Эгер тарыхтагы эң эркин адамды тандоо керек болсо, көпчүлүк колуна кылыч кармаган баатырларды, тактыда отурган падышаларды же элди артынан ээрчиткен төбөлдөрдү эстеши мүмкүн. Бирок XVII кылымда жашаган бир жупуну ойчул болгон. Анын колунда курал да, бийлик да болгон эмес. Ошентсе да анын идеялары дүйнөнү өзгөртүп, бүгүнкү демократиянын, сөз эркиндигинин жана адам укуктарынын пайдубалына айланган. Ал — Барух Спиноза.

Коомдон куулуп, тарыхка кирген адам

1632-жылы Амстердамда еврей соодагеринин үй-бүлөсүндө төрөлгөн Спиноза жаш кезинен эле диний жана философиялык суроолорго кызыккан. Бирок анын суроолору ошол доордун диний жетекчилерин чок баскандай туйлаткан.

24 жашында ал өз жамаатынан түбөлүккө чыгарылган. Чиркөөлөр менен синагогаларда анын атын айтууга да тыюу салышат. Замандаштарынын айрымдары аны «коркунучтуу адашкан адам» дешкен.

Бирок тарыхтын тамашасын карайлы: ошол кезде аны каргап-шилеп жек көргөндөр бүгүн унутта. Ал эми Спинозанын өзү дүйнөлүк философиянын эң бийик чокусундай.

Жетекчи болуунун ордуна эркиндикти тандаган

1673-жылы Германиядагы Гейдельберг университети ага профессорлук кызмат сунуштайт. Бул өтө чоң сыймык эле. Бирок Спиноза сунуштан баш тартат. Себеби жөнөкөй: ал университетте иштесе, өз оюн эркин айтууга тоскоолдуктар болушу мүмкүн деп эсептеген.

Көпчүлүк адамдар атак үчүн эркиндигин курмандыкка чалат. Спиноза тескерисинче, эркиндиги үчүн атактан баш тарткан.

Спиноза өмүр бою байлык топтогон эмес. Ал тиричилигин линза жасап, микроскоп менен телескоптордун айнектерин жылмалоо аркылуу камсыздаган. Замандаштары анын линзалары өз доорундагы эң сапаттуу оптикалык шаймандардын бири болгонун жазышкан. Кызыгы, философ айнекти канчалык так жылмаласа, ойлорун да ошончолук так жана тунук кылууга аракеттенген.

«Кудай же Табият»

Спинозанын эң талаштуу идеяларынын бири — Кудай менен Табиятты бөлбөй кароо. Анын көзкарашында Кудай дүйнөдөн сыртта турган башкаруучу эмес. Кудай — бүт ааламдын өзү, жаратылыштын мыйзамдары, жашоонун бүтүндүгү.

Ушул ойлору үчүн ал атеист деп айыпталган. Бирок кийин Альберт Эйнштейн: «Мен Спинозанын Кудайына ишенем», — деген.

Эйнштейн үчүн да ааламдын тартиби менен мыйзамченемдүүлүгү эң чоң керемет болгон.

Спиноза бийликтин күчү коркутууда эмес, жарандардын эркиндигин коргоодо деп эсептеген. Ал мындай дейт: «Эркин мамлекеттин максаты — адамдарды коркутуу эмес, эркиндик берүү».

XVII кылым үчүн бул өтө кайраттуу пикир болгон. Анткени Европанын көпчүлүк бөлүгүндө абсолюттук монархтар өкүм сүрүп турган.

Бүгүн биз кадимки көрүнүш катары кабыл алган сөз эркиндиги, ой эркиндиги жана мыйзам алдында теңдик сыяктуу түшүнүктөрдү философ жүздөгөн жыл мурда эле коргоп чыккан.

Спинозанын негизги эмгектери өз аты менен жарыяланса, тыюу салынышы мүмкүн эле. Ошондуктан айрым китептери жашыруун басылып, автордун аты көрсөтүлгөн эмес. Анын «Теологиялык-саясый трактаты» ошол доордогу эң кооптуу китептердин бири саналган. Бирок тыюулар да анын эч бир идеясын өчүрө алган эмес.

Спиноза 1677-жылы 44 жаш курагында дүйнөдөн кайткан. Ал өлгөндө чоң байлыгы да, наамдары да болгон эмес. Бирок андан кийин анын чыгармаларын окуган ойчулдардын арасында Локк, Руссо, Гёте, Гегель, Ницше жана Эйнштейн сыяктуу алптар толтура болуп чыккан.

Немис акыны Генрих Гейне аны: «Философиядагы Христофор Колумб» атаган. Анткени Спиноза адамзат ой жүгүртүүсү үчүн жаңы континенттерди ачып берген.

Спинозанын бүгүнкү күнгө айткан сабагы

Барух Спинозанын өмүрү бизге бир маанилүү чындыкты эскертет: чыныгы эркиндик бийликте же байлыкта эмес, адамдын өз алдынча ой жүгүртө билүүсүндө. Ал коколой башы менен далай мерте жалгыз калды, куугунтук көрдү, кызматтардан баш тартты. Бирок өз оюн саткан эмес.

Бүгүн дүйнөдө миллиондогон адамдар сөз эркиндиги, абийир эркиндиги жана демократия жөнүндө сүйлөсө, ошол идеялардын түпкү булактарынын бири Амстердамдын тынч көчөлөрүндө линза жылмалап отурган жупуну философко таандык экенин эстен чыгарбоо зарыл.

Барух Спинозанын учкул ойлорунан

Эркин адам өлүм жөнүндө эң аз ойлонот; ал жашоо жөнүндө гана ой калчайт.

♦   ♦   ♦

Тынчтык — согуштун жоктугу эмес, рухтун касиети.

♦   ♦   ♦

Адамдар өз каалоолорунун себептерин билбеген учурда гана өздөрүн эркин сезишет.

♦   ♦   ♦

Чыныгы эркиндик — акылдын жетекчилиги менен жашоо.

♦   ♦   ♦

Эркин мамлекеттин максаты — эркиндик.

♦   ♦   ♦

Бардык асыл нерселер кандай сейрек болсо, ошончолук кыйын дагы.

♦   ♦   ♦

Эркиндик — зарылчылыкты түшүнүү.

♦   ♦   ♦

Эч ким жек көрүү аркылуу жек көрүүдөн арылган эмес; аны сүйүү гана жеңе алат.

♦   ♦   ♦

Акылдын эң жогорку жакшылыгы — чындыкты таануу.

♦   ♦   ♦

Коркуу менен үмүт ажырагыс эгиздер.

♦   ♦   ♦

Өзүн өзү тааныбаган адам эркин боло албайт.

♦   ♦   ♦

Адамдардын сыртынан күлбө, аларды жоктоп ыйлаба, аларды жек көрбө — аларды түшүн.

♦   ♦   ♦

Бакыт – жакшылыктын сыйлыгы эмес; бакыттын өзү жакшылык.

♦   ♦   ♦

Адам канчалык көп кубанса, ошончолук кеменгерликке жакындайт.

♦   ♦   ♦

Акыл-эстин күчү сезимдерди жок кылууда эмес, аларды түшүнүүдө.

♦   ♦   ♦

Тажрыйба үйрөтпөгөн нерсени эч бир теория үйрөтө албайт.

♦   ♦   ♦

Табиятта кокустук деген нерсе жок.

♦   ♦   ♦

Ар бир нерсе өз табиятынын мыйзамдары боюнча жашайт.

♦   ♦   ♦

Адам үчүн адамдан пайдалуу эч нерсе жок.

♦   ♦   ♦

Жек көрүү жек көрүү менен күчөйт, ал эми сүйүү менен жоголот.

♦   ♦   ♦

Ким өзүн акыл менен башкара алса, ошол эң эркин адам.

♦   ♦   ♦

Кубаныч — адамдын күч-кубатынын өсүшү.

♦   ♦   ♦

Кайгы — адамдын күч-кубатынын азайышы.

♦   ♦   ♦

Өзүнө ишенген адам тагдырдан коркпойт.

♦   ♦   ♦

Эч ким өзүнүн чыныгы пайдасына каршы аракет кылбайт.

♦   ♦   ♦

Даанышман адам жаратылыштын бир бөлүгү экенин билет.

♦   ♦   ♦

Акылдын жарыгы өчкөн жерде кумарпоздук өкүм сүрөт.

♦   ♦   ♦

Чындык өзүнүн да, жалгандын да өлчөмү болуп саналат.

♦   ♦   ♦

Канчалык көп нерсени түшүнсөк, ошончолук Кудайды (Табиятты) тереңирек түшүнөбүз.

♦   ♦   ♦

Мыйзамдардын максаты — кулдарды жаратуу эмес, эркин адамдарды коргоо.

♦   ♦   ♦

Ой жүгүртүү эркиндиги жок жерде тынчтык да болбойт.

♦   ♦   ♦

Мамлекеттин эң бекем пайдубалы — жарандардын ишеними.

♦   ♦   ♦

Акыл адамды эркиндикке алып барат, а коркуу – кулчулукка.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.