Лао Шэ (чыныгы аты — Шу Цинчунь) 1899-жылы Пекин шаарында туулган. XX кылымдагы кытай адабиятынын эң көрүнүктүү өкүлү. Ал карапайым үй-бүлөдөн чыгып, жаштайынан коомдук теңсиздикти, улуттук басынууну, руханий кризисти көрүп чоңойгон. Бул турмуштук тажрыйба анын чыгармаларынын идеялык өзөгүнө айланган.

Лао Шэ — жаңы кытай адабиятынын реалисттик, сатиралык багытын тереңдеткен жазуучу. Анын калемине улуттук өзүн-өзү айыптоо, социалдык адилетсиздикти ачуу, жөнөкөй адамдардын трагедиясын чагылдыруу темалары мүнөздүү.

Ал бир нече жыл Улуу Британияда жашап, Батыш маданияты менен жакындан таанышкан. Бул анын дүйнөтаанымын кеңейтип, чыгармаларына салыштырмалуу көзкараш, ирония жана философиялык тереңдик кошкон.

Анын эң белгилүү чыгармаларынын катарына: Рикша («Рикша бала»), «Мышык шаары тууралуу баян», «Чайкана сыяктуу эмгектер кирет.

Лао Шэнин чыгармачылыгы Кытай коомунун тарыхый бурулуш мезгилин — эски феодалдык түзүлүштөн жаңы доорго өтүү кезеңин көркөм документ катары чагылдырат. Тилекке каршы, 1966-жылы Кытайдагы «Маданий революция» учурунда жазуучу саясый куугунтукка кабылып, трагедиялуу тагдырга туш болгон. Бирок анын мурасы бүгүнкү күнгө чейин кытай адабиятынын алтын казынасында сакталуу.

Лао Шэ — улуттун ички абалын тайманбай ачкан, сатира аркылуу ойготкон, көркөм сөздүн жоопкерчилигин терең түшүнгөн жазуучу. Бүгүн биз анын «Мышык шаары тууралуу баянын» («猫城记» кеп кылабыз.

Жанрдык табияты: фантастикабы же саясый сатирабы?

Романдын окуясы Марс планетасына түшүп калган кытайлык баяндамачынын көзү менен берилет. Ал жерде «мышык адамдар» жашаган коомду көрөт. Бул коом – сырткы көрүнүшү фантастикалык болгону менен, чындыгында 1920–30-жылдардагы Кытай коомунун символдук модели.

Бул ыкма жагынан чыгарма социалдык-философиялык роман, саясый аллегория, улуттук сатира, антиутопиялык прозанын эрте үлгүсү.

Мышыктар шаары — реалдуу Кытай. Марс — алыстатуу ыкмасы. Баяндамачы — аң-сезимдүү интеллектуал.

Сюжеттин өзөгү коомдук деградация

Мышыктар коомунда билим системасы жасалма, башкаруу коррупцияга баткан, жаштар багытсыз, улуттук идеал жок, маданият формалдуу гана жашайт.

Эң трагедиялуу жагы — бул коом өз кыйроосун өзү түшүнбөйт. Лао Шэ бул аркылуу Кытайдын жарым-жартылай колониялык, жарым-феодалдык абалын сынга алат. Бирок ал жөн гана саясый сын айтпайт, ал коомдун руханий жактан чирип баратканын көрсөтөт.

Мышык адам деген эмне? Мышык эпчил, бирок айлакер. Жумшак көрүнгөнү менен жырткыч. Эркин көрүнгөнү менен тар жерде жашайт.

Лао Шэ бул образ аркылуу кошоматчылык, кош жүздүүлүк, жоопкерчиликсиздик, улуттук пассивдүүлүктү сындайт. Мышык шаарынын кыйрашы — тышкы душмандын эмес, ички руханий боштуктун жыйынтыгы.

Көркөм ыкмалардагы аллегория жана гротеск

Чыгармадагы абсурд көрүнүштөр күлкүлүү сезилет. Бирок ошол күлкү акырында оор чындыкка айланат. Башында роман ирониялуу, кээде комедиялуу көрүнөт. Бирок акырында окурманда суроо жаралат: «Эгер коом өзүн өзгөртпөсө, анын тагдыры кандай болот?»

Баяндоонун салкын стилинде автор эмоцияга берилбейт. Ал жөн гана «көрсөтөт». Окурман өзү тыянак чыгарат. Бул роман үч негизги баалуулукка таянат: Улут өзүн-өзү сындоо маданияты. Лао Шэ өз элин каралабайт, ойготкусу келет. Бул анын интеллектуалдык эрдиги.

Кытай адабиятындагы антиутопиялык багыттын башаты

Кийинки дүйнөлүк антиутопиялык чыгармалар (мисалы 1984) сыяктуу эле, бул чыгарма да коомдук системанын ички бузулушун көрсөтөт. Бирок Лао Шэ муну улуттук трагедия катары чагылтат. Бул роман жеңил окула турган «окуя» эмес. Ал ой жүгүртүүгө мажбурлайт, символдорду чечмелөөгө үйрөтөт, коом менен жеке адамдын байланышын аңдатат.

Романдын негизги суроосу: коомду ким кыйратат — душманбы же өзүбү? Лао Шэ үчүн эң чоң коркунуч – руханий сенектик, билимдин формалдуулугу, улуттук аң-сезимдин солгундашы.

Мышыктар шаары — бул тарыхый Кытай гана эмес, ал ар бир доордо кайталанышы мүмкүн болгон коомдук модель. Бул чыгарма окурманды күлдүрөт, ойлонтот, акырында ойгонуу абалына алып келет. Анын көркөм күчү — түз айыптоодо эмес, символдук ачылышта.

Лао Шэ коомду сындап жатып, үмүттү да жокко чыгарбайт. Анткени чыгарманы окуп жаткан адам — өзгөрүү мүмкүнчүлүгү бар инсан.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдалды

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.