Романдын башкы каарманы Гуинплен, тагдыр шылдыңына кабылган адам. Анын жүзү бала кезинде атайы тилинип, дайыма күлүп тургандай мылжыйган образ. Бул жамандыкты «компрачикос» аталган кылмыштуу топ жасаган. Бир караганда ал — күлкү жараткан, циркте элди тамашага салган адам. Бирок анын ички дүйнөсү өтө назик, боорукер, терең ойлуу инсан.

Мында Виктор Гюго адам менен коомдун ортосундагы чоң трагедияны ачат: Коом адамдын жүзүнө карап баа берет, ал эми жүрөктү көрбөйт. Гуинплен дайыма күлүп турганы менен, анын өмүрү — кайгы. Бул — адамдын ички дүйнөсү менен тышкы көрүнүшүнүн карама-каршылыгы.

Күлкү — трагедиянын символу

Романдын эң күчтүү идеяларынын бири — күлкү трагедиянын белгиси катары берилет. Адатта күлкү — кубанычтын белгиси. Бирок бул романда күлкү: зордук-зомбулуктун изи, адамдын басынтылышы, коомдун ырайымсыздыгы чагылдырылат.

Гуинплендин жүзү коомго көңүл ачуу үчүн жасалган. Ал — тирүү сатира. Байлык менен бийликтин шылдыңына айланган адам.

Бул жагынан роман «Париждеги Кудай Эненин собору» (Собор Парижской Богоматери) чыгармасына үндөш. Ал жакта Квазимодо денесинин майыптыгы менен коомдон четтетилсе, бул романда Гуинплен жүзүндөгү “күлкүсү” менен четтетилет.

Дея – сокур, бирок көрөгөч инсан

Гуинплендин сүйүүсү — Дея. Ал сокур. Бирок анын сокурлугу символдук мааниге ээ: ал сырткы сулуулукту көрбөйт. Адамдын ички дүйнөсүн гана сезет. Дея үчүн Гуинплен эң сулуу адам. Гюгонун улуу гуманисттик идеясы ушунда. Чыныгы көрүү – көз менен эмес, жүрөк менен экенин туюнтат автор.

Лорд Гуинплен – ак сөөк, бирок жалгыз

Кийинчерек Гуинплен өзүнүн асыл тукумдан экенин билет. Ал парламентке кирет. Бирок бул жерде да трагедия жатат. Ал элдин азабын айтып, адилетсиздикке каршы чыгат. Бирок ак сөөктөр аны шылдыңдашат.

Мында Гюго Англиянын 17-кылымдагы аристократиясын катуу сынга алат. Байлык менен бийлик адамды адам кылбастан, тескерисинче, жүрөгү жок коомду жаратат.

Гуинплен эл алдында сүйлөгөндө, анын сөзү – романдын эң күчтүү социалдык манифести. Чыгармадагы өзөктүү негиз эмнеде? Социалдык теңсиздик, байлар менен бей-бечералардын ортосундагы ажырым.

Адамдын абийири: тышкы келбет эмес, ички тазалык маанилүү экени. Коомдун ырайымсыздыгы. Коом өзүнө окшобогон адамды кабыл албастыгы. О.э. сүйүүнүн тазалыгы: Дея менен Гуинплендин сүйүүсү дүйнөнүн ыпластыгынан кыйла таза.

Чыгарманын финалдык бөлүгүндө оор трагедиянын жүзү ачылат. Гуинплен сүйүүсүн жоготот. Ал коомго да, бийликке да сыйбаган кейипкерге айланат. Анын акыркы кадамы — бул коомго нааразычылыктын акыркы үнсүз кыйкырыгы.

Гюго бул финал аркылуу бир суроону таштайт: Коомдо таза жүрөктүү адамга орун барбы?

«Күлгөн адам» — бул жөн гана тарыхый роман эмес. Ал – автордун социалдык манифести, адамдык ар-намыс тууралуу жеткиликтүү философия, трагедиялуу поэма. Гюго бул чыгармада романтизм менен реализмди айкалыштырат. Образдар символдук, бирок коомдук маселелер өтө реалдуу.

«Күлгөн адам» — күлкүнүн артындагы кыйкырык

Гуинплен эмнеге “күлүп калган”? Аныгында ал, табигый түрдө күлкүлүү адам эмес. Бала кезинде компрачикос аталган кылмыштуу топтун колуна түшүп калат. Бул топ балдарды уурдап, алардын денесин атайы калыпка салып бузуп, кийин циркке, падышалык көңүл ачууга же байлардын эрмегине айландырчу.

Гуинплендин жүзү хирургиялык жол менен өзгөртүлүп, оозу кулакка чейин жырыйтылып, дайыма күлүп турган кейипке келтирилет. Бул жерде эң үрөй учурганы — операциянын максаты эстетика эмес, пайда табууда. Адамды — товар кылуу амалы. Баланын тагдырынан бизнес жасоо.

Мында улуу жазуучу Виктор Гюго адамзаттын эң жырткыч сапатын ачат: пайда үчүн адамды адам буюмга айландырат. Гуинплендин жүзүндөгү күлкү — бул зордук-зомбулуктун түбөлүк мөөрү.

Пайдакеч ташбоор адамдар аны жандуу спектаклге айлантат. Арийне, бул жерде компрачикостор гана наадан эмес, чыныгы трагедия — коомдун өзүндө...

Эл Гуинпленди көрүп: күлөт, таң калат, акча ыргытат. Бир да адам: “Бул эмне деген шумдук?” деп ойлонбойт. Коом трагедияны көрбөй, шоуну гана көрөт.

Бул жерде Гюго чоң суроо коёт: ким күнөөлүү? Кылмышкерби же анын жыйынтыгынан ыракат алган коомбу? Пайдакечтик бир гана кылмыштуу топто эмес экен, көрсө: цирк ээси үчүн киреше, эл үчүн көңүл ачуу, бийлик үчүн эл көңүлүн алаксыткан курал зарыл экендиги!

Гуинплен — бүтүндөй сестеманын, ошол доордун курмандыгы экен көрсө.

Ак сөөк коомдун шылдыңы

Роман Англиянын XVII–XVIII кылымдарындагы ак сөөк коомун сүрөттөйт. Гюго бул чөйрөнү атайын курч, кээде жийиркеничтүү өңүттө берет. Ак сөөктөрдүн мүнөзү: текебер, элдин азабына кайдыгер, мураска таянган бийликке мас, моралдык жоопкерчиликсиздик.

Гуинплен кийин өзүнүн асыл тукумдан экенин билет. Ал парламентке киргенде, анын ички дүйнөсү менен ошол чөйрөнүн жасалмалуулугу кагылышат. Ал жакырлардын тагдырын айтып сүйлөгөндө, ак сөөктөр күлүп, шылдыңдашат, аны тамаша катары кабыл алышат.

Бул — трагедиянын экинчи гана баскычы. Бир кезде эл аны циркте шылдыңдаса, эми элита аны парламентте шылдыңдайт. Башкы каармандын жүзү күлүп турат, зал аны шылдыңдап, келекелеп, адилеттигиң – ыйлап турат.

Гюгонун жийиркеничи

Улуу жазуучу Виктор Гюго ак сөөктөрдү жөн гана сынга албайт, ал эл каймактарынын көөдөндөрү көңдөй экенин таамай көрсөтөт. Аристократия — мураска таянган бийлик экенин чагылтат. Алар үчүн адамдык сапат эмес, адамдын теги, тукуму маанилүү. Адамдык сапат эмес, мансапкорлук гана үстөмдүк кыларын туюнтат.

Автор үчүн эң жийиркеничтүүсү – кыйноону көңүл ачууга айландырган коом. Гуинплендин жүзү — ошол коомдун символу. Ал болсо бийликтин жасалма “күлкүсү”.

Күлкү — бийликтин беткабы десек, Гуинплендин күлкүсү үч деңгээлде иштейт:

1. Жеке трагедия — балага жасалган зордук.

2. Социалдык трагедия — элдин көңүл ачуусу.

3. Саясый трагедия — парламенттин шылдыңы.

Күлкү бул жерде боорукерлик жоктугунун белгиси, адилетсиздиктин үстүнө тартылган көшөгө, бийликтин бетпардасы.

Ошентсе да Гуинплендин ички каршылыгы өтө күчтүү. Ал жек көрүп кетпейт, таш боор болуп калбайт. Ал сүйө алат, башкаларга боор ооруйт. Адамдык сапаттан эч бир ажырабайт. Мына ушул жерде трагедия тереңдейт: сырткы дүйнө – ташбоор, караңгы. Ички дүйнө – жумшак, жароокер, жарык маанай.

Гуинплендин күлкүлүү образы – бийликтин эки жүздүүлүгү. Ал пайдакеч цивилизациянын эстелиги. Гюго бул роман аркылуу адамды бузган жаратылыш эмес, бийлик системасы экенин көрсөтөт.

Гуинплендин парламенттеги сөзү — адилеттикке каршы турган күлкү. «Күлгөн адамдын» ичиндеги эң драмалуу учурлардын бири: Гуинплендин Лорддор палатасында сүйлөгөн сөзү. Ал ошол жерде биринчи жолу “күлкү эмес, кашкайган эс-акыл” катары чыгат.

Ал турган турушу менен сыртында дайыма күлүп турган адам. А ичинде жокчулукту көргөн, далай кемсинтүүнү башынан кечирген, элдин азап-кайгысын билген инсан. Ошон үчүн ал өзүнүн асыл тукумун эмес, элдин азабын кеп кылат.

Бул жерде философиялык парадокс жатат: коом шылдыңга айландырган адам — чыныгы моралдык жогорку бийиктикте турганы.

Күлкү менен бийликтин кагылышы

Гуинплен адилетсиздик, жакырчылык, элдин эзилиши жөнүндө айтканда, зал күлөт. Эмнеге? Анткени алар анын жүзүн көрүшкөнү менен, сөзүн угушпайт. Алар сырткы көрүнүштү гана кабыл алат, а мазмун мааниге ээ эмес.

Бул жерде Гюго абдан курч ойду берет: эгер акыйкатты беткап кийип айтса, коом аны тамаша деп кабыл алат. Гуинплендин трагедиясы — анын жүзү өз сөзүнө ишеним бербейт. Бул анык символдук көрүнүш: акыйкат коомго күлкүлүү көрүнөт.

Моралдык бийиктик

Парламент — мыйзамдын эң жогорку органы. Бирок Гюго аны моралдык жактан көңдөй экенин көрсөтөт. Ал эми цирктен чыккан Гуинплен — ак сөөктөргө караганда моралдык жактан алда канча жогору турган инсан. Автордун эң чоң социалдык айыптоосу ушул: бийлик моралдык артыкчылыкка эч кандай кепилдик бербейт.

Гуинплен ошол жерде жалгыз. А жалгыздык — трагедиянын философиялык белгиси.

Романдын финалы — классикалык трагедиянын өң-келбети. Аристотелдик моделден алганда: каарман бийик сапатка ээ, бирок дүйнө менен келишпестикке туш болот. Жыйынтыгында – дүйнө аны кабыл албайт.

Болгону, Гуинплен бечара эки дүйнөнүн ортосунда калат: жакырлар дүйнөсү — анын жүрөгү ошол жакта. Ак сөөктөр дүйнөсү — байлык, бийлик, шаан-шөкөт. Ал экөө бири бирине сыйбайт. Ушунун өзү адамзаттын чоң трагедиясы. Өз ордун таба албаган адамдын кыйроосу.

Сүйүүнүн жоголушу

Деянын өлүмү — Гуинплендин руханий кыйроосу. Ал үчүн бийлик маанилүү эмес. Анын жалгыз таянычы — сүйүү. Сүйүүдөн ажыраганда, дүйнө да маанисин жоготот. Бул жерде трагедия жеке эмес, универсалдуу мүнөзгө өтөт: адамды жашаткан — статус эмес, байланыш.

Гуинплендин акыркы чечими — дүйнөгө болгон нааразычылык. Жийиркенүү. Бул — “силердин коомго таандык эмесмин” деген акыркы үнсүз өкүм.

Трагедия теориясында мындай учур: каарман дүйнө менен жараша албаганда, өзү жок болуп тынат. Мунусу албетте, жеңилүү эмес, тек гана моралдык баш ийбөөчүлүк.

Гуинплен болгону физикалык жактан майып кылынып, социалдык жактан шылдыңга кабылса да, саясый чөйрөдөн четтетилген, руханий жактан бийик инсан. Гюгонун мындагы негизги терең ою: коом чыныгы акыйкатты тааный албай турган даражага жетсе, сөзсүз трагедия жаралат.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.