О`Шакир: Өлкөбүз – эгемен, мамлекетибиз – көзкаранды

Бизде чоң чаташуу бар: өлкө жана мамлекет түшүнүгүн синоним катары колдонгон. Болгондо да коомдун эң алдыңкы катмары делген илимий жана чыгармачыл интеллигенция чөйрөсүндө деле, журналисттер, саясатчылар чөйрөсүндө деле өлкө жана мамлекет түшүнүгүн айырмалабайбыз!

Азырынча бул тууралуу түшүнүктү чачыратып чечмелеп бергенге не окумуштуулар ооз ачпады, не философ, жазуучу, тарыхчыларыбыз үн катпады эле. Саналуу күндөр мурда демократия баалуулуктарын дамамат жайылтып келген белгилүү ишкер Эмил Үмөталиевдин “Азаттыкка” курган маегинен улам: бул эки башка түшүнүккө кунт коюу өтө чоң мааниге ээ экенин мен да баса белгилегим бар.

Бизге бул эки түшүнүктү айырмалоо эмне үчүн маанилүү? Агер демократия түркүгүн бекем курар багытты көздөсөк, демек, өлкө – жогорку тепкич, а мамлекет – төмөнкү тепкич деген түшүнүктү калыптандыруу келечек муундун эмес, бүгүнкү биздин милдет! Учурда эгемен Кыргызстандын оош-кыйыш мезгилиндеги саясый-тарыхый окуяларга күйүп-бышып күбө болгон, аралашкан СИЗДИН, МЕНИН, АНЫН, БААРЫБЫЗДЫН моюндагы бул ыйык милдет – Өлкө жана Мамлекет деген гана түшүнүктү айырмалоо. Бул түшүнүктү калыптандырууну эмнеге келечек муунга калтыруубуз керек?

Эмесе бул экөөнү тил учунан чаташтырбай атоо үчүн Өлкөнү жогорку тепкич, Мамлекетти төмөнкү тепкич деп түшүндүргөнүмдүн себебин жөнөкөй чечмелөөгө аракет кылайын. Адатта, дээрлик көпчүлүгүбүз Өлкө жана Мамлекет түшүнүгүн синонимдештирип көнүп алганбыз. А мындай көндүм адат – авторитардык башкаруу багытын көздөгөн гана сырткы жана ички саясый күчтөргө ыңгайлуу. Түпкүлүгүндө: Мамлекет бул – бийлик түзүмдөрүнүн жалпы саясый курамы. А Өлкө – ата-бабалардын кан-жаны, көз жашы менен бизге жеткен ыйык мурас. «Бетеге кетип – бел калган, бектер кетип – эл калган» накылы ушул эмеспи-ов! Демек, бектер – мамлекет, эл – өлкө деп түшүнүңүз!

Кандай болгон күндө да мамлекет – өлкөдөн, элден, жарандардан, салык төлөөчүлөрдөн көзкаранды. Андыктан мамлекеттик түзүм элдин, жарандардын бакубаттыгына кызмат кылар орган. Мамлекеттин орду ошон үчүн экинчи тепкичте турарын унутпашыбыз керек!  

Канчалаган хандар, бектер өз зулумдугу менен бийлик кумарына эсирип жашап өтө берсе да, урпактарга жерибиз, кен байлыктарыбыз, журтубуз калып келе берген. Тилекке каршы, биздин ата-бабалардан бейиштей жаратылыш, жер-суу, тоо-таштарыбыз калыптыр, бирок дөөлөттүү мамлекеттик түзүм кура албай келишиптир. Тагдырдын буйругу менен биз бүгүн өз эгемендигине ээ болгон өлкөдө жашаганыбыз менен, бирок мамлекетибиз алдуу-күчтүү мамлекеттердин алдында көзкаранды бойдон калууда!

Мунун себеби эле бабаларыбыз айтып келгендей «Бийиӊ кылаӊ болсо, элиӊ ылаӊ болор» демекчи, мамлекет башчыларыбыздын кылаң саясаты менен өлкөбүздүн сырткы карызынын жалпы көлөмү 4 миллиард долларды чапчып, элибиз ылаң болуп отурбуз. Мына, биз эмне үчүн Өлкө жана Мамлекет түшүнүгүн ажырата билүүбүз керек? Түйүндүү маселе ушул жерде жатат! Аныгында, мамлекет түзүмүн башкарып келгендер өлкөбүздү карызга батырды да, качкандары качып кетти, бири болсо абакта отурат бүгүн. А карыз Өлкөбүздүн мойнунда калды! Чаласы калгансып бүгүнкүлөрү да карызга батырууда!

Демек, мамлекетти башкаргандар өлкө карызын улам өстүрүп, кызматтарынан кете беришине жол бербешибиз үчүн – Өлкө жогорку тепкич, Мамлекет төмөнкү тепкич деген түшүнүктөрдү калыптандыруу баарыбызга маанилүү. Мамлекет башына келгендер ошондо гана өлкөгө кызмат кылуу милдетин аңдайт. Болбосо, мамлекеттик чиновниктер өлкө баалуулуктарын каалагандай калчап, көрүнөөсүн көрүнөө, көмүскөсүн көмүскө сата берүүнү жең ичинен уланта берерин аңдоого тийишпиз.

Саясатчылардын кылаңдуу кылыктары акыры элди ылаңдуу кыларын ата-бабаларыбыз эбак эле айтып кеткени ушул! Агер биз «Бетеге кетип – бел калган, бектер кетип – эл калган»; «Бийиӊ кылаӊ болсо, элиӊ ылаӊ болор» деген улуттук философиябыздын маани-маңызын түшүнсөк, өлкөбүз – эгемен, мамлекетибиз – көзкаранды бойдон калуусуна жол бербей турган жогорудагы эки түшүнүктү чаташтырбоого тийишпиз.

Жогоруда мындай көндүм адат – авторитардык башкаруу багытын көздөгөн сырткы жана ички саясый күчтөргө ыңгайлуу деген себебим: СССРдин кылаң саясаты Кыргызстанды ылаңдуу абалга кептеп кеткен жокпу?! Эс пештеп көрөлүчү: өлкө чегарасын каалагандай бөлүп-жарган Россия ата-бабаларыбыздан калган жерлердин картасын чийүүдө, канчалаган жер-сууларыбыз коңшу өлкөлөргө өтүп кеткен жок?

Мына биз бүгүн Тажикстан, Өзбекстан менен болгон чегара аймактарындагы талашка кабылып отурганыбыздын түбү да дал ошол Өлкө жана Мамлекет түшүнүгүн калыптандыра албай келгенибиздин кесепетинен болуп отурат. Казакстан менен чектешкен Сары-Өзөн-Чүйдүн канчалаган кең аянттары коңшулардын энчисине өтүп кеткени да дал ошол «Бийиӊ кылаӊ болсо, элиӊ ылаӊ болор» накылын аңдабай келген эл башыларыбыздын билимсиз, мурдунан алысты көрбөй келгенинен улам – биз бүгүн коңшулаш мамлекеттер менен чегара талашына чекит коё албай келебиз! Тарыхтан сабак албай келгенибиз ушул!

Андыктан Эмил Үмөталиевдин коңгуроо какканынын чоң себептери бар. Ошондуктан бул теманын тегерегинде тарыхчылар, окумуштуулар, саясатчылар, философтор арасында “РухЭш” сайты мындан ары “Уйкудагы улут” аталышындагы атайы талкууларды уюштурмакчы... О.э. бул макаланын соңундагы “Комментарий калтырыңыз” деген жерге өз пикириңиздер менен кенен бөлүшсөңүздөр да болот...

Окшош материалдар

Комментарийлер (27)

  • - Рахат Аманова

    Эмил Үмөталиев агайдын өзү менен суроо-жооп иретинде маек уюштурушуңар керек. Саясатты билген киши гана саясий теманы ачып бере алат.Эмил агай талдай алат бул теманы,окурмандарга кызыктуу болмок.

  • - Айтпайм атымды

    Чын эле көптөрүбүз маани бербей жүргөнүбүз менен Мамлекет өлкө деген аталыштан төмөн экенин эсибизге ала жүрсөк туура болгудай...

  • - Жаныш Бакчиев

    Ушул маанини конституцияга да киргизиш керек деп ойлоймун! Демократия аралчасын курган өлкөбүздүн конституциясына муну сөзсүз сунушташыбыз керек...

  • - Кубатбек

    Өз алдыбызча мамлекет эгемендигин бекемдөө дагы көп кыйынчылыктарга кабылат алдыда. Элибизде улуттук идентичность сезими ойгоно элек, баары эле бакырып, мактанып, улуу элбиз дегени менен, ошол улуулугубуздан да шектенүүм күчөп баштады менин.

  • - Жылдыз Кемелова

    Мамлекетти башкаргандар өздөрүн элден өйдө санап алышкан бизде. А өлкө баарынан бийик, Президенттен, өкмөт башчыдан, парламент жетекчисинен дагы. Ошондуктан өлкө деп сүйлөгөндө, анын артындагы маанини түшүнүп сүйлөшүбүз керек. Ооба, мен дагы ушул эки түшүнүктү Элмиль Үмөталиевдин аныктамасынан кийин бир аз түшүнгөндөй болдум..

  • - Касым Токторалиев

    "Башталат баары майдадан, байкабайт аны майда адам" деп Райкан айткандай, бул тема майда көз караштагылардын башына келбеген экен. Мамлекеттин негизги таянычы, жөлөгү албетте эл. Эл дегенибиз - өлкө. Өлкөбүздүн келечегин коррупция чырмап, билимсиз чиновниктер өлкөнүн маанисине жетик түшүнбөй келатышканы кейитет мени. Журналисттерибиздин ичиндегилер деле ушул эки чоң айырмачылыкты ажыратпай жазып жүрүшпөйбү! Биз мектептен баштап мамлекет жана өлкөнүн айырмасын окутушубуз керек балдарыбызга... Баарын мектептен баштоо зарыл

  • - Мундузбек

    Бул ойго таптакыр макул эмесмин! Мамлекет кантип өлкөдөн бийик болуш керек, анда ал анархияга айланбайбы!!! Ушуну кантип ойлонгон жок бул автор???

  • - Кубанычбек Токмок

    Окумуштуулар, тилчилер буга эмне дейт болду экени кызык. Саясатчыларыбыздын болсо мындай терминдерге тили өтпөйт. Бирок алар өздөрүн элита деше берет

  • - Дос

    Олжокебиз жөн маселени көтөрбөптүр. Мен да ушул эки башка түшүнүктүн маанисин дагы тереңдетип элге жеткирүү интеллигенциянын парызы деп ойлоймун.

  • - Жаныл

    Бул эки тушунукту талдоодон мурун, биз кандай системадагы олкодо жашагыбыз келет , ошону чечип алышыбыз керек. Эгер азыркыдай президенттик башкаруу окум суро турган болсо, албетте мамлекет ойдодо болот, олко ылдыйкы катарды ээлейт. Парламенттик олкодо тескерисинче болот. Ошон учун сиз которгон темага карама каршы пикирдеги адамдар созсуз болот деп ойлойм.

  • - Чолпон Э

    Олжобай байке, сиз айткандай болуш үчүн бийликке, депутаттыкка сиздей адамдар көбүрөөк керек. Сиз болсо ал жак менин жашоом эмес деп жүрөсүз. Сиздейлер депутаттардын арасында жок болгондуктан көпөстөр, уурулар бийликте отурушат. Сиздин көз карашка макулмун, бирок мамлекеттик системада авторитаризмди каалагандар абыдан көп.

  • - Орозбек Молдалиев

    Урматтуу Олжобай мырза! «Бизде чоң чаташуу бар: өлкө жана мамлекет түшүнүгүн синоним катары колдонгон. Болгондо да коомдун эң алдыңкы катмары делген илимий жана чыгармачыл интеллигенция чөйрөсүндө деле, журналисттер, саясатчылар чөйрөсүндө деле өлкө жана мамлекет түшүнүгүн айырмалабайбыз!», - дептирсиз. Бул маселе боюнча эч кандай чаташуу жок, бизден башка бардык өлкөлөрдө деле, бул эки түшүнүктүн ортосунда айрымасы бар болгонуна карабай, синоним катары эле колдонулат. Мамлекет менен өлкөнөн айрымасы: «мамлекет» - бул белгилүү чеги бар жер мейкиндигинде орнотулган бийликтин саясый институту; «өлкө» болсо жалпы географиялык (жалпыга таандык территория) жана маданий факторлорго тиешелүү. Англис тилдүү өлкөлөрдө деле country (өлкө) жана state (мамлекет) бул эки сөз өз ара алмашылып, колдонула берет. «Мамлекет» түшүнүгү XVI кылымдын башында илимий колдонууга италиялык ойчул Никколо Макиавелли тарабынан киргизилген. Ф.Энгельстин «Үй бүлөөнүн, жеке менчиктин жана мамлекеттин келип чыгуусу» деген белгилүү эмгеги бүгүн да актуалдуу. Урматтоо менен, О. Молдалиев

  • - Толкунбек Турдубаев

    Ассалому алейкум, Олжобай! Мыкты, эн орчундуу тема ну козгодун!

  • - Кыргыз баласы

    Эмил Уметалиев менен менен Олжобай Шакирдин ырастоосунан андай деле чоң маани көрө албадым. Бул экөө батышчыл көз караштарын кыргыз элине таңуулап аткандай сезилет мага. Булар жана бекөкмөт уюмдардан жакшылык күтпөйм эч эле. Бизге демократия таптакыр керек эмес экенин жашообуздан көрүп жатабыз го, саясий баш аламандыкты гана алып келет. Кыргызстанга темирдей тартип болуш үчүн Адахан Мадумаров жана "Чоң казат" партиясындай батышка каршы турган саясатчылар бийликке келиши керек. Ойгонолу туугандар! Бизге темирдей тартип орноткон саясатчылар керек.

  • - Мелис Мурадилов

    Мен дагы Кыргыз баласы айтканга кошулам. Бийликке Чон канатка аттанган улутчулдарды колдоп, биз президенттик башкарууну колдосок кана тартип болт. Биздин келечек Россия менен болунбошун каалайм

  • - Мекенчил Азамат

    Шакир дегенди калмак дегендери чын окшойт. Кыргызда Шакир деген ат болгон эмес. Кыргыздардын арасын ушуга окшогон батышка сатылгандар менен арапкулдарды тазалаган тартип керек!!!

  • - Кара кол

    Авторго толук кошулам. Демократия баалуулугу жаны тушунуктогу Адамдар менен бекемделет. Мурунунан алысты корбогон пас адамдар эле авторитаризмди самашат

  • - Абдибали Мусакожо уулу

    Мамлекет менен өлкө деген түшүнүктү тактап берген Эмиль байке менен Олжобай байкелерге алкыш айтам. Сиздер эң алдынкы көз караштагы инсан экениңиздерди билем мен. Сыйлам. Бар болуңуздар, ден соолук сиздерге!

  • - Чон Казат

    Улутчулдар бийликке келбесе ушул.

  • - Айылдык

    Чон казатчылар баскынчылык саясат жүргүзгөн ультра улутчулдар экенин көрүп атабыз. Булар эч качан демократиялык баалуулуктарды тааныбайт. Тескерисинче Кыргызстанды артка суйрогон демагогдор анык ушулар.

  • - Карымшак Жээнбаев

    Арыбаңыз Олжобай байке! Мен сиздин ар бир жазгандарыңызды калтырбай окуп жүрөм. Дайыма курч мүнөзүңүз, курч тилиңизди сыйлайм. Бул жерде да биздин көзүбүздү ача тургандай теманы козгоптурсуң, бали... Сиз белгилегендей эле ӨЛКӨ деген түшүнүктү тереңден билбегенибизге мен да кейип атам. *Өлкөбүз – эгемен, мамлекетибиз – көзкаранды* деген макаланын аталышына башында түшүнгөн эмесмин. Бирок сиз даана түшүндүрүп, мамлекетти башкаргандар ӨЛКӨБҮЗДҮ (эл-жерибизди) карызга батырып койгонун эң туура чечмелегенсиз. Демек мамлекетти эл көзөмөлдөшү керек деген демократиялык доктрина так ушул сиздин макалада айкын көрүнүптүр. Элдик талкууга салынчу проблема экен чынында. Ырахмат ушул маселени көтөргөнүңүзгө... Сиздей инсандар болгон үчүн жалпы карапайым элдин көзү ачылып турат экенин унутпаңыз.

  • - Өмүрбек

    Автор туура маселени койгон. Коомдук түшүнүккө жеткирүү керек экен муну

  • - Мелис Терек-Суу

    Түркөйлөр, уурулар мамлекетти башкарып аткан мезгилде кайдагы илим түшүнүгүнө келсин биздин эл! Автор айткан маселенин түбү илимий түшүнүктө дагы-дагы кенен жайылтылганда, бышыкталганда гана өлкө менен мамлекет өз-өз түшүнүгүн алат. Ошол түшүнүк калыптанбагандыктан баарыбыз эле өлкө менен мамлекетти синоним катары кеңири колдоно беребиз. Ал эми билими бар киши, бул эки түшүнүктү жеткилең түшүнөт жана чаташтырбайт.

  • - Алыстагы мекендеш

    Кудай урган "Чоң казат" деген саясий топ жалаң авторитардык бийликти самаган саячатчылардан куралганын биздин ишенчээк эл билбей жатат, Сталинди тирилтип келе албай жаткан россиячыл күчтөр биздин улутчул маанайдагы жарма патриоттун баарын бириктирип, чоң бир саясий долбоорун ишке ашырып алчу болсо, биз эптеп жеткен демократиянын так ушул чоң казатчылардын колу менен талкалайт. Азыртан эле элди агрессияга чакырган билдирүүлөрү менен Сыймык деген кемпайды алдыларына салып алышты. Баскынчылыкка элди үндөп... Камачусун албетте камаш керек, кылмышы далилденсе, бирок атып салыш керек, талкалаш керек деген чоң казатчылар элге башаламан бийлик орнотпосо экен.

  • - Амирбек Азам уулу

    Өлкө жана мамлекет тұшүнүгү демейде синоним катары эле пайдаланылат. Орозбек Молдалиев агай абдан сонун түшүндүргөн. Бирок саясый документтерде, илимий жана саясый макала- адабияттарда мамлекет/ өлкөнү чаташтырбоо керек. Анда учурда мамлекет институтционалдык, а өлкө географиялык мааниде колдонулат. Эмил Ү., Сейтек К, Элмира Н, ...катышып, О'Шакир модератору толук көрө албадым. Бирок, бул макалада айтылгандай: мамлекеттик мекемелер салык, алым- төлөмдөрдүн эсебинен жашайт. Ушул жагынан алганда эл/өлкө - биринчи, мамлекеттин негизи/базис, мамлекет - экинчи, надстройкасы.

  • - Нурсултан Мукамедий уулу

    Негизи менин оюмча азыркы учурдагы Кыргызстан жөнүндө айта турган болсок өлкө жана мамлекет бул синоним сөздөр катары колдонулушу мүмкүн а жалпысынан албетте бул эки терминди айырмалай билүү керек. Себеби мамлекеттүүлүгү, эгемендиги жок өлкөлөр деле бар да. Негизи биз көз карандысыз мамлекетпиз/өлкөбүз деп төш какканыбыз менен чынында де факто биз күн карама, көз каранды керек болсо өзүн өзү башкарган автономия, колония же доминионбуз деп ойлойм. Орусияга саясий-экономикалык, маданий жактан ийилиштүүбүз, таасириндебиз, Кытайга ж.б.чоң мамлекеттерге жана дүйнөлүк эл аралык уюмдарга олчойгон карызыбыз бар, жадагалса коңшуларга да көз карандысызбыз(Казакстан чегараны эле жаап салсынчы)

  • - Жумабек

    Мамлекет өлкө. Муну айырмалап эмне кереги бар эле деги. Башка орчундуу маселе калбаптырбы? Мен таң калам. Болбогон бирдемени айтып эле чукуй бергендин кимге кереги бар? Андан Кыргызстан мыкты болуп кетеби? Айткылачы, билермандар?

Комментарий калтырыңыз