Михаил Михайлович Зощенко – советтик адамды шылдыңдап, системага суук тумшук көрүнгөн калемгер катары белгилүү. Арийне, «күлкү — бул жөн гана тамаша эмес, бул чындыкты айткан эң кооптуу курал» экени ушул.

Совет доорунда баары бирдей сүйлөп, бирдей ойлоп, бирдей сүйүнүшү керек эле. Ал эми Михаил Зощенко ошол «бирдей окшоштукту» күлкүгө салган жазуучу. Ал бийликке каршы ураан көтөргөн эмес, революцияны кыртышы сүйгөн эмес. Ал жөн гана советтик адамды — анын коркуусун, аңкоолугу менен амалкөйлүгүн, бюрократка кул болуп калган жан дүйнөсүн күлкү аркылуу ачып салган. Ошондуктан ал кооптуу болчу.

Михаил Михайлович Зощенко орус жазуучусу катары таанылган. 1914-жылы Петербургда туулган. Атасы — сүрөтчү-мозаикачы, орус; апасы — орус дворян үй-бүлөсүнөн чыккан. Айрым булактарда анын тукумунда украин же поляк каны аралаш экени айтылат, бирок адабият тарыхында Зощенко орус жазуучусу катары белгилүү.

Арийне, улутунан да маанилүүсү — анын рухий позициясы эле. Ал «совет адамы» деген жаңы түшүнүктү эч качан чын жүрөктөн кабыл алган эмес.

Согуштан чыккан калем

Зощенко — «кабинеттик интеллигент» эмес. Ал Биринчи дүйнөлүк согушка катышкан. Офицер болгон. Газдан ууланып, катуу жаракат алган. Согуштан кийин психикалык оор абалга туш болот. Ошол жараат анын күлкүсүнүн түбүндө жаткан кайгынын башаты эле.

Ал кийинчерек мындай деп жазат: «Мен күлкү аркылуу өзүмдү да, дүйнөнү да айыктыргым келди». Зощенконун юмору — жеңил-желпи күлкү эмес. Ал күлкү ачуу, жаралуу, коргонуу күлкүсү.

1920–30-жылдары Зощенко элдин сүймөнчүгүнө айланат. Анын кыска аңгемелеринен: “Завод жумушчулары”, “Коммуналдык батирдеги аялдар”, “Майда чиновниктер”, “Студенттер жаттап окушчу” сыяктуу чыгармаларында өз каармандарын атайылап жөнөкөй, сабатсыз, аңкоо тилде сүйлөткөн. Бирок дал ошол тил аркылуу системанын жалгандыгы көрүнүп турчу. Мисалы, анын каармандары партияга чын дилинен ишенет, бирок курсактары ачка. Мыйзамды сыйлашат, бирок пара бергенге маш. Социализмди мактайт, бирок адамдык абийирден куру жалак калышкан.

Бул — советтик пропаганда үчүн өлүмгө тете күзгү болчу.

Эмне үчүн коммунисттерге жакпай калган?

Зощенко системага тикеден-тике каршы чыкпаганы менен, бирок ал андан да коркунучтуу курал колдонгонунда кеп: ал советтик адамды шылдың кылган үчүн 1946-жылы атактуу Ждановдун токтому чыгат. Ошол токтомдо Зощенко менен Анна Ахматова «совет адабиятына жат, моралдык бузуку» деп жарыяланат.

Зощенко тууралуу: «Анын чыгармалары советтик адамды кемсинтет, майда-барат, пас, руханий жактан жакыр кылып көрсөтөт» — деп сыпатташат. Башкача айтканда, совет адабияты «баатыр» жаратышы керек эле. Ал эми Зощенкочу? Ал бейбаш чындыкты көрсөтүп койгон. Ошон үчүн ал келишкис душманга айланат.

Кийин китептери басылбады. Жазуучулар союзунан чыгарылып, акча табуу мүмкүнчүлүгүнөн ажырайт. Жадесе котормочулук менен тирилик кылууга да тыюу салышат. Ошол себептен ал ачарчылыкка жакын жашап, оорукчан болуп тынат. Психологиялык депрессияга түшүп, өзүн-өзү айыптаган күндөрдү баштан кечирген.

Бир кезде элди күлдүргөн адам биротоло жымжырттыкка көмүлүп жашоого аргасыз болот.

Адамды айыктыргысы келген жазуучу

Зощенко акыркы жылдары «Возвращённая молодость» деген философиялык-психологиялык эмгек жазат. Ал жерде коркуу, күнөө сезими, бийликтин адам психикасына тийгизген зомбулугу тууралуу ой жүгүртөт. Бул чыгарма анын акыркы каршылыгы болчу. Ал революцияны коргогусу келбегенден улам, тек гана адамды адам сыягынан ажыратпай сактап калууну көздөгөн.

Өлүм жана кеч келген акыйкат

Михаил Зощенко 1958-жылы каза болуп, көзү тирүүсүндө толук реабилитация болгон эмес. Бирок убакыт адилет соту экен: бүгүн Зощенко — советтик цензуранын курмандыгы, чыныгы гуманист, күлкү аркылуу чындыкты айткан калемгер катары таанылып чыга келди.

Ошондуктан Зощенконун күлкүсү бүгүн да жандуу, бүгүн да «туура сүйлөө» талабы маанилүү.

Жаратма Интеллектин «ChatGPT көмөгү менен даярдалды»

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.