«Адамдардын үстүнөн күлбө, аларды жоктоп ыйлаба, аларды жек көрбөй түшүн».
Барух Спиноза

Тарыхта бийликке каршы чыккан адамдар көп болгон. Бирок адамдын аң-сезимин кулчулуктан бошотууга аракет кылган адамдар саналуу гана. Барух Спиноза дал ошондой инсандардын бири.

Анын колунда аскер да болгон эмес, саясый партия да болгон эмес. Ал элди көтөрүлүшкө үндөбөстөн эле анын идеялары XVII кылымдагы Европанын эң күчтүү институттарына — диний догмаларга, фанатизмге жана акылга салынган чектөөлөргө каршы багытталган. Ошондуктан көптөгөн изилдөөчүлөр Спинозаны азыркы эркин дүйнөнүн руханий аталарынын бири деп эсептешет. (plato.stanford.edu)

Спинозанын улуулугу анын философиясында гана эмес, ошол философиясына өмүр бою берилгендигинде жатат.

Коомдон куулса да, бирок оюнан кайтпаганы

1656-жылы Амстердамдагы еврей жамааты Спинозаны эң катуу каргыш менен коомдон кууп чыккан. Бул өкүм өмүрүнүн акырына чейин алынган эмес. Ага туугандары, мурдагы достору жана диний чөйрө аркасын салган. Себеби жаш ойчул суроо берүүдөн корккон эмес. Ал чындыкты салттан жогору койгон. (plato.stanford.edu)

Көп адамдар үчүн мындай сокку өмүрдү талкаламак, бирок Спиноза жек көрүү менен жооп берген эмес. Ал өзүнүн эң чоң күрөшүн башкалар менен эмес, коркуу менен жүргүзгөн. Анын жашоосундагы эң чоң сабак: эркиндик биринчи кезекте тышкы эмес, ички жеңиштен башталат.

1673-жылы Европадагы эң атактуу окуу жайлардын бири Гейдельберг университети Спинозага профессорлук кызмат сунуш кылат. Бирок бир шарт бар эле: анын философиялык эркиндиги расмий динге зыян келтирбеши керек болчу.

Көпчүлүк адамдар мындай мүмкүнчүлүктү колдон чыгармак эмес. Бирок Спиноза баш тартат. Себеби эркиндикке коюлган эң кичине шарттын өзү эркиндикти чектөө экенин түшүнгөн. (ub.uni-heidelberg.de) Бул жөн гана философиялык чечим эмес болчу. Бул мүнөздүн чечими эле.

Кыргыз коомунда биз көп учурда адилет сөздү айтууга эмес, кызматты сактап калууга көбүрөк маани беребиз. Спиноза болсо бизге тескерисинче үлгү көрсөтөт: кызмат адамды улуу кылбайт, принцип адамды улуу кылат.

Адамды коркутуу эмес, ойготуу керек

Спинозанын эң революциялык идеяларынын бири — мамлекеттин максаты адамдарды баш ийдирүү эмес, эркин кылуу деген көзкараш. Ал адамдар коркуу менен башкарылган жерде өнүгүү болбостугун жакшы түшүнгөн. Корккон адам ойлонбойт. Ойлонбогон адам жоопкерчиликтүү боло албайт. Ошондуктан ал сөз эркиндигин, абийир эркиндигин жана ой жүгүртүү эркиндигин коомдун эң негизги байлыгы деп эсептеген. (plato.stanford.edu)

Бүгүнкү күндө да бул ой өз маанисин жоготкон жок. Биз технологиялык доордо жашаганыбыз менен, коомдо коркуу сезими дагы эле жашайт. Бирөөлөр бийликтен, бирөөлөр коомдук пикирден, дагы бирөөлөр өз оюн айтуудан коркот.

А Спиноза мындай суроо таштайт: эгер адам өз оюн айтуудан корксо, анда анын эркиндиги кайсы?

Спинозанын философиясындагы эң терең ойлордун бири бүгүнкү психологияга да өтө жакын. Анын пикиринде адамдар өздөрүн эркинбиз деп ойлошот. Чындыгында аларды көбүнчө ачуусу, көрө албастыгы, коркуусу, намысы жана сокур каалоолору башкарат. Адам бул күчтөрдү түшүнмөйүн эркин боло албайт. (plato.stanford.edu)

Ошондуктан Спиноза үчүн эркиндик каалаганыңды жасоо эмес. Эркиндик — өзүңдү башкаруу. Бул ой бүгүнкү кыргыз коому үчүн да абдан маанилүү. Биз көп учурда сырткы тоскоолдуктар жөнүндө айтабыз. Бирок ички кулчулуктар жөнүндө аз сүйлөйбүз: көрө албастык, уруучулук, көнүмүш ой жүгүртүү, жоопкерчиликтен качуу.

Спиноза болсо өзгөрүү ошол ички тоскоолдуктарды жеңүүдөн башталарын айтат.

«Кудай же Табият» деген улуу идея

Спиноза ааламды бир бүтүн организм катары көргөн. Анын атактуу «Кудай же Табият» деген формуласы адамдарды бири-биринен бөлбөөгө, дүйнөнү бүтүн кароого үндөгөн. (plato.stanford.edu) Бул идеянын моралдык мааниси чоң. Агер адам өзүн табияттан, коомдон жана башка адамдардан бөлүп карабаса, анда жоопкерчилиги да күчөйт. Ал жаратылышка, коомго, өзүнө да этият мамиле жасай баштайт.

Бүгүнкү экологиялык кризис доорунда Спинозанын бул көзкарашы мурдагыдан да актуалдуу.

Спинозанын өмүрү бизге бир жөнөкөй чындыкты үйрөтөт: кайрат деген дайыма эле кылыч көтөрүү эмес. Кээде кайрат — жалгыз калсаң да чындыкты айтууда. Кээде кайрат — кызматтан баш тартууда. Кээде кайрат — көпчүлүк жаңылып жаткан учурда өз акылыңа ишенүүдө. Кээде кайрат — жек көрүү менен эмес, түшүнүү менен жооп берүүдө.

Барух Спинозанын философиясы үч жүз жылдан ашуун убакыт өтсө да эскирген жок. Себеби адамзаттын башкы күрөшү дагы эле ошол бойдон калууда: коркуу менен эркиндиктин, сокур ишеним менен акылдын, баш ийүү менен жоопкерчиликтин ортосундагы күрөш.

Ал күрөштө Спиноза бүгүн да биздин замандашыбыз болуп кала берет.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.