Эгер Томас Жефферсон эркиндиктин мамлекеттик декларациясын жазган болсо, Локк ошол декларациянын философиялык пайдубалын түптөгөн. Анын «табигый укук» (natural rights), «коомдук келишим» (social contract) жана «бийликтин элден чыгышы» (consent of the governed — башкарылуучулардын макулдугу) жөнүндөгү идеялары кийин Америка революциясына да, Француз революциясына да түздөн-түз таасир эткен. (Houston Chronicle)

Тарыхта кээ бир адамдар мамлекеттерди, кээси эл тагдырын өзгөрткөн. Бирок өтө сейрек адамдар бар, алар адамзаттын бийлик тууралуу түшүнүгүн өзгөртөт. Жон Локк (John Locke) дал ошондой инсан эле. Эгер Томас Жефферсон (Thomas Jefferson) эркиндиктин декларациясын жазган болсо, Жон Локк ошол декларациянын руханий атасы десек жаңылышпайбыз. Анын идеялары кийин Америка революциясынын, Француз революциясынын жана заманбап демократиялык мамлекеттердин интеллектуалдык пайдубалына айланды. (John Locke Foundation)

Бүгүн дүйнөнүн көпчүлүк өлкөлөрүндө бийлик эл үчүн кызмат кылышы керек деген түшүнүк табигый көрүнөт. Бирок Локк жашаган XVII кылымда мындай ой дээрлик көтөрүлүшкө тете болчу.

Падышалардын доорунда төрөлгөн ойчул

Жон Локк 1632-жылы Англияда (England) жарык дүйнөгө келген. Ал кезде Европанын көп бөлүгүндө падышалар өздөрүнүн бийлигин Кудай берген укук катары түшүндүрүшчү. Эл милдети баш ийүү эле. Башкаруучулар мыйзамдан жогору турат деген түшүнүк кеңири тараган.

Бирок Локк мындай суроону коёт: «Эгер бийлик чындап эле Кудайдан берилсе, анда эмне үчүн эл зулум бийликке чыдашы керек?»

Бул суроо ошол доор үчүн өтө кооптуу сокку эле. Анткени ал падышанын өзүн эмес, падышалык бийликтин негизи эмнеге таянарын суракка алган.

Адамдын төрөлгөндөн берки укугу

Локктун эң чоң жаңылыгы — адамдын айрым укуктары мамлекеттен мурда жаралат деген ой. Анын пикири боюнча, ар бир адам жарык дүйнөгө келгенде эле табигый укуктарга (natural rights) ээ. Алар: жашоо укугу; эркиндик укугу; менчик укугу.

Бул укуктарды падыша да, өкмөт да бербейт. Тескерисинче, өкмөт ошол укуктарды коргоо үчүн гана түзүлөт. Эгер бийлик аларды тебелесе, анда ал өзүнүн мыйзамдуу маңызын жоготот. (HISTORY)

Бүгүн бул ой бизге кадимки көрүнүштөй сезилет. Бирок ошол мезгилде ал саясый төңкөрүшкө барабар болгон. Анткени биринчи жолу адам мамлекеттин кулу эмес, мамлекет адамдын кызматчысы болушу керек деген түшүнүккө негизделген.

Коомдук келишим деген эмне?

Локк бийлик булагын күчтөн эмес, элдин макулдугунан издеген. Ал коомдук келишим (social contract) деген түшүнүктү өнүктүргөн. Анын оюнча, адамдар өздөрүнүн айрым ыйгарым укуктарын мамлекетке өткөрүп беришет. Бирок бул бийлик түбөлүккө берилген белек эмес. Эл мамлекетке ишеним артып турганда гана бийлик мыйзамдуу.

Эгер бийлик элдин укуктарын тебелесе, анда эл аны өзгөртүүгө укуктуу. Айрым учурларда мындай өзгөрүү революция аркылуу да болушу мүмкүн. (The Free Speech Center)

Бул ой кийин дүйнөнүн көп өлкөлөрүндөгү демократиялык түзүлүштөрдүн негизине айланган.

Локктун жаңырыгы Америкага чейин жеткен

Жон Локк Америкага эч качан барган эмес. Бирок анын идеялары Атлантика океанынан да алыска тарайт.

1776-жылы Томас Жефферсон жазган Көзкарандысыздык декларациясындагы (Declaration of Independence) «жашоо», «эркиндик» жана ажыралгыс укуктар жөнүндөгү ойлордун тамыры дал Локктун эмгектеринде жатканын көпчүлүк тарыхчылар белгилешет. (HISTORY)

Жефферсон кийинчерек өзү да декларациянын идеялары Локк сыяктуу ойчулдардын эмгектеринен азыктанганын жазган. (The Free Speech Center) Ошентип, Англияда жазылган философиялык трактаттар жаңы мамлекеттин пайдубалына айланган.

Кээде дүйнөнү армия эмес, китеп өзгөртөр эң мыкты мисалдардын бири ушул.

Эркиндик менен сабырдуулуктун жактоочусу

Локк саясый эркиндик менен гана чектелген эмес. Ал диний сабырдуулукту (religious toleration) да жактаган. Анын пикиринде, мамлекет адамдардын абийирине жана ишенимине кожоюн боло албайт. Ишеним мажбурлоо аркылуу эмес, ынануу аркылуу гана пайда болот. (HISTORY)

Бул көзкараш кийин сөз эркиндиги жана дин тутуу эркиндиги жөнүндөгү заманбап түшүнүктөрдүн өнүгүшүнө зор таасир тийгизген.

Биз үчүн сабак

Жон Локктун мурасы жөнөкөй, бирок өтө күчтүү чындыкты эске салат: Бийлик эл үчүн түзүлөт. Эл бийлик үчүн жаралган эмес. Мамлекеттин күчү анын армиясында же казынасында эмес. Анын күчү жарандардын ишениминде. Ишеним жоголгон жерде мыйзамдар да алсызданат.

Ушул себептен Локктун идеялары үч жүз жылдан ашуун убакыт өтсө да актуалдуулугун жоготкон жок. Бүгүн дүйнөдө демократия, адам укугу жана мыйзам үстөмдүгү тууралуу сөз болгондо, алардын түпкү тамырында Локктун ой жүгүртүүсү жатат.

Ал бийликти кулчулуктун куралы эмес, эркиндикти коргоонун механизми катары түшүндүргөн. Балким, анын эң чоң эмгеги да ушундадыр. Анткени ал адамзатка падышадан да жогору турган кудурет бар экенин көрсөткөн. Ал — адамдын табигый кадыр-баркы жана эркиндиги.

Жон Локктон күмүш сырга ойлор

«Адамдар табиятынан эркин, тең жана көзкарандысыз жаралат.» (The Free Speech Center)

«Мыйзамдын максаты — эркиндикти жок кылуу эмес, аны сактоо жана кеңейтүү.» (Платон)

«Өкмөттүн мыйзамдуулугу башкарылуучулардын макулдугуна негизделет.» (HISTORY)

«Кайсы жерде мыйзам бүтсө, ошол жерде зулумдук башталат.» (Платон)

«Жаңы пикирлер ар дайым шек жаратат, анткени алар көнүмүш эмес.» (Платон)

Тарыхый баян

1688-жылдагы Даңазалуу революциядан (Glorious Revolution) кийин Англияда падыша бийлиги мыйзам менен чектеле баштаган. Локктун эмгектери ошол өзгөрүүлөрдүн философиялык негиздеринин бири болуп калды. Кийин анын китептери Америкадагы революционерлердин үстөлүндө жаткан, ал эми үч кылым өткөн соң да анын «элдин макулдугу менен башкаруу» идеясы дүйнөдөгү демократиялык конституциялардын өзөгүндө жашап келет. (Платон)

Эми логикалык кийинки каарманыбыз — Монтескье (Montesquieu). Эгер Локк «бийликтин ээси ким?» деген суроого жооп берген болсо, Монтескье «бийликти кантип чектөө керек?» деген суроого жооп издеген. Анын бийлик бутактарын бөлүштүрүү жөнүндөгү идеясы бүгүнкү демократиялардын эң негизги тиректеринин бири болуп калганы менен жакында тааныштырабыз.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.