«Поэзия — адам жүрөгүн ойготкон үн».
Федерико Гарсиа Лорка

Федерико Гарсиа Лорка 1898-жылы Фуэнте Вакерос деген анча чоң эмес айылда төрөлгөн. Анын балалыгы андалусиялык ыр-күүлөрдүн, цыган фольклорунун, айыл турмушунун арасында өтөт. Кийин анын поэзиясындагы өзгөчө музыкалуулук дал ошол элдик маданияттан келип чыккан.

Ал жаштайынан эле таланттуу болуп, Мадриддеги студенттик резиденцияда окуп жүрүп Испаниянын жаңы муундагы интеллектуалдары менен аралашат. Алардын арасында кийин дүйнөгө белгилүү болгон режиссёр Луис Бунюэль жана сүрөтчү Сальвадор Дали да бар эле.

Лорканын ырлары элдик ырдай угулуп, бирок ичинен өтө терең трагедияны чагылдырчу. Анын “Цыган романсеро” жыйнагы Испанияда дароо эле эл арасында популярдуу болуп кеткен.

Акындын жарандык позициясы

Лорка жөн гана сулуулукту ырдаган акын эмес. Ал адилетсиздикти көргөндө унчукпай тура албаган интеллектуалдардын алдыңкы сабындагылардын бири болгон.

1930-жылдары Испанияда республика түзүлүп, өлкөдө саясый чыңалуу күчөй баштайт. Ошол мезгилде Лорка маданият элге жетсин деген максат менен “La Barraca” аттуу студенттик театрды жетектейт. Бул театр айыл-кыштактарды кыдырып, классикалык пьесаларды бекер коюшчу.

Анын драмалары “Кандуу той”, “Бернарда Альбанын үйү”, “Йерма” — коомдогу басым, аялдардын тагдыры, эркиндик темаларын көтөргөн.

Лорканын чыгармачылык кредосу да жөнөкөй: Акын – эл үнүн угузууга тийиш. Ар бир сөзүндө кайталаганы: “Акын — мунарага жашынган адам эмес. Ал элдин арасында болууга тийиш.”

Испанияны каптаган кара булут

1936-жылы Испанияда жарандык согуш башталат — Spanish Civil War. Өлкө эки лагерге бөлүнөт: республикачылар жана генерал Франческо Франко жетектеген улутчул күчтөр эле ала.

Лорка эч качан партиялык саясатчы болгон эмес. Бирок ал эркиндикти жактаган, фашизмге каршы көз караштагы интеллигент катары белгилүү эле. Ошол эле учурда анын чыгармачылыгы консервативдүү чөйрөлөргө жакчу эмес.

Акындын каргашалуу өлүмү

Согуш башталганда Лорка өзүнүн туулуп-өскөн жери Гранада шаарына кайтып келет. Бул шаарды Франконун тарапкерлери тез эле басып алышат.

1936-жылдын августунда аны камакка алышат. Расмий айып дээрлик болгон эмес. Бирок архивдерде жана күбөлөрдүн сөзүндө төмөнкү себептер айтылат: республикачыларга симпатиясы; эркиндикти жактаган көз караштары; коомдук консерваторлорго каршы чыгармачылыгы себеп болгон.

1936-жылдын 18–19-август түнүндө Лорканы шаар сыртындагы жолго алып чыгып, башка туткундар менен кошо атып салышат. Анын сөөгү кайда көмүлгөнү бүгүнкү күнгө чейин так аныкталбай келет.

Өлүмдөн күчтүү мурас

Фашисттик режим жылдар бою Лорканын чыгармаларын басууга тыюу салган. Бирок поэзияны өчүрүү мүмкүн эмес эле. Бүгүн Федерико Гарсиа Лорка XX кылымдагы эң улуу испан акындарынын бири. Дүйнөлүк драматургиянын классиги жана сөз эркиндигинин символу болуп калды.

Анын тагдыры бизге бир чындыкты эскертип турат: акындын куралы — сөз. Бирок кээде ошол сөз бийлик үчүн эң коркунучтуу.

Лорканын эң таасирдүү сөздөрү

Гарсиа Лорка поэзияны жөн гана кооздук катары эмес, адамдын ички эркиндигинин үнү деп түшүнгөндүктөн анын айрым сөздөрү бүгүн да дүйнөдө көп цитаталанат. Төмөндө ошол учкул ойлору…

“Поэзия — китепканаларда жашабайт. Ал көчөдө жүрөт.”

Бул сөз менен Лорка акын элден алыстабашы керек деген оюн айткан. Анын поэзиясында карапайым адамдардын кайгысы, сүйүүсү, жалгыздыгы дайыма жашап келет.

“Акын — элдин жан дүйнө күзгүсү.”

Лорка үчүн акын болуу — эстетикалык гана иш эмес, жарандык жоопкерчилик болгон.

“Мен эркиндикти сүйөм. Эркиндик жок жерде искусство да жашай албайт.”

Бул айтканы кийин анын тагдыры менен өзгөчө символдук мааниге ээ болуп калган.

Лорканын өлүмү тууралуу тарыхый версиялар

1936-жылы башталган Испаниядагы жарандык согуш өлкөнүн маданий элитасын катуу кыргынга учураткан. Лорканын өлүмү дал ошол каргашалуу доордун эң кейиштүү трагедияларынын бири.

Бул боюнча тарыхчылар бир нече себепти айтышат.

1. Саясый көз карашы

Лорка ачык саясатчы болбосо да, ал республикалык идеяларга симпатиясы бар интеллигент катары белгилүү болчу. Ал эми Франческо Франко баштаган улутчул күчтөр интеллигенцияны кооптуу деп эсептешкен.

2. Маданий жана коомдук позициясы

Анын пьесалары коомдогу басымды, айрыкча аялдардын тагдырын ачып көрсөткөн. Консервативдүү чөйрөлөр муну “коомдук тартипке каршы” чыгармачылык деп сыпатташкан.

3. Жеке касташуулар

Кээ бир изилдөөчүлөр Лорканы каматкан адамдардын арасында жеке өч алууну каалаган жергиликтүү саясатчылар болгонун айтышат. Испаниянын жарандык согушу учурунда мындай учурлар көп болгон.

Табылбаган мүрзөсү

1936-жылдын августунда Лорканы Гранада шаарынын жанында атып салышкан. Бирок анын сөөгү кайда көмүлгөнү азыркыга чейин так аныкталбай келет.

Испанияда бир нече жолу казуу иштерин жүргүзүшкөн, бирок так далил табылган эмес. Ошондуктан Лорканын мүрзөсү тарыхый табышмакка айланган мүрзөлөрдүн бири болуп калды.

Убакытты жеңген акын

Франконун диктатурасы ондогон жылдарга созулганына карабай, Лорканы унуттура алган эмес. Тескерисинче, ал эркиндик үчүн курман болгон акындын символуна айланган.

Бүгүн дүйнөнүн көп шаарларында анын аты менен театрлар, көчөлөр, китепканалар аталат. Ал эми анын тагдыры бир сабакты калтырды: бийлик акынды өлтүрүшү мүмкүн, бирок поэзияны жок кыла албайт.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.