«Париждеги Кудай-Эне жайы» — бул чыгарма Виктор Гюгонун тарыхый-философиялык эң олуттуу романдарынын бири. Ал 1831-жылы жарык көргөн. Роман жөн гана трагедиялуу сүйүү окуясы эмес; ал — орто кылымдагы коомдун абийири, бийликтин караңгылыгы, сулуулук менен жамандыктын күрөшү жөнүндө залкар ой жүгүртүү.

Чыгарманы жараткан доор

Виктор Гюго бул романды жазганда Францияда орто кылымдын эстеликтери талкаланып баштаган. Эски соборлор (Чыгарманын өзөктүк мазмунуна жараша “собор” түшүнүгүн жай деп колдондук – РухЭш), готика архитектурасы «эскинин калдыгы» деп бузулуп жаткан мезгил болчу.

Гюго муну чоң трагедия катары көргөн. Ошондуктан бул роман бир жагынан архитектураны коргоо чакырыгы да болгон. Чыгармадан кийин Париждеги Нотр-Дам жайы (Кудай-Эне жайы) кайрадан улуттук мурас катары бааланган.

Гюго аталган чыгармада мындай ой айтат: «Китеп ташты өлтүрөт». Мунун мааниси — мурун эл тарыхын курулуш жайлардын дубалдары, айкелдер, архитектура айтып турчу, ал эми жаңы доордо тарыхты китептер айтып калды. Демек, роман — бир цивилизациянын бүтүшү жөнүндө ой толгоо.

Сюжеттин өзөгү

Окуя 1482-жылы Парижде өтөт. Шаардын жүрөгүндө — Кудай-Эне жайы турат. Бул жай — жөн гана имарат эмес; ал романдын тирүү каарманы. Ошол мезгилде төрт адамдын тагдыры бири-бирине чырмалышат:

Квазимодо — аталган жайдын коңгуроочусу, сыртынан майып, бүкүр, бир көзү сокур. Эсмеральда — көчөдө бийлеген сулуу цыган кызы. Клод Фролло — курулуш жайдын архидиакону (жогорку диний кызматкер). Феб де Шатопер — падыша гвардиясынын капитаны.

Бул төрт адамдын ортосунда сүйүү, кумар, кызганыч жана бийлик аралашкан трагедия жаралат. Фролло Эсмеральданы ашкере сүйүп калат. Бирок ал дин кызматкери болгондуктан бул сезим менен күрөшөт. Сүйүү акырында кумарга, кумар жек көрүүгө, жек көрүү кылмышка айланат.

Фролло кызды уурдап кетүүгө аракет кылат. Кылмышы ашкереленгенде күнөө Эсмеральдага жабылат. Аны өлүм жазасына өкүм кылышат. Ошол учурда Квазимодо аны куткарып, жайга алып кирет. Орто кылымда андай жайлар ыйык башпаанек саналган. Ал жерде мыйзам да адамды кармай албайт. Бирок трагедия акырына жетпей койбойт…

Каармандардын философиясы

Квазимодо — сырткы жамандык, ички тазалык. Ал дүйнөлүк адабияттагы эң кайгылуу образдардын бири. Анткени ал майып, элдин мазактоосунун курмандыгы, эндекей жалгыз жан. Бирок анын жүрөгү таза.

Эсмеральда ага бир жолу гана боорукерлик көрсөтөт: эл алдында кыйналып турганда суу берет. Ошол бир тамчы боорукерлик Квазимодо үчүн өмүр бою сакталуучу сүйүүгө айланат. Гюгонун чоң суроосу ушул жерде: Чыныгы сулуулук кайда? Жүзүңдөбү же жүрөктөбү? Арийне, Квазимодо — адамдын ички асылдыгынын символу.

Эсмеральда болсо эркиндиктин символу. Ал табияттай эркин жан. Көчөдө бийлеп, элди кубантат, эч кимге жамандык кылбайт. Бирок коом аны цыган тектүү чоочун, кооптуу адам деп санайт.

Бул жерде Гюго бир чоң теманы көтөрөт: коом көбүнчө таза адамды түшүнбөйт. Эсмеральда сулуулуктун жана эркиндиктин символу. А Клод Фролло — билим менен караңгылыктын трагедиясы. Ал эң татаал образ: өтө билимдүү философ, дин кызматкери. Бирок анын ичинде караңгы кумар жашайт. Ал сүйүү менен күрөшөт, бирок утулат. Акыры: сүйүү → кумар → жек көрүү → кыйратуу менен аяктайт. Ошентип Фролло адам акылы менен кумар ортосундагы трагедияны жаратат.

Курулуш жай — романдын жашыруун каарманы

Виктор Гюго үчүн Кудай-Эне жайы жөн гана архитектура эмес. Ал – тарых, цивилизация, адамзаттын эстутуму. Анын дубалдары кылымдардын үнүн сактап турат.

Квазимодо ошол жайдын ичинде жашайт. Ал коңгуроо какканда, бүт шаарга жаңырып турат. Гюго бул аркылуу мындай ой айтат: адамдар өтөт, бирок маданият калат.

Гюгонун өзөктүү философиясы

Романдын акыркы мааниси — бир нече чоң ойго алып келет.

1. Сырткы көрүнүш адамдын болгон-бүткөн маңызы эмес. Квазимодо — жаман көрүнөт, бирок асыл. Фролло — улуу адам көрүнгөнү менен, караңгы пенде.

2. Коом көп учурда адилетсиз. Эсмеральда өлүм жазасына кетет. Кылмыш кылгандар болсо тирүү калышат.

3. Сүйүү адамды сактай да алат, кыйрата да алат. Квазимодонун сүйүүсү — курмандык. А Фроллонун сүйүүсү — кыйратуучу.

Романдын эң кайгылуу финалы

Акыры Эсмеральда дарга асылат. Квазимодо муну көргөндө Фроллону жайдан түртүп жиберет. Андан соң ал жоголуп кетет. Көп жыл өткөндөн кийин Париждин көрүстөнүнөн эки скелет табылат: бири — Эсмеральда, экинчиси — Квазимодо. Алар кучакташып жаткан бойдон сүрөттөлөт. Бул — адабияттагы эң кайгылуу сүйүү символдорунун бири.

«Париждеги Кудай-Эне жайы» — бул тарыхый-философиялык, сүйүү трагедиясы, архитектура гимни. Гюгонун бул чыгармасы – адамзаттын тарыхын таш менен чагылдырган поэма.

Квазимодо — таш доордун акыркы адамы

Квазимодо жөн гана майып коңгуроочу эмес. Гюго аны атайын символ катары жараткан. Ал үч нерсени билдирет:

1. Орто кылымдын өзү. Квазимодо аталган жай менен бир бүтүн. Ал ошол жерде төрөлгөндөй, ошол жерде жашайт, ошол жерде өлөт. Ыйык жайдын коңгуроосу — анын тили. Таш дубалдар — үйү. Демек, Квазимодо — готика цивилизациясынын акыркы урпагы.

2. Адам менен архитектуранын биригиши эмнеде? Гюго бир өзгөчө ойду берет: кээде имараттар адамдарга окшоп. Квазимодо – бүкүр, өң-келбети серт адам. Ал эми готика жайы да бурмаланган мунаралар, учтугуй аркалар, жапайы айкелдер. Ошондуктан Гюго Квазимодону ыйык жайдын тирүү элеси кылып жараткан. Ал жай куласа, Квазимодо да жок болот.

3. Жаратылыштын адилеттүү болгону менен, коом Квазимодону жек көрөт. Бирок жаратылыш аны эң чоң жүрөк менен жараткан. Виктор Гюгонун бул жердеги философиясы жөнөкөй, бирок күчтүү: Табият кемчиликти берет, бирок жан дүйнөнү теңдейт.

Эсмеральда — элестүү сулуулуктун трагедиясы

Эсмеральда романдагы жарык нур сыяктуу. Ал кайдан келген? Ким өзү? Анын өткөнү таржымалы толук белгисиз. Гюго муну атайын кылган. Анткени Эсмеральда конкреттүү адам эмес, ал символ. Ал үч нерсени билдирет:

1. Эркиндик. Ал сарайда эмес, көчөдө жашайт. Ал бийликке баш ийбейт. Ал элдин арасында. Эсмеральда эркин рухтун гана элеси.

2. Сулуулуктун коркунучуна келгенде Виктор Гюго абдан кызык нерсени көрсөтөт. Эсмеральдага баары ашык болот: Фролло, Феб. Квазимодо. Бирок алардын сүйүүсү ар башка. Феб үчүн ал — оюнчук. Фролло үчүн — кумар. Квазимодо үчүн — ыйыктык. Демек, сулуулук адамдардын чыныгы жүзүн ачат.

3. Коомдун курмандыгы – Эсмеральда эч кандай кылмыш кылган эмес. Бирок аны сыйкырчы деп жамандашат. Аны кооптуу адамдай эсептешет. Бул орто кылымдагы элдин коркуусу. Гюго бул аркылуу негизги айыпты көрсөтөт: коом көбүнчө күнөөсүз адамды курмандыкка чалат.

Клод Фролло — акыл менен кумардын согушу

Фролло — романдын эң трагедиялуу образы. Ал кара ниет эмес. Башында ал жакшы адам: Квазимодону багып алган, билимге берилген, өтө китепкөй. Бирок анын ичинде бугуп жаткан кумар жашайт.

Орто кылымдагы дин – адамдан бардык табигый сезимдерди сыртка чыгарбоону талап кылган. Ошол себептен Фролло сүйүүгө туш болгондо: ал аны түшүнө албайт. Өзүнө өзү мындай дейт: «Бул сүйүү эмес, бул каргыш». Ошол жерден анын трагедиясы башталат.

Коңгуроо символу

Квазимодо коңгуроо какканда бүт Парижде жаңырыктап турат. Коңгуроо үнү: майрамды да, коркунучту да, өлүмдү да билдирет. Бирок Квазимодо үчүн коңгуроо — жападан жалгыз досу. Ал дүлөй болуп калган себеби: өмүр бою коңгуроо каккан. Демек, ал дүйнөнүн үнүн укпай калса да, бирок адамдардын кайгысын сезет.

Париж шаары — дагы бир каарман

Романда шаар да тирүү сыяктуу. Париж XV кылымда үч бөлүктөн турган:

1. Сите аралы – шаардын жүрөгү (ошол жерде Кудай-Эне жайы турат).
2. Университет аймагы – студенттер жана окумуштуулар жашаган жер.
3. Соода шаары – базарлар, усталар, эл.

Гюго булардын баарын абдан майда сүрөттөйт. Ал кээде бүтүндөй бир бөлүмдү шаардын көрүнүшүнө арнайт. Ошондуктан роман окуганда шаар көз алдыңа тирилип келет.

Квазимодо менен Эсмеральданын сүйүүсүнүн өзгөчөлүгү

Бул романдагы сүйүү башкача: Квазимодо эч качан Эсмеральдадан сүйүү талап кылбайт, жооп күтпөйт, жакындык издебейт. Ал аны жөн гана коргойт. Гюго бул аркылуу сүйүүнүн эки түрүн көрсөтөт:

Фроллонун сүйүүсү – «сен меники болушуң керек». Квазимодонун сүйүүсү – «сен аман бол». Бул эки сүйлөмдүн айырмасы — бүтүндөй философия.

Эмне үчүн роман бүгүнкү күнгө чейин жашайт?

Бул чыгарма 200 жылга жакын убакыттан бери окулуп келет. Себеби анын суроолору азыр да актуалдуу: Сырткы көрүнүш адамды аныктайбы? Коом чындап адилеттүүбү? Сүйүү — кумарбы же курмандыкпы? Бул суроолорго ар бир доор кайрадан жооп издей бермекчи…

Романдын жашыруун төртүнчү каарманы — ТАГДЫР. Көп адабиятчылар «Париждеги Кудай-Эне жайынын» негизги каармандары үчөө эмес, төртөө деп эсептешет: Квазимодо, Эсмеральда, Клод Фролло жана Тагдыр. Бул ой жөн жерден чыккан эмес. Романдын башында эле Виктор Гюго кызыкту бир жагдайды кыстарат. Ал турак-жайдын дубалынан грекче сөздү көрөт:

«АНАНКЕ» (грекче anankē — «тагдыр», «зарылдык», «жазмыш» деген мааниде). Гюго ошол сөзгө өзгөчө токтолот. Бул жөн эле жазуу эмес, бүтүндөй романдын ачкычы.

«АНАНКЕ» — жазмыш мыйзамы

Бул сөз эмнени билдирет? Гюгонун түшүндүрмөсүндө каармандардын ар бири өз тагдырынан кача албайт. Квазимодо сүйөт, бирок ал сүйүү жоопсуз. Ал Эсмеральданы сактап калууга аракет кылат. Бирок акыры жазмыш жеңет. Эсмеральда эркин жашагысы келет, эч кимге жамандык кылбайт. Бирок коом аны курмандыкка айлантат. Фролло болсо акылдуу. Ал өзүн көзөмөлдөйм деп ойлойт, бирок ичиндеги кумар анын тагдырын талкалайт.

Ушул жерден Гюгонун чоң суроосу коюлат: адам өз тагдырын өзү тандайбы же тагдыр адамды жетелеп кетеби? Романда көбүнчө экинчи жооп көрүнөт. Каармандар канчалык аракет кылбасын, алар акырында жазмыштын жолуна түшүп кетишет.

Эмне үчүн трагедия ушунчалык күчтүү?

Себеби бул жерде жаман адамдар дээрлик жок. Фролло — жаман болуп төрөлгөн эмес. Квазимодо — кайрымдуу. Эсмеральда — таза. Ошентсе да трагедия болбой койбойт. Гюго ушуну менен мындай ой айтат: кээде трагедия адамдардын жамандыгынан эмес, дүйнөнүн мыйзамынан жаралат.

Акыркы символ

Эки скелеттин кучакташып жатышы — романдын акыркы белгиси. Жашоодо: сүйүү жеңилет, адилеттик жеңилет, сулуулук жок кылынат. Бирок өлүмдө алар биригишет. Бул Гюгонун акыркы поэтикалык жообу.

«Париждеги Кудай-Эне жайы» — бул жөн гана тарыхый роман эмес. Ал адамдын ички сулуулугу, коомдун адилетсиздиги, сүйүүнүн эки түрү жана тагдырдын күчү жөнүндө чоң философиялык чыгарма.

Гюго бул китеп менен адамзатка бир сабак айтат: жүрөктү көрбөгөн коом ар дайым Квазимодону шылдыңдап, Эсмеральданы дарга асат.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.