгыз калса, дүйнө туруктуулугун жоготот. Адам толук кандуу болуш үчүн — экөө тең керек.

Кыялсыз акыл — кургак, акылсыз кыял — кооптуу. Экөө бирге болгондо гана адам өздүгүн сактайт.

Жеңилүү жана акылга келүү

Чыныгы трагедия кайсынысы? Романдын акырында Дон Кихот ооруп калып, “акылына келет”. Рыцардык кыялынан баш тартат. Бул ага эң оор учур.

Ал мындай дейт: “Мен адаштым. Булардын баары — куру кыял.”

Ал мурдагы атына кайтып келет. Рыцарь эмес, жөн гана Алонсо Кихано болуп калат. Ошол учурда окурман түшүнөт: анын өлүмү — дененин эмес, идеалдын өлүмү экенин.

Бул жерде Сервантес эң оор суроону коёт: Акылга келүү — дайым эле жеңишпи? Кээде адам “жашоо ушундай экенине” көнөт, “өзгөрбөйт” деп ишенет, “баш оорутпайын” дейт. Ошондо гана ал башкаларга “акылдуу” көрүнөт. Бирок ичиндеги Дон Кихот өлөт.

Албетте, Дон Кихот утулду, бирок адамзат аны унуткан жок. Эмне үчүн? Анткени ар бир адамдын ичинде жел тегирменге чуркатчу сезим бар жана Санчо сыяктуу сак бөлүк бар.

Сервантес бизге бир нерсени эскертет: Адам болуу — экөөнүн ортосунда тең салмак табуу.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.