АҢГЕМЕ

Cексен сегизинчи жылы мени шайтан айдап, документтеримди ГИТИСтин аспирантурасына тапшырып калдым. Адистик боюнча сынактардан жалаң беш менен өтүп, партиянын тарыхы боюнча экзаменге жеттим (башка тарых бизде жок эле да). Билетти алаарым менен бешке тапшырарымды ошол замат түшүндүм. Биринчи суроо улуттар маселеси боюнча, экинчиси Ю.Андроповдун СССРдин 60 жылдыгына карата жасаган доклады экен. Жоопторду даярдадым да, боордош республикалардан жолдонмо менен келгендер сынактан кантип өттү экен деп кызыгып карап отурдум.

Лена аттуу кызга кезек келген экен, кабыл алуучу комиссия мүчөлөрү ага жөнөкөй суроолорду берсе да тиги кыз жооп таба албай кыйналып атты. Бул кызга караганда Зоя Космодемьянская немистерге алда канча көбүрөк маалымат айтып берсе керек. Сынак алуучулар Ленаны таптакыр жыгып сала алышпайт экен, көрсө ал абдан баалуу республикалык кадр болгондуктан аны аспирантурага сөзсүз кабыл алынышы керек экен. 

- Сиз толкунданбаңыз, Лена, - дешти окутуучулар. – Бизге граждандык согуштун коммунист каармандарын атап бериңизчи!

- Чапаев, - деди Лена абдан катуу ойлонуп туруп.

- Туура, - дешти көмиссиядагылар оор улутунуп. – Дагы?

- Фурманов, - деди дагы бир топко ойлонгон кыз.

Отургандар мындан дагы бирдемени суроо майнапсыз экенин түшүнүп, жапырт үшкүрүп жиберишти.

- Лена, - деди отургандардын бирөөсү. – Сиз деги кайдан келгенсиз? Кайсы шаардансыз?

- Фрунзе, - деди Лена.

Отургандар жеңилдене түшүп, баш ийкеп калышты.

- Азаматсыз, көрдүңүзбү, сиз каармандарды жакшы билет турбайсызбы, болгону толкунданып турасыз, - дешти.

Ошентип советтик Кыргызстандан келген өкүлгө «төрт» деген бааны коюшту да, кезек мага келди. Буюрса, беш чөнтөктө деп ишенимдүү бардым. Болгон билимимди көрсөтүп, булардын оозун ачыргым келди. Лениндик, андан кийин сталиндик улуттар саясаты туурасында кенен токтолдум. Рыков-Пятаковдун топторунун ортосундагы талаш-тартышка чейин айтып бердим. Мунун баарын угуп отурган сынак алуучулардун кабак-каштары барган сайын түнөрдү. Ашыкча бирдемени айтып ийдим окшойт деп калдым.

- Бүттүңүзбү? – деди кайдыгер гана бир айым мугалим. – Экинчи суроого өтүңүз.

Мен баш ийкедим да, билгендеримди кайра татыратып айтып келип токтодум.

- Доклад качан жасалган? – деп сурады айым.

- Сексенинчи жылдын декабрында.

- Кайсы күнү?

- Союзбу? Жыйырма биринде.

- Мен докладды сурап атам, - зирк этти айым.

- Билбейм, декабрда болсо керек.

- Числосун билбейсиз, - деди айым, анан жанында отурган шериктери менен кейиштүү тиктешип койду.

Мен ошол замат аспирантурага өтө албасымды түшүндүм. Ошондой эле болду. Калган жыйырма мүнөт ичинде мен эң эле жөнөкөй суроолорго жооп бере албадым. Алардын ичинен эң оңою – Вьетнамдагы согушту токтотуу туурасындагы Париж келишими качан түзүлгөн деген суроо болду. Мен анын качан кол коюлганын айткан күндө деле сынакчылар эми каза болгон вьетнамдык жоокерлердин аттарын бирден атап бер дешмек. Айтор, шанс жок эле. Костя Райкин айткандай, «артисттин эң коркунучтуу түшү эмне? Сенин керегиң жок, бирок сен барсың» дегендей иш болду. Мен керегим жок экенин түшүндүм да эки деген бааны алып чыгып кеттим. 

Которгон Батыр Мырзалиев