Франц  Кафканын  “Атама  кат”  (“Letter  to  His  Father”)  чыгармасы  адамдын  ички  дүйнөсүн  ачкан  терең  катмарлуу  тексттердин  бири.  Бүгүн  аталган  чыгарманы  кыргыз  коомуна  толук  адабий-психологиялык  өңүттө  чечмелеп  берүүнү  эп  көрдүк.  Себеби,  Кафканын  атасына  жазган  катында  чагылдырылган  терең  катмардагы  сезимдер  коомубуздагы  ар  бир  үй-бүлө  институтуна  мүнөздүү...

Чыгарманын  жалпы  маңызы

“Атама  кат”  —  бул  жөн  гана  кат  эмес.  Мында  уулдун  атасына  болгон  жүрөк  сыры,  коркуу  менен  сүйүүнүн  күрөшү  жана  инсан  катары  жаралуу  трагедиясы  чагылдырылат.  Кафка  бул  катты  1919-жылы  жазган,  бирок  ал  атасынын колуна  эч  качан  берилген  эмес. 

Каттагы  негизги  өзөк:  коркуу  аркылуу  жаралган  инсандын  сезимдери.  Кафканын  атасы  катаал  мүнөздөгү,  үстөмдүгү  бекем  адам  болгон.  Ал  эми  Кафка  –  өтө  сезимтал,  өзүн  дайыма  күнөөлүү  сезген  уул.  Каттагы  негизги  конфликте  атанын  үстөмдүк  кылып  келген  бийлиги,  уулу  өзүн  дайыма  күнөөлүү  сезген  жагдайлар  ачылат.

Кафка  өзүнүн  инсан  катары  калыптанышына  атасынын  таасирин  мындайча  сүрөттөйт:  өзүнө  ишенбөөчүлүк,  өзүн  дайыма  күнөөлүү  сезүү,  чечим  кабыл  алуудан  коркуу,  эки  анжылык  мүнөзү  туюнтулат.

Бул  жерде  автор  “мен  киммин?”  деген  экзистенциалдык  суроону  көтөрөт.  Анда  аталык  фигура  –  бийлик  жана  коркунуч.  Кафканын  атасы  жөн  гана  ата  эмес,  ал  сот  өкүлү  болгондуктан  (өкүм  чыгаруучу),  каршылыкка  жол  бербейт),  уулун  басынтып  турат. 

Кафка  атасын  реалдуу  адамдан  да  чоң,  символдук  деңгээлге  көтөрөт.  Ал  үчүн  ата  —  инсандын  эркиндигин  чектеген  күч.

Сүйүү  менен  коркуунун  парадоксу

Эң  трагедиялуусу  —  Кафка  атасын  жек  көрбөйт.  Ал  атасын  сүйөт,  бирок  ошол  эле  учурда  андан  коркот.  Бул  эки  сезимдин  айкалышы  –  ички  келишпестиктерди  жаратат.  Уулу  атасын  сүйгүсү  келет,  бирок  коркуу  сезими  ага  дайыма  жол  бербейт.

Кафканын  стили  бул  чыгармасында  логикалуу  өтө  так,  ошол  эле  учурда  эмоционалдык  жактан  өтө  чыңалып  жазылган.  Ал  атасына  айып  койгондой  көрүнөт,  бирок  чындыгында  өзүн  түшүндүрүүгө  аракет  кылат.

Бул  кат  —  айыптоо  эмес,  өзүн  актоо  жана  түшүнүү  аракети. Ал  эми  бул  чыгарманын  психологиялык  катмарына  келсек,  ата  менен  уулдун  травмасы,  балалыктагы  коркуунун  чоңойгондо  да  сакталып калуусу  жана  өзүн  кабыл  ала  албагай  көмүскө  сырлар  ачылат.

Кафка  “Сен  мени  ушундай  кылдың”  дебейт,  бирок  “Сенин  жаныңда  айбыгып  жүрүп  өстүм”  дейт.  Бул  —  өтө  назик  айырма.

Эмне  үчүн  бул  чыгарма  бүгүн  да  актуалдуу?  Себеби  ата-эне  менен  баланын  ортосундагы  түшүнбөстүк,  тарбиядагы  кысым,  инсандык  эркиндик  темалары  камтылган.

Мүмкүн  окурмандардын  көпчүлүгү  Кафканын  бул  чыгармасын  окуса,  “...  бул  менин  окуям  го...”  деген  сезимге  кабылышы  толук  ыктымал.  “Атама  кат”  —  бул  айтылбай  калган  сөздөрдүн  трагедиясы,  сүйүү  менен  коркуунун  тиреши,  жана  инсан  болуунун  оор  жолу.

Кафка  бул  кат  аркылуу  атасына  эмес,  өзүнүн  жан  дүйнөсүнө  кайрылат.

Өзөк  —  “Менин  күнөөм  кайдан  пайда  болду?”

Бул  каттын  эң  терең  суроосу:  Кафка  өзүн  эмне  үчүн  күнөөлүү  сезет  жана  бул  сезим  кимге  таандык?  Кызыгы,  ал  конкреттүү  күнөө  койбойт,  бирок  ал  дайыма  өзүн  айыптуу  сезет,  ал  тургай  жашоодо  өзүн  актоого  муктаж.  Демек,  бул  жерде  сөз  реалдуу  күнөө  жөнүндө  эмес,  ички  сиңирилген  күнөө  жөнүндө.

Кафканын  атасы  аны  түз  эле  “күнөөлүү”  деп  айтпашы  мүмкүн.  Бирок  анын  катуу  үнү,  шылдыңы,  салыштыруусу  –  бала  үчүн  “сен  жетишсизсиң”  деген  тыянакка  айланат.  Ошентип,  кесиби  сот  болуп  көнгөн  атасы  уулунун  ичинде  да  сотко  айланат.

Атасы  ага  дайыма  ички  мыйзам  болуп  калган  болот.  Кафка  атасын  жөн  гана  адам  катары  эмес,  атасы ага мыйзам,  тартип,  жаза  берүүчү  күч болуп калганын айтат. Бул  абдан  маанилүү  бурулуш.  Себеби  каттагы  күрөш  –  атасы  менен  эмес,  өзүнүн  ичиндеги  “аталык  үн”  менен  жүрөт.  Бул  үн  дайыма:  “сен  туура  эмессиң”,  “сен  жетишсизсиң”,  “сен  уятсың”  деп  турат.

Натыйжада,  Кафка  эркин  жашай  албайт,  анткени  ал  кайда  барбасын,  атасы  анын  ичинде  кошо  жүрөт.  Өзүн  көрө  албаган  адамдын  трагедиясы  –  ал  өзүн  кандайча  тааныйт?  Албетте,  башка  адамдын  көзү  аркылуу. Бирок  Кафканын  трагедиясы:  ал  өзүн  атасынын  көзү  менен  гана  көрөт,  ал  эми  ал  көз  аны  дайыма  айыптаган,  катуу,  кабыл  албаган  көз.  Ошондуктан  Кафка  өзүн  кабыл  албайт,  өз  каалоолоруна  ишенбейт,  сүйүүгө  да  толук  кире  албайт. 

Бул  жерде  эң  оор  нерсе:  ал  өзүн  жек  көрбөйт,  бирок  өзүн  сүйө  да  албайт. Сүйөйүн  десе,  ал  мүмкүн  эмес  байланыш.  Кафка  атасын  сүйгүсү  келет.  Бирок  сүйүү  үчүн  эмне  керек?  Коопсуздук,  кабыл  алуу,  жылуулук.  Ал  эми  анын  тажрыйбасында  дайыма  коркуу  коштогон  басым,  уят  бар.  Ошондуктан  анын  сүйүүсү  коркуу  менен  ууланган.

Парадокс  –  ал  атасына  жакындагысы  келет,  бирок  жакындайын  десе,  өзүн  таппайт.  Бул  —  эмоционалдык  жакындашууга  жөндөмсүздүк  эле.  Жашоонун  “кечиккен  башталышы”  Кафканын  катында  жашыруун  дагы  бир  чоң  маселени ачат.  Анысы:  “Мен  жашоону  кайрадан  баштай  албай  калдым.”  Ал  үй-бүлө  куруудан  коркот,  жоопкерчиликтен  качат,  чечимдерди  создуктурат.  Бул  анын  ички  тыюусу:  “сен  жетишсизсиң”  деген  ишеними  дайыма  аракетти  токтотот.

Натыйжада:  Кафка  реалдуу  жашоодо  эмес,  потенциалдуу  жашоодо  жашайт.  Каттын  эң  жашыруун  катмары  —  эркиндиктен  коркуу.  Бир  караганда  Кафка  эркиндикти  каалайт.  Бирок  тереңинде  ал  эркиндиктен  да  коркот.  Эмне  үчүн?  Анткени  эркиндик  –  өз  алдынча  чечимге  үйрөнүү,  ал  эми  чечимдин  өзү  –  жоопкерчилик.  Жоопкерчилик  –  “мен  туура  эмес  кылып  коём”  деген  коркуу.

Ошондуктан  атанын  басымы  жок  болсо  да,  ал  дайыма  өзүн  өзү  карманат.

Аталган  катты  бир  сүйлөмгө  жыйнасак:  “Мен  сенден  качып  кутула  алган  жокмун,  анткени  сен  менин  ичиме  айланып  кеттиң.”

“Атама  кат”  —  бул  ата  жөнүндө  текст  эмес,  адамдын  ички  түрмөсү  жөнүндөгү  терең  туюнтма.  Кафка  бизге  эң  оор  чындыкты  көрсөтөт:  адамды  көбүнчө  сырттагы  душман  эмес,  ичиндеги  үнү  жеңет.

Жаратма  Интеллектин  (ChatGPT)  жардамы  менен  даярдаган  О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.