Автордун бул жазганы саясат жана шайлоо өнөктүгү тууралуу сатиралык аңгеме. Анда автор юмор аркылуу талапкерлерге каршы каралоо жана ыплас ыкмалар кантип колдонуларын көрсөтөт. Аңгеме коомдогу кемчиликтерди, шайлоочулардын ишенчээктигин шылдыңдайт.

АҢГЕМЕ

Бир нече ай мурун мени көз карандысыз талапкер катары улуу Нью-Йорк штатынын губернаторлугуна көрсөтүштү. Эки негизги партия мистер Жон Т. Смит менен мистер Блэнк Ж. Бланкты талапкер кылып чыгарышты, бирок мен бул мырзаларга салыштырмалуу олуттуу артыкчылыгым бар экенин түшүнчүмүн — ал менин так, таза аброюм эле. Гезиттерге бир көз чаптырып койуу жетиштүү эле.

Агер алар качандыр бир кезде адептүү болгондобу… ал учур баягыда эле өтүп кеткен. Акыркы жылдары алар ар кандай жаманаттыга белчеден батканы айдан ачык болчу. Мен алардан төөлүк өйдө экениме көңүлүм тынч болчу, бирок бүдөмүк агымдай бир ой бейпил көңүлүмдү кара булуттай каптады. Эми менин аптыракатым шылуундардын ысымы менен катар эл оозунда!

Бул ой мени улам көбүрөк тынчсыздандыра баштады. Акыры чоң энеме кеңешүүнү чечтим. Кемпир шыр эле чечкиндүү жооп берди.

Анын каты мамындай мазмунда:

«Бүт өмүрүңдө бир да абийирсиз иш кылганың жок. Бир да жолу! Ал эми гезиттерди эле карап көрчү, анда мистер Смит менен мистер Блэнк кандай адамдар экенин түшүнөсүң. Өзүң ойлоп көрчү, сен алар менен саясый күрөшкө чыга турганчалык пас деңгээлге да түшөсүңбү?»

Дал ушул маселе мага тынчтык бербеди! Түнү бою бир мүнөт көзүм ирмелсечи. Акыры артка кайтууга кеч болуп калганын түшүндүм. Өзүмө белгилүү милдеттенмелерди алган соң, аягына чейин күрөшүү керек болду. Эртең мененки нанүштө учурунда гезиттерди үстүрт карап отуруп, төмөнкү кабарга туш болгондо, чынын айтайын, таптакыр аң-таң болдум:

«Жалган күбөлүк. Балким, эми губернаторлукка талапкер катары эл алдына чыккан мистер Марк Твен 1863-жылы Вакаваке (Кохинхина) шаарында отуз төрт күбө тарабынан ант бузгандыгы ашкереленген жагдайды түшүндүрүп берер? Бул жалган күбөлүк жергиликтүү кедей жесир аял менен анын коргоосуз балдарынан бир нече банан дарагы өскөн жупуну жер тилкесин тартып алган. Мунун кесепети — алардын ачарчылык, жакырчылыктан сактоочу жалгыз ырыскыларынан ажыраткан. Өз кызыкчылыгы үчүн да, ошондой эле өзүнө добуш берет деп үмүттөнгөн шайлоочулардын кызыкчылыгы үчүн да, бул окуяны түшүндүрүүгө милдеттүү ал. Буга батына алабы?»

Таңгалганымдан көзүм чанагынан чыгып кете жаздады. Кандай орой, уятсыз жалаа! Мен эч качан Кохинхинада болгон эмесмин! Вакаваке дегенин эч билбейм! Банан дарагын кеңгурудан да айырмалай алмак эмесмин! Не кылышты билбей селейдим. Каарым кайнап, шалдая түштүм.

Бир күндү курулай өткөрдүм, колдон эч нерсе келбеди. Эртеси эртең менен ошол эле гезитте мындай саптар пайда болду:

«Белгилей кетчү жагдай: Мистер Марк Твен Кохинхинадагы жалган күбөлүгү тууралуу унчукпай жатканы мандемдүү экенин баса белгилейбиз!»

(Андан ары да шайлоо өнөктүгү бүтөр-бүткөнчө бул гезит мени «Жийиркеничтүү ант бузуучу Твен» атаганын эч койбоду.)

Андан кийин башка бир гезитте бул кабар чыкты:

«Жаңы губернаторлукка талапкер өзүнө добуш берүүгө батынган жарандарга төмөнкү кызык жагдайды түшүндүрүп береби: Монтандагы жатаканада жолдошторунун майда буюмдары байма-бай жоголуп, алар дайыма мистер Твендин чөнтөгүнөн же анын “чемоданынан” (кытып алгандарын эски гезитке ороп) табылып турганы чынбы? Акыры жолдоштору мистер Твендин өзүнө эле зыяны тийбесин дешип, жамантка калтырбай, ага “достук эскертүү” берүүгө аргасыз болушкан имиш. Анан калса аны ороп-чулгап жашырып, көчө түрө таякка мингизип көтөрүп жүрүшүп, акыры лагердеги ордун тезинен бошотуп, ал жакка кайра кайрылбасын деп кеңеш беришкени чынбы? Бул суроого мистер Марк Твендин жообу кандай болду экен?»

Мындан да жийиркеничтүү балээ ойлоп табуу мүмкүнбү?! Же мен өмүрүмдө Монтанды бир мерте көрсөмчү! (Ошондон тарта бул гезит мени «Твен — монтаналык ууру» деп атачу болду).

Эми эртең мененкисин гезитти чочулап барактаганымчы. Кудум эле төшөктүн бир жеринен заардуу жылан жашынып чыга калчудай шек менен, адам жуурканды абай көтөргөндөй барактачу болдум.

Бир күнү көзүмө төмөнкү кабар урунду:

«Жалаачы ашкереленди! Файв-Пойнтстан келген эсквайр Майкл О’Фланаган, Уотер-стриттен мистер Сиаб Рафферти жана мистер Кэтти Маллиган ант берип көрсөтмө беришип, мистер Твендин татыктуу талапкерибиз мистер Блэнктин маркум чоң атасы даңгыр жолдогу каракчылык үчүн асып өлтүрүлгөн деген дооматы одоно, негизсиз жана жийиркеничтүү жалаа экенин ырасташты. Саясый ийгиликке жетүү үчүн айрым адамдар кандай гана ыплас ыкмаларга барбайт. Мүрзөлөрдү мазактап, маркумдардын таза аттарын каралаганын көргөн ар бир адептүү адамдын жүрөгү сыздайт. Бул жийиркеничтүү жалганчылык – маркумдун күнөөсүз туугандары менен досторуна канчалык кайгы алып келгенин ойлогондо, биз кордолгон жана каарданган элге дароо жалаачыны катуу жазалоону сунуш кылууга даярбыз. Бирок кайдан! Ал өз абийиринин азабына өзү чыдасын! (Агер мекендештерибиз ызага алдырган абалында, ачуунун күүсү менен ага дене жаракаттарын келтирип коюшса, анда аларды эч бир кара кылды как жарган калыстар да күнөөлөөгө батына албайт жана бул ишке катышкандарды эч бир сот жазага тартууга даай албастыгы айдан ачык)»

Айлакерлик жыйынтыктоочу сүйлөмдө көрүнүп тургандай, элге бул катуу таасир этиптир. Ошол эле түнү төшөктөн шаша-буша секирип турдум да, үйдүн жашыруун эшиги аркылуу качууга аргасыз болдум. Ал эми «кордолгон жана жаалданган эл» алдыңкы эшиктен кирип келип, күүлөнгөн ачуулары менен терезелеримди талкалап, эмеректеримди сындырып, анан калса айрым буюмдарымды да бөктөрүп кетишти.

Ошентсе да, касам ичип ант бере алам: мен эч качан мистер Блэнктин чоң атасына жалаа жапкан эмесмин. Жадагалса анын аты-жытын да билбейм, андай ысымды укпаптырмын дагы.

(Йе, баса, жогоруда айтылган гезит ошондон бери мени «Твен — Мүрзөлөрдү мазактоочу» деген ат коюшту.)

Көп өтпөй көңүлүмдү төмөнкү макала бурду:

«Татыктуу талапкер! Кечээ кечинде көз карандысыз митингчилер жыйынына күпүлдөп сүйлөмөкчү болгон мистер Марк Твен өз убагында келген жок. Анын жеке дарыгеринин телеграммасында: ал катуу ылдамдыкта бараткан арабага урунуп, буту эки жерден сынып, жаны көзүнө көрүнүп ооруп жатканы жана ушул сыяктуу куру кабар алдык. Көз карандысыздар бул суу кечпес шылтоого ишенгендей болуп, өздөрү талапкер кылып тандаган ашкере шылуундун жүйөлүү себеп менен келбей калганын билбегендей түр көрсөтүштү. Бирок ошол эле кечте ылжып мас болгон бирөө, мистер Марк Твен жашаган мейманканага төрт аяктап жөрмөлөп кириптир. Эми көз карандысыздар ошол ылжыган алкаш – Марк Твен эместигин далилдеп жатышсын! Акыры кармалды! Айла-амалы куруду! А элдин үнү жаңырып: «Бул өзү кандай адам?» – деп суроодо».

Көргөн көзүмө ишенбедим. Менин атым мындай коркунучтуу шек менен байланыштырылышы мүмкүн эмес эле! Мен үч жылдан бери пиво да, шарап да, деги эч бир спирт ичимдигин таткан эмесмин. (Кыязы, убакыттын таасири менен бышы кулак боло баштадымбы, анткени кийинки санындагы «Твен, Белая Горячка[1]» — деген жаңы лакап атка конгонумду анча деле терикпей окудум. Айтор, жаманаттан шайлоо өнөктүгү бүткөнчө кутулбасымды түшүндүм.)

Буга чейин да менин атыма көптөгөн тоголок каттар келе баштады. Алар адатта мындай мазмунда:

«Сизге садага сурап келген бир бечара кемпирди тепкениңиз тууралуу эмне дейсиз?
Пол Прай»
«Айрым көмүскө иштериңиз азырынча мага гана белгилүү. Ооз басырыкка долларыңызды санап коё бериңиз, болбосо гезиттер сиз тууралуу кылык-жоруктарды малайыңыздын оозунан билип алышат.
Хэнди Энди»
Айтор, калган каттар деле ушул таризде. Аларды бул жерде кыстара кетсем болмок, бирок окурманга ушулар эле жетиштүү деп ойлойм.

Көп өтпөй республикалык партиянын башкы гезити мени шайлоочуларды сатып алууда «ашкерелесе», демократтардын борбордук органы мени акча талап кылган кылмышым үчүн «бетпардамды сыйрышты».

(Анан калса мага дагы эки лакап жабышты: «Твен — Ыплас алдамчы» жана «Твен — Жийиркеничтүү шылуун»).

Ошол эле учурда бардык гезиттер ызы-чуу көтөрүп, мага коюлган айыптоолорго «жооп» талап кыла башташты. Ал эми партиямдын жетекчилери мындан ары унчукпай коюу менин саясый мансабымды күм-жам кыларын билдиришти.

Муну далилдеп, мени биротоло көргө көмүш үчүн эртеси эртең менен бир гезитте мындай макала чыкты:

«Бул жүзү караны көргүлө! Көз карандысыздардын талапкери дагы эле көгөрүп үн ката элек. Албетте, ал үн чыгарууга батынбайт. Ага коюлган айыптоолор толук далилденди, ал азыр тилин тишине катып отурганы муну дадил бекемдейт. Бул ага өмүр бою кутулгус куйка! Талапкериңер ким экенин көрүп алгыла, көз карандысыздар! Бул Жийиркеничтүү ант ургуруңар – монтаналык ууру, Мүрзөлөрдү мазактоочу! Силердин “Белая Горячкаңар”, Жанын жеген калпычы, Жийиркеничтүү шылуунуңардын анык жүзү мына! Аны ар тараптан карап деле айткылачы: ушундай адам сыягынан айрылган немеге добушуңарды берүүгө кантип батындыңар?»

Мындан ары качып кутулуу мүмкүн эмес көрүндү...

Ошентип көздөгөнүмө жете алган жокмун, анткени эртеси эртең менен дагы бир чач үрпөйткөн, жек көрүндү жалаа чыкты...

(мени жиндиканага өрт коюп, таякесин ууландырган… ж.б. деген айыптар). Акыры... тогуз балам тогуз жактан чурулдашты: «Ата, койчу, эй!».

Айлам куруду. Багынып бердим...

«Бир кезде сиздер терең урматтаган чынчыл адам деген мен азыр башкамын. Мен азыр: Жийиркеничтүү ант ургур, Монтаналык ууру, Мүрзөлөрдү мазактоочу, “Белая Горячка”, Ыплас алдамчы, Жийиркеничтүү шылуун – Марк Твен» деген атка кондум.

Орус-англис тилинен ChatGPT көмөгү менен кыргызчалаган О`Шакир