Данте Алигьери (1265–1321) — италиялык улуу акын. Ал жашаган кезде Италия бирдиктүү мамлекет эмес болчу. Шаарлар өз ара саясый күрөш жүргүзчү.

Флоренцияда эки саясый топ бар эле: Гвельфтер – папаны колдогондор жана Гибеллиндер – императорду колдогондор.

Данте гвельфтер тарапта болгон. Бирок кийин ошол эле партиянын ичиндеги күрөштө жеңилип, саясый сүргүнгө айдалат. Ал өмүрүнүн көп бөлүгүн өз шаарынан алыста өткөргөн. Дал ошол сүргүндө жүрүп ал дүйнөлүк шедеврин жаратат.

“Кудайлык комедия” поэмасы үч чоң бөлүктөн турат: Тозок, Тазалануу, Бейиш. Чыгармада Данте өзүн каарман катары киргизет. Окуя мындай башталат: “Өмүр жолумдун ортосунда караңгы токойдо адаштым…”

Бул адам өмүрүнүн кыйын учурун билдирет. Данте адашкан кезде ага жардамга улуу Рим акыны келет: ал акылдын символу – Вергилий. Ал Дантени үч дүйнө аркылуу жетелейт: Тозок, Тазалануу, Бейиш. Бирок бейишке келгенде аны башка адам тосуп алат: Беатриче — сүйүү жана руханий тазалыктын символу.

Тозок – тогуз айлампага бөлүнөт. Ар бир айлампа белгилүү күнөөлөргө арналган.

1. Лимб — жакшы адамдар
2. Кумар
3. Ашыкча тамак
4. Сараңдык
5. Ачуулануу
6. Каапыр (динсиздик)
7. Зомбулук
8. Алдамчылык
9. Кыянаттык

Тозоктун эң түбүндө – Люцифер. Ал музга тоңуп турат. Данте үчүн эң чоң күнөө — чыккынчылык. Мисалы: Иуда Искариот – Исага чыккынчылык кылганы үчүн тозоктун эң түбүндө.

Тазалануу

Бул бөлүк тозокко караганда жумшагырак. Андагы адамдар жаза тартуу аркылуу тазаланат. Тоонун формасында 7 деңгээл бар. Алар: текебердик, көрө албастык, каар, жалкоолук, сараңдык, ашыкча тамак, кумар.

Бул жерде үмүт бар, а тозокто үмүт жок.

Бейиш

Бул философиялык бөлүк, анда бейиш 9 асман чөйрөсүнө бөлүнөт. Ар биринде акылман адамдар, ыйыктар, адилет башкаруучулар. Акыры Данте Кудайдын жарыгын көрөт.

Чыгарманын негизги идеясы – адилеттик. Данте дүйнөдө моралдык мыйзам бар деп ишенген. Ар бир күнөө өз жазасын алат деп ишенет.

Автор тозокко көп саясатчыларды салган. Ал өз доорундагы паракорлукту катуу сынга алган. Ошондуктан чыгарма саясый сатира да болуп эсептелет.

Чыгарма үч этапты көрсөтөт: адашуу, тазалануу, агартуу. Бул адам рухунун эволюциясы. Поэманын өзөгү: философия, саясат, дин, поэзия, психология – баарын бириктирет. Мындан тышкары Данте италия тилин адабий тилге салган. Ал жазган тил кийин Италиянын негизги адабий тили болуп калган.

Тозоктун тогуз айлампасы

1-айлампа — Лимб. Бул жерде чоң күнөө жасабаган, бирок христиан эмес адамдар. Мисалы: Гомер, Гораций, Овидий. Бул адамдар жаза тартпайт, бирок бейишке кире албайт. Алар түбөлүк кайгыда жашайт. Бул жерде Данте антик маданиятына урмат көрсөтөт.

2-айлампа — Кумар. Мында сүйүү эмес, башкарылбаган кумар үчүн жаза бар. Күнөөлүүлөрдү түбөлүк шамал айдап жүрөт. Эң белгилүү трагедиялык окуя — Франческа менен Паоло. Алар сүйүп калышканы үчүн өлтүрүлгөн.

3-айлампа — ашыкча тамак-аш. Бул жерде адамдар баткакка батат. Аларды үч баштуу жырткыч кыйнайт, ал – Цербер. Бул символ — жаныбардык инстинктке берилүү.

4-айлампа — сараңдар, баары бирдей байлыкка кул болгон адамдар. Алар чоң таштарды түртүп жүрөт. Символу – акча үчүн жашаган адамдар түбөлүк оор жүк көтөрөт.

5-айлампа — каар. Бул жерде эки топ бар: ачуулангандар, ичине кек каткандар. Алар баткак көлдө бири-бирин тытып жейт. Бул көл – Стикс дарыясы.

6-айлампа — каапырлар (ересь). Мында динди бурмалагандар күйүп турган мүрзөлөрдө жатышат. Бул бөлүктө Данте өзүнүн саясый душмандарын да киргизет.

7-айлампа — зомбулук үч бөлүккө бөлүнөт: адамдарга каршы, өзүнө каршы,  Кудайга каршы. Өз жанын кыйгандар даракка айланып кетет. Алардын бутагын сындырганда гана сүйлөй алышат. Бул бөлүк өтө трагедиялуу.

8-айлампа — алдамчылар. Бул айлампа 10 бөлүккө бөлүнөт: жалган пайгамбарлар, паракорлор, эки жүздүүлөр, жалган кеңешчилер.

Данте бул жерде өз доорунун саясатчыларын катуу айыптайт. Мисалы: Папа Николай III – тозокто башы менен жерге тыгылып турат. Бул чиркөөдөгү коррупцияга каршы өтө курч сын болгон.

9-айлампа — чыккынчылар. Данте үчүн эң чоң күнөө — чыккынчылык. Бул айлампа муз болуп тоңгон. Себеби чыккынчылык — жүрөктүн муздашы. Мындагы каармандар: Иуда Искариот, Брут, Кассий. Акыркы экөө Юлий Цезарга чыккынчылык кылган.

Тозоктун борбору

Тозоктун түбүндөгү Люцифер музда тоңуп турат. Анын үч оозу бар. Ал үчөө Иуда, Брут, Кассий – чыккынчылыкты сүрөттөйт. Мында Дантенин чоң символу шайтан — от эмес, муз. Жамандык кээде муздак акыл менен жасалат.

Саясатчыларды тозокко салган Данте өтө тайманбас болгон. Тозокко ал папаларды, падышаларды, банкирлерди, саясатчыларды киргизген. Ал тургай кээси тирүү кезинде эле тозокко киргизилген. Бул ошол доор үчүн өтө чоң саясый батылдык болгон.

Дантени окуу эмне үчүн бүгүн да маанилүү? Бул чыгарма 700 жыл мурда жазылган. Бирок анда сүрөттөлгөн нерселер бүгүн да бар: бийликтеги коррупция, динди саясатка колдонуу, элди алдоо, чыккынчылык. Ошондуктан “Кудайлык комедия” азыркы заманда да актуалдуулугун жоготкон жок.

Данте тозокко салган тирүү адамдар

Автор өз душмандарын жөн эле сынга алган эмес, аларды түз эле тозокко шыкап салган. Бул орто кылымда өтө кооптуу нерсе болчу. Анткени ошол адамдардын көбү папанын тарапташтары, бай банкирлер, Флоренциядагы саясатчылар болгон.

Чиркөөдө коррупциясы чайгоолоп өнүккөн. Дантени эң көп ачууланткан жагдай — чиркөөдөгү акча соодасы.

Тозокко кабылган Папа Николай III симония үчүн тозокко түшөт. Симония дегени – чиркөө кызматтарын акчага сатуу болгон. Данте аны тозокто мындай чагылтат: денеси көргө тыгылган, бирок буттары сыртта калып күйүп жатканы…

Бул образ чиркөө бийлигин катуу мазактаган символ болгон. Андан да кызыгы — Данте дагы эки папанын тозокко түшөрүн алдын ала айтып койгон.

Флоренция саясатчылары

Данте Флоренция шаарын абдан жакшы көргөн. Бирок ошол эле учурда анын саясатчыларын аябай жек көргөн. Ал көптөгөн саясатчыларды 8-айлампага — алдамчыларга салып берген. Мисалы, Ванни Фуччи чиркөөдөн казына уурдаган. Данте аны тозокто жыландар чагып кыйнаган абалда көрсөтөт. Ал тургай бул каарман Дантени каргап, Кудайга акаарат келтирет. Бул жерде Данте терс аяк адамдын психологиясын укмуштуудай реалдуу көрсөтөт.

Эң чоң чыккынчылар тозоктун эң түбүнө кабылышат. Маселен, Люцифер үч адамды чайнап турат. Биринчиси: Иуда Искариот Исага чыккынчылык кылса, Брут менен Кассий Юлий Цезарга каршы кутум уюштурган. Данте үчүн мамлекетке чыккынчылык — эң оор күнөө.

Данте өзү да саясаттын курмандыгы болгон. Анын шаарындагы партиялык күрөштө ал утулуп, сүргүнгө айдалган. Ал өмүрүнүн аягына чейин Флоренцияга кайта алган эмес. Ошондуктан анын поэмасында ачуулануу, адилеттик издөө, саясый өч аралашып кеткен. Бир жагынан бул поэзия, экинчи жагынан саясый сот.

Данте орто кылымдагы өзүнчө моралдык сот түзгөн. Ал ким күнөөлүү, ким адилет, ким чыккынчы экенин өзү чечет. Бул анын акындык бийлиги. Ошондуктан “Кудайлык комедия” жөн гана адабият эмес. Ал — адамзаттын моралдык картасы.

Кызыгы — поэма 700 жыл мурун жазылса да, бирок анда сүрөттөлгөн нерселер бүгүн да кездешет. Маселен: бийликке жамынып байыгандар, динди соодага айландыргандар, элди алдаган саясатчылар, чыккынчылык. Ошондуктан “Кудайлык комедия” бүгүн да жандуу чыгарма.

Тозоктон чыгуу — бурулуш учур

Данте Алигьери менен Вергилий тозоктун эң түбүнө жетет. Ал жерде Люцифер музга тоңуп турат. Бул өтө маанилүү символ, арийне, жамандык — муздак, ал эми сүйүү жок жерде дүйнө тоң.

Данте менен Вергилий шайтанды айланып өтүп, анын денеси аркылуу жердин борборунан өтүшөт. Бир маалда тартылуу күчү өзгөрөт. Алар “төмөндөн” “жогоруга” өтүп кетишет. Бул символ күнөөдөн чыккан адамдын руханий багыты өзгөрөт. Ошентип алар тозоктон чыгып, жаңы дүйнөгө жетет.

Тазалануу тоосу

Тозок — жердин астында. Ал эми тазалануу — океандын ортосундагы чоң тоо. Бул жерде адамдар жаза тартат, бирок үмүт бар. Тозокто үмүт жок. Бул жерде болсо адамдар дуба кылат, күнөөсүн түшүнөт, акырында бейишке көтөрүлөт.

Тоодо 7 баскыч бар. Ар бири адамдын бир чоң күнөөсүнө арналган. Текеберлик, көрө албастык, каар, жалкоолук, сараңдык, ашыкча тамак, кумар. Бул адам рухунун тазаланышы. Ар бир баскычта адам бечара күнөөсүн түшүнөт.

Чыгармада Данте эмнени туюнтат? Адам тагдырдын кулу эмес. Адамда эркин эрк бар. Күнөө — тандап алынган нерсе. Ошондуктан адам жамандыкка кабылат же тазаланып чыгат.

Тазалануунун чокусунда чоң бурулуш болот. Вергилий токтойт. Анткени ал тайыз акылдын символу. Ал бейишке кире албайт. Ошол жерде Данте өз өмүрүндөгү эң маанилүү адамды көрөт. Ал – Беатриче. Бул аял Дантенин жаштык сүйүүсү, бирок поэмада руханий сүйүүнүн символу. Ал Дантени катуу тилдейт. Эмне үчүн? Анткени Данте жашоосунда адашат. Бул эпизод өтө эмоционалдуу. Себеби, акын өзүн өзү соттогондой.

Бул бөлүк эң философиялуу. Данте Беатриче менен асманга көтөрүлөт. Орто кылым космологиясы боюнча дүйнө 9 асман чөйрөсүнөн турат. Ар биринде өзүнчө рухтар жашайт.

1-асман — Ай. Бул жердеги антынан тайган адамдар. 2-асман — Меркурий. Бул жерде даңк үчүн иш кылган адамдар. 3-асман — Венера, жерде сүйүүгө берилгендер. 4-асман — Күн, бул жерде улуу философтор жана теологдор. Мисалы: Тома Аквинас. 5-асман — Марс, мында дин үчүн курман болгондор. 6-асман — Юпитерде адилет башкаруучулар. 7-асман — Сатурнда монахтар жана ойчулдар. 8-асман — Туруктуу жылдыздарда Данте апостолдор менен сүйлөшөт, ишеним тууралуу экзамен берет. 9-асман — Периштелер дүйнөсү. Мында периштелердин иерархиясы көрсөтүлөт. Бул бөлүк өтө метафизикалуу.

Беатриче менен коштошуу

Акыры Беатриче Дантени эң бийик жерге алып келет. Андан ары аны башка ыйык адам жетелейт. Ал Данте үчүн акыркы дубаны окуйт.

Акыры Данте Кудайдын жарыгын көрөт. Бул көрүнүштү сөз менен айтууга болбойт. Ал мындай сүрөттөйт: чексиз жарык, анын ичинде аалам, аалам койнунда адамзат. Ааламды айланткан күч — сүйүү.

Поэманын акыркы саптарынын мааниси: “Күндү жана жылдыздарды кыймылдаткан сүйүү.” Поэманын негизги философиясы – адам адашат, кайра тазаланат, жарыкты табат. Ушунун өзү – адам рухунун жол картасы. Ошондуктан көп адабиятчылар Данте — орто кылымдын Шекспири эмес, Шекспир — кайра жаралуу доорунун Дантеси дешет.

Поэманын соңку жыйынтыгы

Акырында Данте Кудайдын жарыгын көргөндөн кийин адам акылы жетпеген чындыкты түшүнөт, ааламды сүйүү башкарганын сезет.

“Кудайлык комедия” жөн гана диний поэма эмес. Ал толугу менен символдордун системасы. Поэманын башындагы “кара токой” — бул – руханий кризис, жашоонун жарымындагы адашуу, адамдын ички караңгылыгы. Ал мындай сап менен башталат: “Өмүр жолумдун ортосунда кара токойдо адаштым...”

Дантени жетелеген адам Вергилий – Римдин акыны. Бирок поэмада ал адам акылынын символу. Анын мааниси: акыл адамды тозоктон чыгара алат, бирок бейишке жеткирүүгө жалгыз акыл гана жетишпейт. Ошондуктан кийин анын ордуна Беатриче келет. Ал сүйүүнүн жана ишенимдин символу.

Кудайдын чексиз жарыгы – космологияда аалам моралдык система болуп саналат. Бул чыгарма адамдын ички дүйнөсүн да ачат. Тозок — адамдын караңгы инстинкттери. Тазалануу — күнөөнү аңдоо. Бейиш — руханий гармония. Башкача айтканда, аталган поэма адам психикасынын картасы.

Ал эми Беатриче чыныгы адам болгон. Данте аны жаш кезинде көргөн. Бирок алар жакын мамиледе болгон эмес, ал эрте каза болгон. Ошого карабай Данте аны руханий идеал кылып жараткан. Поэмада ал сүйүү, ишеним, Кудайга жол болуп калат. Бул дүйнөлүк адабияттагы эң белгилүү идеалдык сүйүү образы.

Финалдын философиясы дал ушунда. Поэманын акырында Данте Кудайдын жарыгын көрөт. Бул көрүнүштү ал толук сүрөттөй албайт. Анткени адам тили чексиз чындыкты жеткире албайт. Бирок ал акыркы чындыкты түшүнөт, көрсө: ааламды кыймылдаткан күч — сүйүү экени.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.