Дүйнө маанисизби же адам өзү маани жаратабы?

Эрнест Хемингуэйдин “Кош бол, курал” (орусча: “Прощай, оружие”, англисче: A Farewell to Arms) романы... классикалык “баатырлык согуш” идеясын толугу менен талкалайт. Романдын негизги идеясы: Дүйнөдө адилеттик жок. Башаламандык жана жоготуу кокусунан эле үстөмдүк кылат.

Фредерик Генринин (башкы каарман) көз карашы аркылуу Хемингуэй мындай суроону коёт: эгер дүйнө логикасыз болсо, жакшы адамдар капысынан өлүп кетсе, анда жашоо мааниси эмнеде? Буга жооп: маани — бул сүйүүдө жана жеке тандоодо. Бирок ал да кепилдик эмес.

Сүйүү — баш калкалоо, бирок куткаруучу эмес

Фредерик менен Кэтриндин сүйүүсү — согуштан качуу, хаостан убактылуу баш калкалоо. Бирок Хемингуэй реалист болгондуктан, автор үчүн сүйүү “куткаруучу күч” эмес. Кэтриндин өлүмү — романдын эң оор жери. Бул жерде автор айтат: жашоодо бактылуу аяктоо жок. Сүйүү бар, бирок ал да өлүмдөн куткарбайт.

Хемингуэй согушту романтикалаштырбайт, тескерисинче: баатырлык жок, идеализм жок, командирлер да адашат, адам өмүрү — статистика.

Фредерик башында нейтралдуу, кийин толугу менен системадан баш тартат (дезертир болот). Бул жерде чоң философия жатат: эч бир идеология адам баласын коргобойт.

Символика: Жамгыр – өлүм

Романда жамгыр көп кездешет. Кэтрин да жамгыр жаман белги экенин айтат. Акырында да жамгыр жаап жатканда Кэтрин өлөт. Демек, жаратылыш да адамга кайдыгер.

Фредерик — классикалык “баатыр” эмес, анын өзгөчөлүгү: көп сүйлөбөйт, эмоциясын сыртка чыгарбайт, кыйналса да сабырдуу. Мындагы Хемингуэйдин философиясы – чыныгы күч — үнсүз чыдоо.

Акыркы сцена: Фредерик жалгыз, сүйүктүүсү да, үмүт да жок. Ал жөн гана басып кетет… Бул жерде автор түйүндүү маселени чечмелеп отурбайт, аны окурманга калтырат.

“Кош бол, курал”— бул согуш жөнүндө да, сүйүү жөнүндө да эмес. Бул чыгарма адамдын дүйнө менен күрөшү жөнүндө. Негизги идеянын маңызы: жашоо адилетсиз, бирок адам баары бир сүйөт, тандайт жана жашоого аракет кылат.

Фредерик Генри – ички боштукта жашаган адам

Фредерик башында эле эмоциядан коргонгон адам. Анын психологиясынын 3 катмары бар:

1. Бейтараптык — коргонуу формасы. Ал согушка ишенбейт, бирок каршы да чыкпайт. Бул анын кайдыгерлиги эмес, оор чындыктан качуусу. Анын ички логикасы: “Эч нерсеге ишенбесем, эч нерсе мени талкалабайт”.

2. Сүйүүгө баш койгону анын акыркы үмүтү. Кэтрин менен болгон мамиле башында “оюн” сыяктуу: жеңил мамиле, жасалма романтика. Бирок бара-бара ал сүйүүгө чырмалып байланат. Фредерик үчүн бул согуштан качуу эмес, жашоонун маанисин табуу аракети.

3. Акыры Кэтрин өлгөндөн кийин Фредерик ыйлабайт, кыйкырбайт, философиялык ой деле айтпайт. Ал жөн гана кетип калат. Тек, анын ичинде “ичтен кыйраган үнсүздүк” бар.

Кэтрин Баркли – сүйүү аркылуу өзүн жок кылган инсан

Кэтрин — биринчи караганда идеалдуу: жумшак мүнөз, баш оту менен берилген назик жан. Бирок терең карай келсек, ал өзүн сүйүүдөн баш тарткан адам. Травмасы – мурдагы сүйүктүүсүнүн өлүмү. Бул окуя аны кыйла өзгөрткөн үчүн күйүтүн “сүйүү менен басууга” аракет кылган.

Кэтрин көп айтат: “Мен сен үчүн бармын”. Бул романтикалуу угулат, бирок бул өзүн жоокалатуу эле. Ал өз каалоосун өчүрөт, өзүн толук Фредерикке арнайт.

Кэтрин өлүмгө каршы күрөшпөйт. Бул эмнени билдирет? Ал жашоого карманган деле эмес, сүйүү — анын акыркы карманар кудурети гана болгон.

Экөөнүн мамилеси – реалдуулуктан качкан жабык дүйнө

Фредерик менен Кэтрин – өзүнчө “кичинекей дүйнө”. Бул дүйнөдө согуш да, мыйзам да, коом да жок. Бул болгону жасалма коопсуздук. Бирок реалдуулук баары бир кирип келет.

Ички конфликттерине келсек, Фредериктин ички күрөшү мындай: ишенбөө жана ишенүү каалоосу, качуу жана жоопкерчилик.  А Кэтриндин ички күрөшүнө келсек, сүйүү жана өзүн сактоо (ал акырында өзүн сактоону толук таштайт).

Мындагы эмоциянын стили – “муз тоо принциби”. Эрнест Хемингуэй белгилүү “айсберг теориясын” колдонот: көрүнгөн өлчөм — аз, сезилген ченем — терең.

Мисалы, каармандар көп сүйлөбөйт, жалындуу сөздөр жок, трагедия тынч өтөт. Бирок окурман оор эмоцияны өзү толтурат.

Акыркы психологиялык чекит

Фредериктин акыркы абалы: ишеним жок, сүйүү жок, бирок жашоо улана берет. Бул чынында эң оор абал: ичинде эч нерсе жок, бирок сен жашап жатасың. Романдагы каармандар баатыр эмес, идеал эмес, “туура” да эмес. Алар тек, жаракат алган адамдар. Негизги психологиялык идея – адам кээде жашоо үчүн эмес, жөн гана кыйрабай калуу үчүн жашайт.

Фредериктин акыркы сценаcы — трагедия

Акыркы эпизод абдан жөнөкөй жазылган. Сыртынан карасаң, эч нерсе деле болбогондой. Бирок ичинде чоң боштук жатат. Кэтрин өлгөндөн кийин Фредерик: “Калгым келди, бирок эч нерсе өзгөрбөйт” дейт.

Бул жерде ал биринчи жолу толук түшүнөт: анын сүйүүсү, анын аракеттери эч нерсени сактап кала алган жок. Бул күнөө сезими эмес, болгону – алсыздыкты моюнга алуу. Доктурлар менен сүйлөшүүдө да ал эч кимди күнөөлөбөйт. Ачууланбайт, талашып-тартышпайт. Анткени дүйнө адилетсиз экенин кабыл алды.

Кэтрин менен коштошуусу деле кудум дубал менен сүйлөшкөндөй. Бул эң оор жери. Ал Кэтринге сөз айтат, бирок жооп жок. Бул жерде Хемингуэйдин көрсөткөнү: өлүм — абсолюттук унчукпоо.

Жамгырда басып кеткендеги атмосфера – анын ички абалы: сыркаар суук, жымжырт, алыстык. Сырттагы дүйнө менен ичиндеги боштук бирдей болуп калгандагысы.

Эми Кэтринге өтөлү. Анын сөздөрү биринчи караганда өтө жумшак, романтикалуу. Бирок тереңинде — башка нерсе бар. “Мен сен үчүн гана жашайм”.

Ал эми төрөт алдындагы тынчтыкка токтолсок, Кэтрин оор учурда да баарына сабырдуу, тынч. Бул эмнени билдирет? Ал күрөшпөйт, баарын кабыл алат. Мунусу бирок “кайрат” эмес. Бул – “мен буга чейин эле баарын жоготком” деген ички абал.

Экөөнүн ортосундагы жашыруун чындык

Фредерик да, Кэтрин да реалдуулуктан качып жашагандар. Фредерик акырында түшүнөт: эч нерсени көзөмөлдөй албастыгын. Кэтрин болсо башынан эле жоготуунун орду толбостугун сезген. Бирок экөө тең бир нерсеге ишенүүгө аракет кылышкан.

Мында Хемингуэйдин логикасы жөнөкөй: жашоодо ар дайым маанилүү жыйынтык боло бербейт. Тек гана автор согуштун “чыныгы жүзүн” бурмалабастан, бул романда согуштун ырайымсыз жүзүн чагылдырган. Себеби Хемингуэй өзү согушту көргөн адам. Ал сопсонун билет: согуш – акыйкатсыз башаламан, күтүүсүз өлүмгө себепкер экенин.

Хемингуэй бул көркөм идеяны китептен эмес, жашоодон алган. Ал жаш кезинде эле согушка катышкан (биринчи дүйнөлүк согуш), жаракат алган, өлүмдү жакындан көргөн үчүн согуштук түшүнүктөр анын бүт чыгармаларына сиңген.

Анын жашоосунда далай сүйүүлөр үзүлгөн, досторун жоготкон, ишенимдери кыйраган. Бул нерселер акырындык менен “бүгүн көргөн эртең жок” деген ойго алып келет. Ошондуктан анын каармандары көп ишенбейт, анча сүйлөбөйт, бирок ичинен көп нерселерди тереңден сезет.

Көптөр үчүн кайрат – жеңиш, күч, үстөмдүк. Ал эми Хемингуэй үчүн кайрат — сынып калсаң да үн чыгарбастан жашай берүү. Бул абдан өзгөчө көз караш. Фредерик сыяктуу каармандар дүйнөнү өзгөртпөйт, жеңишке жетпейт, бирок алар багынып да бербейт. Ошондуктан аталган романдагы финалда муздактык бар, сөздөр кыска, эмоция жашыруун, бирок бул автордук — чынчылдык.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.